પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.15

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસઃ
સત્યાત્ કોટિર્દ્વાદશોર્ધ્વઃ લોકો વૈકુણ્ઠનામકઃ ।
દુર્ગાભાગસ્ત્વધોદેશઃ ભૂકન્દો દશલક્ષકઃ

તસ્યોપરિષ્ટાદ્ભૂભાગઃ શ્રીભાગસ્તુ તદૂર્ધ્વતઃ ।
ભૂકન્દેન ત્રયસ્તુલ્યા ત્રિંશલ્લક્ષોન્નતં મિતમ્

શિખરં તત્રિભાગેષુ મહાહર્મ્યાણ્યનેકશઃ ।
મણ્યાત્મકાનિ વૈદ્વ્યષ્ટસંખ્યાનિ ચ શુભાનિ ચ

મધ્યે વજ્રમયાનેકો પર્યાવરણમાનિ ચ ।
મહરાદીનિ ચત્વારિ હયજતં વિસ્તરાણિ ચ

ભુવનાનિ યથા ભાગત્રયે વૈકુણ્ઠભૂમયઃ ।
અજાણ્ડખર્પરસ્પૃષ્ટાઃ મધ્યે પ્રાકારસપ્તકાઃ

યુક્તા પૂર્વાદિદિક્દ્વારા સપ્તસપ્ત હિરણ્મયઃ ।
પુષ્કરાગાવર્ણયુક્તપદ્મરાગકવાટકાઃ

ઇન્દ્રનીલનિરોઢોરુવજ્રપટ્ટસભાસુરાઃ ।
સવ્યાપસવ્યો દેદિપ્યન્મણિ વેદી તટોન્નતાઃ

દ્વારિ દ્વારિ કૃતોદાર રત્નકઞ્જાસના સભાઃ ।
અનન્તસૂર્યભાદીપ્તલોકમણ્ડનભૂષણાઃ

તેષુ તેષુ ત્રિભાગેષુ રમાનન્તાનન્તાધિરૂપિણી ।
વિપેશાનાં સમસ્તાનાં બ્રહ્મણા સહ કર્હિચિત્

વૈકુણ્ઠાદિ ત્રિભાગાનાં દર્શનં ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
ન તત્ર સંસ્થિતિસ્તેષાં મહરાદિષુ સંસ્થિતિઃ

તૃણાદયો મહર્લોકે માનુષાદ્યાસ્તદૂર્ધ્વતઃ ।
રાજાનસ્તુ તપોલોકે સત્યલોકે નૃગાયકાઃ

મુક્તાનામેવ બદ્ધાનામુત્ક્રાન્તા(મુક્તા)નામિહસ્થિતિઃ ।
નૃગન્ધર્વાજાનજાન્તા ઉત્ક્રાન્તાસ્તુ તપસ્થિતાઃ

કર્મદેવાઃસમુત્ક્રમ્ય સત્યલોકે વસન્તિ હિ ।
અતાત્વિકા લિઙ્ગમુક્તા સ્થાનત્રયગતા અપિ

ભાગત્રયેષ્વપિ ન હિ પ્રાકારસંસ્થિતા ભવત્ ।
તસ્યોપરિષ્ટાત્ પ્રાકારાઃ શ્રીભાગસ્ય બહિસ્થિતાઃ

ચતુષ્કોટ્યાત્મકસ્તસ્યપરિતઃ પરિઘાત્મિકા ।
દ્વિષટ્કોટ્યા યામયુક્તા બાહ્યપ્રાકારર્ ઇરિતઃ

ષટ્પ્રાકારાસ્તદન્તસ્થા કોટ્યન્તરવકાશકાઃ ।
અષ્ટકોટ્યાત્મકસ્તસ્ય (ઉ)પરિષ્ટાદ્બહિરાવૃતિઃ

શ્રીઃ કોટિયોજનમિતા વિરજાખ્યા નદીશુભા ।
યદમ્ભઃસ્પર્શનાલ્લિઙ્ગમુક્તાઃ સદ્યો ભવન્તિ હિ

