પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

ઇતિ ॥
વેદાર્થવિદામગ્રગણ્યસ્ય ભગવતસ્સકલનયનિધેર્જૈમિનેરપૌરુષેયશ્શબ્દસ્યાર્ઽથેન સમ્બન્ધો ઽભિમતઃ ।
સ હિ મેને---યદ્યપિ 709દેવદત્તાદિશબ્દાનાં પુરુષસઙ્કેતનિબન્ધનં વાચકત્વમ્, તથાપિ ગવાદિપદેષ્વનુમાનં ન શક્યતે કર્તુમ્ ।
અર્થપ્રતિપત્તિલક્ષણસ્ય કાર્યસ્યાન્યથાપ્યુપપત્તેરનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
વૃદ્ધવ્યવહારનિબન્ધનાદ્ધિ સ્વાર્થે વાચકત્વશક્તિજ્ઞાનાદપિ બાલાનાં શબ્દાર્થપ્રતિપત્તિર્દૃશ્યતે ।
તેનૈકાન્તતસ્સઙ્કેત એવ કલ્પયિતું ન શક્યતે ।
અપિ ચ શક્તિજ્ઞાનમાત્રનિબન્ધના 710ગવાદિશબ્દાનામર્થપ્રતિપત્તિરિતિ પ્રત્યક્ષમેવૈતત્ ।
ન ચ પ્રત્યક્ષે સતિ કારણે કારણાન્તરમનુમાતું શક્યતે ।
દેવદત્તાદિપદેષુ તુ યસ્ય સઙ્કેતનિબન્ધનાર્ઽથપ્રતિપત્તિર્ભવતિ, તસ્ય સઙ્કેત એવ કારણમ્ ।
તેષ્વપિ યે વ્યવહારદર્શનાદેવ વાચકતામવગમ્યાર્ઽથં પ્રતિપદ્યન્તે, તેષામપિ વ્યવહારદર્શનપ્રસૂતં શક્તિજ્ઞાનમેવાર્ઽથપ્રતિપત્તિકારણમ્, ન સઙ્કેતઃ ।
કિન્તુ તત્ર સઙ્કેતપૂર્વક એવ વ્યવહારઃ, અર્થપ્રતિપત્તિશ્ચ, તથા તત્પૂર્વકમપિ વાચકત્વજ્ઞાનમ્ ।
ગવાદિપદેષુ તુ સર્વેષાં શક્તિજ્ઞાનાદેવ વ્યવહારસમ્ભવાદર્થાવગતિરિતિ વૈષમ્યમ્ ।
નનુ દેવદત્તાદિપદેષુ 71મ1સઙ્કેતદર્શનાત્, કિમિતિ ગવાદિપદેષ્વપિ પૂર્વભાવી સઙ્કેત એવ ન કલ્પ્યતે ।
ન ।
પ્રત્યનુમાનગ્રસ્તત્વાત્ ।
શક્યતે હિ તત્રૈવમનુમાનં સમ્ભાવયિતુમ્---પૂર્વે હિ પુમાંસો ગવાદિશબ્દાનાં સાસ્નાદિમત્યર્થે વૃદ્ધવ્યવહારસિદ્ધશક્તિજ્ઞાનાદર્થપ્રતિપત્તિમન્તો ગવાદિશબ્દેભ્યસ્સાસ્નાદિમદર્થપ્રતિપત્તિયોગિત્વાદધુનાતનપુરુષવદિત્ ઇ ।
તદેવં પ્રત્યનુમાનેન712 નિરસ્તે ઽનુમાને, 713પ્રમાણવિરહાદપૌરુષેયત્વમેવ સિધ્યતિ શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્ય714 ।
અત ઇદમપહસ્તિતમ્ ।
યદાહુર્બાહ્યાઃ---"યજ્જાતીયો યતસ્સિદ્ધસ્સ તસ્માદગ્નિકાષ્ઠવત્ ।
715અદૃષ્ટહેતુરપ્યન્યસ્તદ્ભવસ્સમ્પ્રતીયે" ॥
પ્ર. વા. પરિ. 3. શ્લો. 243 ઇતિ ।
વૃદ્ધવ્યવહારસ્યાનાદિત્વસમર્થનમ્ ।
નનુ સિદ્ધ્યેદયં મનોરથો યદિ વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરાયા અનાદિતા સ્યાત્, સા તુ પ્રાચીનનયનિવારિતા ઇતિ ।
અત્ર વદામઃ ।
ભવતુ સાવયવં સર્વમવયવસંયોગારબ્ધસત્તાકમ્, અવયવસંયોગાપાયે વિનશ્વરમિતિ ચ ।
