પ્રકાશસંહિતા · અધ્યાય 1.13

ઇતિ શ્રી પ્રકાશસંહિતાયાં પ્રથમપરિચ્છેદે દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીહંસ ઉવાચ
યે પ્રોક્તા દેવગન્ધર્વકર્મજ્ઞાનાસ્ત્વતાત્વિકાઃ ।
પક્વાધિકારિણો ભૂમેરુત્ક્રાન્તા મહરાદિષુ

સ્થિતા વિપશેષોક્તમાર્ગેણ સ્વોત્તમેષુ તે ।
ભોગદેહપ્રતિષઠાસ્તુ અણ્ડાન્તદ્વિરજાતલે

(યુ)ત્યક્તલિઙ્ગાસ્તુર્યવશા અણ્ડનાશ ઉપાગતે ।
પરાષ્ટમાંશાવશિષ્ટકાલે શ્રહરિગર્ભગાઃ

મુક્તા અપિ ન મુક્તાખ્યાઃ પુનર્બ્રહ્માણ્ડસમ્ભવે ।
વિષ્ણોર્બહિર્ગતાઃ કુક્ષેઃ શુદ્ધસાત્વકદેહકૈઃ

રમાદત્તૈર્ભોગયોગ્યપૂર્વોક્તાનન્તસાત્વિકૈઃ ।
અર્થૈરભ્યુન્નતાશ્વેતદ્વીપસ્થા હરિમઞ્જસા

દૃષ્ટ્વા નત્વા પ્રસાદ્યેશં મુક્તાખ્યાં પ્રાપ્યચાજ્ઞયા ।
અવ્યાહતેષ્ટગતયો વૈકુણ્ઠે શુદ્ધસાત્વિકૈઃ

દેહૈર્મોદન્તિ ભૂદુર્ગાભાગયોઃ શ્રીશલાલિતાઃ ।
ચિન્માત્રદેહૈઃ શ્રીભાગે ન ચાત્ર જડસંસ્થિતાઃ

વૃક્ષપક્ષિમૃગા હ્યબ્ધિનદ્યોપિ નવકોટયઃ ।
સરાંસિ નાનાવિધબદ્ધા અપિ લોકેષુ વૈ હરેઃ

શ્રીભૂદુર્ગાભાગ એતે સેવન્તે હરિમઞ્જસા ।
સ્વાધિક્યસ્ય સિધ્યર્થં સ્વાનન્દાધિક્યકાઙ્ક્ષિણઃ

કેવલં લિઙ્ગદેહેન ભોગભાગે વસન્તિ હિ ।
(ભૂભાગે સંવસન્તિ હિ) નિરંશાનાં સૂક્ષ્મદેહાઃ અણ્ડાન્તઃસત્યલોકગા તુ

અનિરુદ્ધાદલ્પકાલવ્યત્યયાત્પ્રભવન્તિ હિ ।
લયેણ્ડનાશાત્પુરતઃ નતત્સૂ(નાશઃ સૂ)ક્ષ્મતનોર્ભવેત્

તૃણાદારભ્ય સન્મર્ત્યગન્ધર્વાસ્ત(ન્ત)સ્ય કૃત્સ્નશઃ ।
એષાં સૂક્ષ્મતનુઃ સૃષ્ટિઃ ક્રમાદ્યુક્તમતોલયઃ

સ્રષ્ટ્વૈષ્વેવામર્ત્યગન્ધર્વાદિકર્મ્યન્તે(ન્ત) દેવતાઃ ।
દુર્ગાભાગસ્થાનિરુદ્ધાત્સૂક્ષ્મયુક્તા ભવન્તિ હિ

સૃષ્ટિક્રમાદ્વ્યુત્ક્રમેણ નાશસ્તત્રગતાદ્ધરેઃ ।
અણ્ડનાશાત્પુરૈવેતે કેવલં લિઙ્ગમાત્રગાઃ

તૃણાદ્યાશચાતાત્વિકાશ્ચ ભૂભાગે સંવસન્તિ હિ ।
એષાં શ્રીભાગપરિખાભૂત શ્રીવિરજા જલે

અણ્ડનાશાત્પુરાભગ્નલિઙ્ગાનાં તુર્યસંશ્રયમ્ ।
પ્રાપ્તાનાં શ્રીહરેર્ગભે તદાવાસો ભવિષ્યતિ