જનાસ્તત્ર હરિર્નિત્યં જલક્રીડારતઃ શ્રિતાઃ ।
ભૂભારોર્ધ્વાવરણગા ભૂરેવાવરાણાત્મિકા

તન્મધ્યે તુ તતો લક્ષોન્નત શ્રીભાગભૂતલે ।
વિરજા તત્ર દ્વૌ ભાગૌ મુક્તામુક્તાશ્રયૌ શુભૌ

એવં દુર્ગાભાગગતો પર્યાવરણસઙ્ગતા ।
ભૂભાગદુર્ગા ભાગૌ દ્વૌ મધ્યો ભૂરુન્નતાકૃતિ

તયોરૂર્ધ્વાવરણતત્સન્ધિગેરણ્યનામકે ।
નદ્યૌ દુર્ગાભૂમયામ્બુસમિતે શ્રીહરિપ્રિયે

ન તત્ર લિઙ્ગભઙ્ગાદિ હરિણા ચિન્તિતં ક્વચિત્ ।
પ્રધાનપરમોવ્યોમ્નોરન્તરા વિરજા નદી

પ્રધાનાત્મકદેહૌ તૌ બ્રહ્મવાયૂ સભાર્યકૌ ।
ભૂભાગોર્ધ્વાવરણગો લયે સર્વસુરૈઃ સહ

સુરાન્ વિનાવતારાણામ્ આરમ્ભે ચ સમાપ્તિકે ।
કાલે ભૂભાગોર્ધ્વગતૌ સ્યાતાં ક્વાપિ હરીચ્છયા

અતો ભૂભાગોર્ધ્વદેશઃ પ્રધાનમિતિ કીર્તિતમ્ ।
યદધીના યસ્ય સત્તા તત્તદિત્યેવ ભણ્યતે

તાદૃક્પ્રધાન સંસૃષ્ટઃ શ્રીભાગઃ પરમામ્બરમ્ ।
અતઃ પ્રધાનપરમો વ્યોમગેત્યભિધીયતે

નિરંશતાત્વિકાનાં ચ હ્યણ્ડાન્તસ્તન્નિમજ્જનમ્ ।
તાત્વિકાનાં તુ સર્વેષામ્ અનિરુદ્ધાવૃતિ સ્થિતે

સત્વારણતસ્તૂચ્ચ પ્રદેશે સંસ્થિતે મલે ।
શ્વેતદ્વીપસ્વધામભ્યો એકીભૂતેતિ(ત્વાન્તિ)(ત્વાન્તે) શોભને

શ્રીદુર્ગાભ્યાં ચ ભૂમ્યા ચ એકીભૂતે વિલક્ષકે ।
શ્રીભાગે તત્રગે તસ્ય પરિઘા વિરજા નદી

તજ્જલે તુ તતઃ સ્નાત્વા લિઙ્ગભઙ્ગઃ પ્રદૃશ્યતે ।
લયે પૃથિવ્યાવરણં વ્યુત્ક્રામદ્ગચ્છતાં સતામ્

પ્રથમાવરણં પ્રોક્તં સત્વાવરણમન્તિમમ્ ।
તદુચ્ચાવ્યાકૃતાકાશો વ્યોમશબ્દેન ભણ્યતે

અનન્તા(અન્તિમા)વરણવ્યોમ્નોરન્તરા વિરજેત્યતઃ ।
સોત્પત્યઙ્ગેષુ દેવાનામ્ અઙ્ગસાયુજ્યમિષ્યતે

શ્રીભાગવૈકુણ્ઠતદ્ગવાસુદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
અનન્તરૂપે સર્વાઙ્ગસાયુજ્યં બ્રહ્મણો ભવેત્

મુક્તસ્ય ચ સ્વરૂપેણ હ્યણોર્વૃદ્ધિર્ન યુજ્યતે ।
નોહાનિઃ પુનરાવૃત્તિદુઃખાજ્ઞાનભયાદયઃ