તથાપ્યેકદૈવ 716સકલસ્ય સમ્ભવઃ, વિનાશશ્ચેત્યત્ર નાસ્તિ717પ્રમાણમ્ ।
પ્રત્યુત યથાદર્શનમિદમેવ તાવદવસાતુમુચિતમ્---ક્રમેણ ચોદયઃ, ક્રમેણ વિલયશ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ યથાદ્યતના જના માતૃપિતૃસંયોગનિબન્ધનાત્મલાભાઃ, તથા પૂર્વે ઽપિ જના જનત્વાદિતિ શક્યમેવાનુમાતુમ્ ।
ન ચાયમયોનિજાનાં કેવલેન ધર્માધિપત્યેન, અધર્માધિપત્યેન ચ સંસ્વેદજાનામિવ સમ્ભવો ઘટતે ।
જરાયુજા---ણ્ડજાનાં તથા તદ્દર્શનાભાવાત્718 ।
દૃષ્ટાનુસારિ હિ સર્વત્રાનુમાનમ્ ।
તેન સંસ્વેદજેષુ નિયમેન દૃષ્ટં ન જરાયુજા---ણ્ડજયોરપ્યયોનિજત્વં શક્યતે ઽનુમાતુમ્ ।
ન હિ પાણ્ડરમાત્રેણ બાષ્પાદપિ વહ્નેરનુમાનમ્ ।
કિન્તુ યાદૃશમેવ પાણ્ડરદ્રવ્યં નિયમેન વહ્નિનિયતં પ્રતિપન્નમ્, તાદૃશમેવ તસ્યાનુમાપકમુચિતમ્ ।
ઈશ્વરનિરાકરણમ્ ।
યચ્ચેદમુદિતં719 ધર્માધર્મૌ ચેતનાતિશયાધિષ્ઠિતાવિતિ, તદપ્યસિદ્ધમેવ ।
યસ્યૈવ તૌ ક્ષૈત્રજ્ઞસ્ય, સ એવાધિષ્ઠાતાસ્તુ ।
અથાજ્ઞત્વાત્તસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વં720 નોપપદ્યત ઇતિ ચેત્, તર્હ્યન્યસ્યાપિ કથમુપપદ્યતે ।
ન હિ તસ્યાપિ પરપુરુષવર્તિ ધર્માધર્મજ્ઞાનમુપપદ્યતે, કારણાભાવાત્ ।
ન હિ તસ્યેન્દ્રિયાણિ કારણમ્, ઇન્દ્રિયાણાં તત્ર 721સામર્થ્યાદર્શનાત્ ।
ન ચ કેવલં મનઃ, કેવલસ્ય મનસો 722બાહ્યેષ્વપ્રવૃત્તેઃ ।
ન હિ 723ધર્માધર્મરહિતસ્યેશ્વરસ્યેન્દ્રિયમનસ્સમ્બન્ધો ભવતિ, ધર્માધર્મનિબન્ધનત્વાત્ તત્સમ્બન્ધસ્ય ।
અથ કારણમન્યદેવેશ્વરબુદ્ધેઃ ।
તદયુક્તમ્ ।
પ્રસિદ્ધકારણત્વાદ્બુદ્ધેઃ ।
પ્રસિદ્ધાનિ હિ કારણાનિ બુદ્ધેઃ ।
યત્કારણં હિ યત્કરયં દૃષ્ટમ્, તત્કારણકમેવ તદિતિ યુક્તમ્ ।
અન્યથા ચેતનાધિષ્ઠિતા વાસી દૃષ્ટેતિ, કથં ધર્માધર્મયોરપિ તદધિષ્ઠિતત્વં ભવિષ્યતિ ।
અથાકારણા નિત્યૈવેશ્વરબુદ્ધિરિતિ ચેત્ ।
તદપ્યસુન્દરમ્ ।
બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય નિત્યત્વાભાવાત્ ।
નિત્યા સતી બુદ્ધિરેવ ન સ્યાત્ ।
બુદ્ધિમતા ચાધિષ્ઠાનં દૃષ્ટમ્, ન પુનરન્યેન ।
અથાદૃષ્ટમપિ બુદ્ધેર્નિત્યત્વમઙ્ગીક્રિયતે, તદા ચેતનાનધિષ્ઠિતત્વમેવ કિમિતિ નાઙ્ગીક્રિયતે ।
અથ સિદ્ધે ઽધિષ્ઠાતૃત્વે, જ્ઞાનમપિ કલ્પ્યત ઇતિ ।
724તદયુક્તમ્ ।
725જ્ઞાનાદ્યનનુબદ્ધસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વસ્ય કારણાભાવાત્ પ્રતિક્ષિપ્તે જ્ઞાને સત્યનુમાતુમશક્તેઃ ।