ભૂમાવુત્ક્રમમાણાસ્તુ દેહન્ત્યક્ત્વા મહર્જનાઃ ।
તપઃ સત્યેષુ દુર્ગાખ્યભાગે નીચોચ્ચકાઃ ક્રમાત્

વસન્તિ દેહભોગૈસ્તે(ભોગદેહૈઃ) નિરંશાનાન્તુ ભોગતઃ ।
શીર્ણા ભવન્તિ હિ અનિરુદ્ધેન યે ચતે

પ્રવિષ્ટાનિ ભવન્તિ હિ અનિરુદ્ધેન યે ચતે ।
અનિરુદ્ધે પ્રવિષ્ટાનિ સઙ્કર્ષણજયાય તે

સૃષ્ટાન્યતો લિઙ્ગમુક્તાઃ પ્રભવન્તિ હ્યતાત્વિકાઃ ।
ભોગેદેહૈઃ સ્વોત્તમેષુ પ્રવિષ્ટાઃ પ્રભવન્તિ હિ

ગન્ધર્વાણાં કુબેરન્તુ પિતૄણાં યમ એવ હિ ।
કૃષ્ટાઙ્ગસઙ્ગ ગોપીનાં સર્વજાતિષુ સપ્તતેઃ

મિતાનામાજાનજાનાં સસ્ત્રીકાણાં ધનાધિપે ।
તત્સમાનાસ્તુ ઋષયઃ શતોનશતકોટયઃ

એતેષાં તુલયોદક્ષે હ્યગ્નિપુત્રગણસ્ય તુ ।
વહ્નૌ કર્મજદેવાનાં લયઃ સ્વાયમ્ભુવે મતઃ

તસ્મિન્નેકાદશમિતામનવોવિધ્યતાત્વિકાઃ ।
તાત્વિકૌ દ્વૌ સપ્તમાદ્યૌ યૌ તૌ મનુપદેશ્વરૌ

નારાયણઃ સ્વયં વિષ્ણુઃ તાપસોમનુરીરિતઃ ।
વિના તાન્ સ્ત્રીન્ મનૂન્ સ્વાયમ્ભુવે લય ઉદીરિતઃ

આદ્ય ઇન્દ્રો હરિર્યજ્ઞઃ વાયુધર્મોશ્વિનૌ ક્રમાત્ ।
ષષ્ટસ્તુ મન્દ્રદ્યુમ્નનામા સપ્તમસ્તુ પુરન્દરઃ

દ્વૌ શચીરમણાંશૌ તૌ ષડૈતે તાત્વિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
ભાવીન્દ્રાઃ કર્મજાભાસ્તે તેષામાદ્યમનૌ લયઃ

સપ્તકાનાં ઋષીણાન્તુ શતસ્ય ચ લયઃ સ્મૃતઃ ।
દક્ષે ધર્મે ચ તત્તુલ્યપિતૄણાં સપ્તકસ્ય તુ

તત્સમાસ્ત્વષ્ટગન્ધર્વાસ્ત્વષ્ટોન શતયોષિતઃ ।
ઉર્વશ્યાદ્યાસ્તત્સમાહિ કુબેરં પ્રવિશન્તિ હિ

અતો નિરંશાસ્તૂત્ક્રાન્તિ યોગિનસ્તુ ત(નસ્ત)દુત્તમાઃ ।
અતાત્વિકાસ્તુ ભૂલોકાદુત્ક્રાન્ત મહરાદિગાઃ

ભોગદેહૈરુત્તમૈસ્તુ ભક્ષિતાઃ પ્રભવન્તિ હિ ।
ઉત્ક્રમાણુત્ક્રમેણ ગાયન્ યોગિનસ્તાનથો જગુઃ

નિત્યસંસારિણઃ પૃથ્વ્યાં ત્યક્ત્વા સ્થૂલન્તુ સૂક્ષ્મતઃ ।
ધર્મે પ્રવિશ્યસન્ત્યક્તાનાદ્યવિદ્યા ભવન્તિ હિ

કેચિદત્રૈવ મુચ્યન્તે કેચિદ્વૈમેરુમૂર્ધનિ ।
વૈશ્વાનરે દ્યુનદ્યાં વા સૂર્યે વા દેહ એવ વા