નીચનીચાલ્પમુક્તાનાં પૂર્તિઃ સ્વાનન્દમાત્રતઃ ।
નૈવોત્તમમુદાકાઙ્ક્ષા સેવાધ્યાનાદિકં(ક) ફલમ્

ન હરેર્નપરસ્યાપિ મુદ્ભુજસ્તે સ્વમુદ્ભુજઃ ।
પ્રલયત્વં ક્વચિત્સૃષ્ટિઃ કાલે શ્રીભાગ એવ હિ

બ્રહ્મા ચિન્માત્રદેહેન હ્યન્તપ્રાકારગો મતઃ ।
રુદ્રાદયઃ ષષ્ટમગાઃ ઇન્દ્રાદ્યાઃ પઞ્ચમસ્થિતાઃ

ચતુર્થસ્થાઃ સૂર્યાદ્યા તૃતીયસ્થાઃ મરુદ્ગણાઃ ।
દ્વિતીયપ્રાકારસંસ્થાઃ પર્જન્યાદ્યાઃ સુરોત્તમાઃ

ચિન્માત્રદેહૈઃ શ્રીભાગે આદ્યે કર્મજપૂર્વકાઃ ।
એતે મુક્તાસ્તુ ભૂભાગે દુર્ગાભાગે તથૈવ ચ

શુદ્ધસાત્વિકદેહૈસ્તુ પ્રાપ્તાસ્તુ સુખિનો હરેઃ ।
ચતુર્લક્ષાધિકાશીતિલક્ષજીવગણસ્ય તુ

બિમ્બાત્મા તત્તાદાકારો સદા તદ્ગઃ પ્રરક્ષતિ ।
સર્વજીવગણામુક્તાઃ સન્તિ વૈકુણ્ઠમન્દિરે

જીવા(ન)નાં પાત્ય(પાયો)પિ હરિઃ સ હિ રૂપાન્તરૈવિભુઃ ।
સર્વજીવસમાત્યલ્પરૂપૈઃ સ્થૂલૈશ્ચતાદૃશૈઃ

અનન્તકોટિકલ્પીયમુક્તોપાસ્યઃ ત્રિભાગગઃ ।
તાદૃગ્રૂપાનન્તયુક્તશ્રિયા સહ ચરત્યસૌ

તૌ તત્ર પૂજોપયોગ્યાનન્તાનન્તાર્થરૂ(પિકા)પકૌ ।
તત્ર સ્વારૂપિકકિરીટાદિ શઙ્ખચક્રાદિ સાધનૈઃ

સુદર્શનાદ્યાયુધ્યૈશ્ચ ગન્ધમાલ્યાદિકાર્હણૈઃ ।
નૈવેદ્યવસ્ત્રા(સઙ્ગાદ્યૈઃ)શય્યાદ્યૈઃ રૂપૈઃ સ્વૈઃ સ્વયમર્ચિતઃ

શ્રિયાસદૈક્યમાપન્નઃ મોદરૂપ્યનુમોદતે ।
શ્રીઃ દેવ(વિ)મખિલાકારા તૈર્વિષ્ણું પૂજયત્યલમ્

તૈર્ન્નિમાલ્યૈઃ વિષ્ણુદત્તૈઃ રમૈકી ભવતિ સ્ફુટમ્ ।
ભૂદુર્ગભાગયોરેવં શુદ્ધસાત્વિકસાધનૈઃ

તન્માનિની શ્રીઃસમ્પૂજ્ય તન્નિર્માલ્યૈરજાદિકાન્ ।
મુક્તાસ્તોષયતિ પ્રાજ્ઞાઃ ગન્ધમાલ્યાદિભિઃ શુભૈઃ

તે વિમાનરથાણ્ડોલા ડોલાલોલ વિશેષકૈઃ ।
શય્યાભરણવસ્ત્રાદ્યૈઃ કરિહર્યાદિભિઃ ક્વચિત્

સમાનૈરુત્તમજનૈઃ ફલપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ ।
સ્વસ્વ્યેષ્ટતરુણીભિશ્ચ જલક્રીડાદિભિસ્તથા