ત્યક્ત્વાવિદ્યાં મિશ્રપાકાલયે નાભૌ હરેર્ગતાઃ ।
સ્વર્ગભૂમ્યાદિષુ સૃષ્ટૌ ભ્રમન્તિ શ્રીહરીચ્છયા

લયે ઽયોગ્યા ગર્ભોદગતસઙ્કર્ષણાગ્નિના ।
પાતાલે નિત્યનરકે ભગ્નસૂક્ષ્મકલેવરાઃ

વાયોર્ગદાપ્રહારેણ ભગ્નલિઙ્ગાસ્તમોનુગાઃ ।
લયે સૃષ્ટૌ તમસ્યન્ધે પતન્તિ શ્રી હરીચ્છયા

તત્વાભિમાનિનો દેવાઃ હ્યણડાન્તર્બહિરૂપતઃ ।
અનુત્ક્રમાઃ સ્વોત્તમેષુ વિપશેષાદિ માર્ગતઃ

ત્યક્તદેહાઃ સૂક્ષ્મદેહૈઃ સત્યલોકે વસન્તિ હિ ।
નષ્ટે સત્યે બ્રહ્મદેહે નષ્ટે તૈઃ સહ પદ્મજાઃ

અણ્ડનાશ ઉપાવૃત્તે વિશેષં યાતિતૈઃ સહ ।
અત્રસ્થિતૈઃસૂક્ષ્મદૈહૈઃ સર્વતત્રસ્થસૂક્ષ્મકૈઃ

એકીભવન્ત્યેવમેકવિંશત્તત્વગણા(તા) અપિ ।
વ્યુત્ક્રમેણ તુ ભૂમ્યાદિ તત્વોપાદાન સઞ્ચયે

સ્થલે તથા નાભિમાનિવશગે સતિ વિષ્ણુના ।
અન્નાદિ નામ્નાદેવૈસ્તદૂર્ધ્વમૂર્ધ્વગતક્રમાત્

ત્યક્તાન્યાવરણાન્યેતે પૂર્વમાનેન નાશનમ્ ।
યન્તિ પૂર્વોક્તમાનેન અનિરુદ્ધાદિવત્ક્રમાત્

સઙ્કર્ષણાદ્વિનષ્ટે(ષુ) તુ સૂક્ષ્મદેહેષુ કૃત્સ્નશઃ ।
તદા સત્વાર્ધ શ્રીભાગસ્થલક્ષ્મ્યાલક્ષ્મ્યાત્મકે જલે॥ 43 ॥
(પ્રધાનવિરજા નદ્યામિત્યર્થઃ)
નીચક્રમાત્ ભગ્નલિઙ્ગાઃ વિશન્તિ જઠરે હરેઃ ।
પુનરણ્ડે સમુત્પન્ને શ્વેતદ્વીપે સમાપ્ય ચ

મુક્તૌ ભવત્યસૌ લોકઃ ક્ષીરસાગરમધ્યગઃ ।
લક્ષ્મ્યૈશ્ચતુષષ્ઠિમિતૈઃ વિસ્તૃતં(વિસૃજઃ) પુષ્કરાહ્વયઃ

દ્વીપઃ ક્ષીરાબ્ધિપરિતો મણિવજ્રમયદ્યુતિઃ ।
તન્મધ્યદેશપરિતો વર્તુલો માનસોત્તરઃ

મહીધરોયુતોન્નહઃ દ્વિસહસ્રસુવિસ્તરઃ ।
ધૃઢો વજ્રમયઃ સપ્તરથચક્રં રવેઃ સ્થિતમ્

તદન્તર્મર્ત્યસંસારઃ તદ્વાહ્યોમર્ત્યગોચરઃ ।
દ્વીપાયામસમશુદ્ધવારિસાગરવેષ્ટિતઃ

તસ્યાપિ પરિતો વજ્રલેપિકાસ્વર્ણભૂઃ શુભા ।
ચતુર્લક્ષન્યૂનકોટિવિસ્તરાત્તદ્ગતો નગઃ

લોકાલોકાભિધોવર્તુલાકારો પરિતો ગિરિઃ ।
મણિસ્વર્ણમયઃ પ્રાકારાકારો નિર્મલો મહાન્

સ પઞ્ચાશત્સહસ્રેતત્પઞ્ચાશલ્લક્ષવિસ્તૃતિઃ ।
તાવતૈવોચ્છ્રિતસ્તસ્માત્ અર્ધલક્ષાધિકોન્નતઃ

નાનાવૃક્ષાશ્રયો યત્ર ભાતિ પૂર્વોદિતં જગત્ ।
તદષ્ટદિક્ષુ શિખરાણ્યપિ છિદ્રાન્વિતાનિ ચ

શતોન્નતાનિ દિગ્દન્તિગણાસ્તદુપરિસ્થિતાઃ ।
તચ્છિદ્રવેષ્ટિતઃ શુણ્ડાદણ્ડૈરૂત્તંભયન્તિ તે(તૈઃ)

ગોત્રન્તે ચાન્તરિક્ષસ્થાઃ હર્યાવેશયુતાઃ શુભાઃ ।
તે ચ પૂર્વાદ્યષ્ટદિક્ષુ ગર્ભોદસ્થાગતં(તા) ભુવમ્

ઊર્ધ્વોશ્ચિત્રૈરાત્મહસ્તૈર્ધરન્તિ શ્રીહરીચ્છયા ।
તે માનસોત્તરે મેરૌ સ્વર્ગે રૂપાન્તરસ્થિતાઃ

કુર્વન્તિ શ્રી હરેરાજ્ઞાં દિક્પાલાનાં ચ વાહનાઃ ।
અનન્તરૂપૈર્ભગવાન્ ઉપરિસ્તંન્નગોર્ધ્વગઃ

ઊર્ધ્વાધઃ શિખરસ્પૃષ્ટાનન્તમૂર્ધ્વોતિ યો હરિઃ ।
લોકાલોકાન્તરાલે તુ સૂર્યેન્દ્વૃક્ષગ્રહપ્રભાઃ

વસિષ્ઠનારદાત્ર્યાદ્યાનન્તગં સ્વર્ણભૂમિગમ્ ।
વદન્તિ પૂર્વદ્વીપેષુ યથા સૂર્યો(પૂર્વો)દયાન્તરે

યથા તથૈવ ગિરિશૃઙ્ગે મૈત્રેયપૂર્વકાઃ ।
સ્વર્ણભૂમિમતીત્યૈવસ્થિતમાહુર્નગોત્તમમ્

તદુક્તમાહુઃ પૈઙ્ગ્યાદ્યાઃ તન્નેત્યાહુર્મૃ(ક)કુણ્ડજઃ ।
મેરુલોકાલોકમધ્યપ્રદેશસ્તુ ત્રિકોટિકઃ

યોજનાનાં સાર્થકોટિસંમિતઃ પરિકીર્તિતઃ ।
લોકાલોકધ(ર)ભૂમ્યાસહિતઃ પરિમાણતઃ
અન્ધન્તમસ્તન્નગસ્ય પરિતઃ સપ્તકોટિકઃ ।
યત્ર મિથ્યાજ્ઞાનયુક્તાઃ પતન્તિ શતકોટિશઃ

હરીરસુરગુર્વાયર્વિષ્ણુવૈષ્ણવવિદ્વિષઃ ।
નિષ્કારણં સાધુયોષિદ્વેદશાસ્ત્ર વિદૂષકાઃ

ભક્તિલેશવિહીનાશ્ચ નિત્યનૈમિત્તિકોજ્જિતાઃ ।
અનન્તપાપકરણે ભયલેશવિવર્જિતાઃ

જીવાભેદો નિર્ગુણત્વમપૂર્ણગુણતા તથા ।
સામ્યાધિક્યે તદન્યેષાં ભેદસ્તદ્ગત એવ ચ

પ્રાદુર્ભાવવિપર્યાસઃ તદ્ભક્તદ્વેષ એવ ચ ।
તત્પ્રમાણસ્ય નિન્દા ચ દ્વેષા એતેખિલા મતાઃ

સમ્પ્રાપ્ય ભારતે જન્મ વિષ્ણુદ્વેષાદિ પાકતઃ ।
યથા યોગ્યં વૈપરીત્યા પરોક્ષગુરુવિદ્વિષઃ

પક્વસ્વરૂપવિદ્વેષાદ્ વ્યુદસ્યાત્મીય સઞ્ચિતમ્ ।
ભુક્ત્વા દુષ્પ્રારબ્ધફલં પૂર્ણં પ્રમાદિકા ગતમ્