અવ્યાહૃતેષ્ટગતયઃ પૂજાયા સત્કથાદિભિઃ ।
પુનરાવૃત્તિરહિતા નમન્તિ નિખિલા અપિ

નવકોટ્યો હિ દેવાનાં પદસ્થા દેવતાગણાઃ ।
લિઙ્ગસૂક્ષ્મસ્થૂલદેહયુક્તાઃસર્વે સભાર્યકાઃ

સેવાર્થં શ્રીહરેર્દુર્ગાભાગે સમ્યગ્વસન્તિ હિ ।
તે કામધુક્કલ્પવૃક્ષચિન્તામણિસમુત્થિતૈઃ

પૂજ્યોપ(યુક્તા)યોગાનન્તાર્થૈઃ જલેન શ્રીકરાર્પિતૈઃ ।
તયા સમ્પૂજિતહરિનિર્માલ્યૈઃ પુનરાર્પિતૈઃ

પવિત્રિતાઙ્ગાપરિતઃ સઞ્ચરન્ત્યપિ મોદિનઃ ।
સાયુજ્યમપિ સાલોક્યં સામીપ્યં સર્વદા હરેઃ

સારૂપ્યમપિ મુક્તિર્હિ ચતુર્થા કિલ ભણ્યતે ।
વિષ્ણુર્મુક્તાન્ સ્વદેહસ્થાન્ સ્વસ્વાનન્દૈકભોજિનઃ

કરોતિ તદ્ધિ સાયુજ્યં તત્સુરાણાં ચ નીચગમ્ ।
સામીપ્યાદિ ત્રયં કર્મદેવાનાં યુજ્યતે ક્વચિત્

તદ્ભિન્નદેવદાસાનાં સારૂપ્યાદિ દ્વયં મતમ્ ।
એકલોકનિવાસાખ્યં સાલોક્યમિતરસ્ય તુ

શુદ્ધસાત્વિકદેહેષુ ચતુર્ભુજસમન્વિતાઃ ।
દરારિપીતામ્બરિણો યદિ સારૂપ્યમીરિતમ્

જયશ્ચ વિજયશ્ચૈવ બલશ્ચ પ્રબલસ્તથા ।
ચણ્ડઃ પ્રચણ્ડશ્ચ તથા નન્દશ્ચાપિ સુનન્દકઃ

કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ તથા ભદ્રસુભદ્રકૌ ।
સુધામદામનામાનૌ વિષ્વક્સેનવશે સ્થિતૌ

રૂપૈશ્ચતુર્ભિસર્વેપિ ચતુર્દિક્ષ્વપિ સપ્તસુ ।
અન્તઃ પ્રાકારગદ્વારમારભ્યદ્વારપાલકાઃ

નન્દિની હરિપાદોત્થા દુર્ગાભાગશુભોદકા ।
પરિઘા સ તુ વૈકુણ્ઠશ્ચતુરસ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

બાહ્યણ્ડવ્યાપિનો વિષ્ણોર્લોકે વૈકુણ્ઠનામકઃ ।
કોટ્યુચ્છ્રિતાનન્તમૂર્ધ્નઃ મુખે મૂર્ધ્નિ સુચિત્યતે

ગર્ભોદકાન્તર્દેહસ્થખર્પરાસ્પૃષ્ટપાદુકઃ ।
સ્વરતસ્યાનન્તાસનાખ્યઃ કટિઃ પીતામ્બરાત્મકઃ

ઘનોદકં કટિતટી મેરુસ્તન્નાભિમધ્યગે ।
યોજનાનાં પઞ્ચવિંશત્કોટિગં મેરુપર્વતાત્

અજાણ્ડખર્પરં દિક્ષુવિદિક્ષૂર્ધ્વમધઃ સ્મૃતમ્ ।
મહ્યાદિભિરાવરણ્યૈર્દશભિસ્તુ દશાદિકૈઃ