સુપ્રારબ્ધફલં વિષ્ણુદ્વેષાદલ્પીકૃતં હરેઃ ।
ભુક્ત્વાગામિ વ્યુદસ્યૈવ હ્યાગામિ દ્વેષયાકૃતઃ(પાકતઃ)

પ્રાપ્તવ્યદુઃખમિચ્છન્તિ સ્થૂલદેહાન્ વિષાગ્નિભિઃ ।
શસ્ત્રત્યક્ત્વા યાતનાદ્યૈઃ નિત્યતામિશ્રનામકઃ(રકાઃ)

અણ્ડનાશાત્પુરા સૂક્ષ્મદેહાન્ તત્ર વિસૃજ્ય ચ ।
વાયોર્ગદાઘાતતશ્ચ લિઙ્ગભઙ્ગો ભવિષ્યતિ

ચિરં શ્રીહર્યૂરુદેશે કૢપ્તદુઃખભુજઃ ખલાઃ ।
પુનરણ્ડે સમુત્પન્ને તમસ્યન્ધે પતત્યલમ્

મર્ત્યાધમા નિરંશાશ્ચ પિશાચાઃ સ્વલ્પતામસાઃ ।
તેષુ કેચિત્તત્વદેવાભાસરૂપાસ્ત્વધસ્તને

સ્વર્ગાદિષુ ચરન્તસ્તે પાપકર્માભિમાનિનઃ ।
દૈત્યાશ્ચરાક્ષસાશ્ચૈવ સાંશાસ્તે બહુરૂપિણઃ

રસાતલસ્થાનિરુદ્ધાત્ પ્રાક્ સૂક્ષ્મં દેહમાશ્રિતાઃ ।
કર્માનુવશતઃ સ્થૂલદેહાન્ પ્રાપ્ય મહાસુરૈઃ

સ્વયં નષ્ટા પરાન્ સાધૂન્ નાશયન્તિ કુસાધનૈઃ ।
તમસ્યન્ધે લક્ષનિમ્નોધ્યુપર્યસ્થલે સ્થિતાઃ

પ્રાપ્તવ્યદુઃખં ભુઞ્જન્તિ શુદ્ધં તામસવિગ્રહૈઃ ।
પૂયાસૃઙ્મૂત્રવિષ્ટાદ્યૈઃ તપ્તતૈલાસ્ત્રશસ્ત્રકૈઃ

અદૃષ્ટાશ્રુતદુઃખાપ્તિ સાધનોચિતવસ્તુભિઃ ।
દુર્ગયાકલ્પિતૈઃ ઘોરૈઃ નિર્ઘાતાદ્યૈરનેકશઃ

સિંહવ્યાઘ્રાદિરૂપિણ્યા સહ તાદૃક્ સ્વરૂપવાન્ ।
અવર્ણનીયદુઃખૌઘં વાયુર્દાસ્યતિ તાન્ પ્રતિ

તત્પ્રાપ્તવ્યમિતિ પ્રાહુઃ કૢપ્તં દુઃખં તતોપ્યધઃ ।
ભુઞ્જન્તિ સ્વસ્વરૂપસ્થં સર્વરોગવ્રણાદિકમ્

સર્વક્ષતાદિકં નિત્યં પૂર્ણદુઃખં વ્રજન્ત્યલમ્ ।
તતો દ્વિસપ્તકોટિભ્યાં(ક્યાં) ઘનોદઃ પરિતઃ સ્થિતમ્

યત્ર નારાયણોનન્તતનુરૂપાત્મકશ્રિયા ।
સદા વિહરતિ શ્રીશો બ્રહ્માદ્યૈરપિ સેવિતઃ

તતોર્ધકોટિસમિતમનન્તાસનમીશિતુઃ ।
ધામણ્ડખર્પરસ્પૃષ્ટ વિંશલ્લક્ષોચ્ચ વેદિમત્

ચત્વારિંશલ્લક્ષામિતો ભૂભાગઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ત્રિંશલ્લક્ષમિતસ્તૂચ્ચઃ શ્રીભાગઃ સર્વતઃ શુભઃ

તદન્યાનન્તગુણિતઃ શ્વેતદ્વીપસમઃ સ્મૃતઃ