દત્તં ચાવરણાન્યેત્યન્યૂર્ધ્વશિષ્ટાનિ સર્વશઃ ।
અધઃ પાદાનિ તદ્વિષ્ણોઃ સ્થલાન્યાહુર્મનીષિણઃ

શિલાવત્પ્રતિમા વિષ્ણોરજાદેરભિમાનતઃ ।
અણ્ડંલોકાશ્ચ દેવાનાં ક્રમાદ્ધેહાસ્તુ માનિનઃ

એવં વિધાજાણ્ડકોટ્યનન્તાત્મકરૂપકૈઃ ।
સાવકાશં સઞ્ચરદ્ભિઃ વિલાસદ્રોમકૂપતઃ

હરેરેવં જગત્તસ્ય વશેજ્ઞાત્વા વિશેષતઃ ।
વિરાડ્રૂપસ્ય ચ હરેઃ સત્યલોકઃ શિરસ્યલમ્

લોકાલોકસ્તસ્ય હરેઃ કટિસૂત્રે વિચિન્ત્યતે ।
પીતામ્બરઃ સ્વર્ણભૂમિઃ શુદ્ધોદાબ્ધિઃ કટિસ્તલે

કટિપ્રધાનસ્થિગણે ચિન્તયેન્માનસોત્તરમ્ ।
મૂલાધારે જામ્બવાખ્યં કેસરેષુ ઇલાવૃતમ્

જઠરાદ્યાસ્તુ તદ્રેખા મેરુસ્તન્નાભિમધ્યગઃ ।
મેરૂપરિસ્થલોકેશ ભવનાનિ ચ સર્વશઃ

બીજકોશેષુ સઞ્ચિન્ત્ય મુચ્યતે પુરુષર્ષભઃ ।
ભુવર્લોકં તસ્ય નાભૌ સ્વર્લોકં હૃદિ ચિન્તયેત્

મહર્લોકમુરઃસ્થાને જનલોકં ગલે હરેઃ ।
તપોલોકં મુખે ધ્યાત્વા સત્યલોકં તુ મસ્તકે

ષડષ્ટદ્વાદશાદ્વ્યષ્ટદ્વિસહસ્રદલાન્યપિ ।
નાભ્યાદિકાનિ પદ્માનિ ભુવરાદીનિ વૈ હરેઃ

પાતાલં તસ્ય પાદે તુ પ્રપદેષુ રસાતલમ્ ।
મહાતલન્તુ જઘને જઙ્ઘયોશ્ચ તલાતલમ્

સુતલં જાનુદેશે તુ ઊર્વો(પિ તુ)સ્તુ વિતલાતલે ।
વિરાડ્રૂપસ્ય ચાઙ્ગેષુ લોકાશ્ચિન્ત્યા સુચેતનૈઃ

પદ્મનાભસ્ય નાભ્યુત્થં પ્રાકૃતં પદ્મમૂર્જિતમ્ ।
સંસૃષ્ટતત્વસઞ્જાતં ભૂતત્વાદિકસઙ્ગતમ્

સર્વલોકાત્મકં તસ્ય શિખાગ્રે સત્યનામકે ।
આદ્યઃ બ્રહ્માંશતો જાતો વિષ્ણુનૈવ ચતુર્મુખઃ

સૃષ્ટઃ સ્વયં દ્રષ્ટુમિચ્છન્ ચતુર્દિક્ષુવિધિર્હરિમ્ ।
મુખાનિ લેભે ચત્વારિ નાપશ્યદ્ધિક્ષુ વૈ સ્વયમ્

તતસ્તન્નાલમધ્યં તચ્છિદ્રાદન્તર્ગતં હરિમ્ ।
પશ્યામીતિ તપશ્ચક્રે ન તત્રાવિદદીશ્વરમ્

સત્યભાગધોસંસ્પૃષ્ટ સંસ્પૃષ્ટામ્બુસ્થયા શ્રિયા ।
વાયુરૂપસ્થયા ધાતા ભીતા વિષ્ણોર્વિભીરભૂત્