તેન શક્યજ્ઞાનમેવાચેતનં ચેતનાધિષ્ઠિતમિતિ વ્યાપ્તિરાશ્રયણીયા, તથાદર્શનાત્ ।
તક્ષાદયો હિ શક્યજ્ઞાનાન્યેવ વાસ્યાદીન્યધિતિષ્ઠન્તો દૃશ્યન્તે, નાન્યાનિ ।
અપિ ચાધિષ્ઠાનાર્થો ઽપિ ચિન્તનીયઃ ।
ન તાવત્સંયોગઃ, ગુણત્વેન ધર્માધર્મયોસ્સંયોગાભાવાત્ ।
સમવાયો ઽપિ પરપુરુષસમવાયિનોર્ધર્માધર્મયોરીશ્વરં પ્રત્યનુપપન્નઃ ।
વાસ્યાદિષુ તુ તક્ષાદીનાં કરસંયોગાદિરેવાધિષ્ઠાનમ્ ।
તથા પ્રવૃત્તિરપિ કીદૃશી ।
ન તાવત્ ક્રિયા, ગુણભૂતયોર્ધર્માધર્મયોઃ ક્રિયાભાવાત્ ।
ઉત્પત્તિશ્ચેત્, તર્હિ સા ક્ષેત્રજ્ઞાદેવ સમવાયિકારણાત્, આત્મમનસ્સંયોગાચ્ચાસમવાયિકારણાદભિસન્ધ્યાદિનિમિત્તકારણોપગૃહીતાદિતિ ।
ફલદાનમિતિ ચેત્ ।
ન દેશકાલાવસ્થાદિસહકારિસહિતાભ્યાં 726ધર્માધર્માભ્યામેવ ફલમ્, ન ચેતનવ્યાપારાપેક્ષમ્ ।
વૈશેષિકાભિમતેશ્વરનિરાસઃ ॥
યદપિ કેચિદાહુઃ---પરમાણવ એવેશ્વરેચ્છાવશેન પ્રવર્તન્ત ઇતિ ।
તદપિ ન યુક્તમ્ ।
ક્વચિત્તથાવિધસ્યાધિષ્ઠાનસ્યાદર્શનાત્ ।
શરીરે તથાદર્શનમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞધર્માધર્મપરિગૃહીતત્વાત્727 ।
ન પરમાણવ એવેશ્વરધર્માધર્મપરિગૃહીતાઃ, ન ચ તસ્યેચ્છામાત્રેણ પ્રવૃત્તિઃ, કિન્તુ પ્રયત્નવશાત્ ।
ન ચેચ્છાયામપિ હેતુરસ્તિ ।
ન ચ નિત્યૈવેચ્છા, 728નિત્યં પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિ ચ યથાચેતનત્વાચ્ચેતનાધિષ્ઠિતત્વમનુમીયતે, તથા પ્રયોજનાભાવાદપ્યનધિષ્ઠાનમિતિ જ્ઞાયતે ।
કતરદત્રાનુમાનં બલીય ઇતિ 729ચિન્તયામઃ ।
તેન યત્રૈવ પ્રયોજનં, 730તદેવાચેતનં731 ચેતનાધિષ્ઠિતમિતિ વ્યાપ્તિરાશ્રયણીયા732, તથાદર્શનાત્ ।
અપિ ચ વ્યાપ્તિગ્રહણપૂર્વકમનુમાનમ્, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાઞ્ચ વ્યાપ્તિરવગમ્યતે ।
યથા ચ ચેતનો ઽધિષ્ઠાતેતિ પ્રતીયતે, તથા વિગ્રહાદિમાનપિ ।
તેનાનુમાનં પ્રવર્તમાનં તથાવિધમેવાનુમાપયેત્ ।
ન ચ તસ્ય ધર્માધર્મૌ, પરમાણૂન્ વા પ્રત્યધિષ્ઠાતૃતોપપદ્યત ઇત્યનધિષ્ઠાનમેવ ।
તેન વિગ્રહાદિમદધિષ્ઠાનયોગ્યમેવાચેતનં ચેતનાધિષ્ઠિતમિતિ વ્યાપ્તિરાશ્રયણીયા ।
નન્વેવં સતિ પ્રસિદ્ધસ્યાપિ 733ધૂમાદ્યનુમાનસ્યોચ્છેદઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તથાભૂતેન હિ મહાનસાદિવર્તિના વ્યાપ્તિરવગતા, ન તથાવિધસ્યાનુમાનમ્ ।
યથાવિધસ્યાનુમાનમ્, ન તથાવિધસ્ય વ્યાપ્તિધીસમયે ઽનવધારણમિતિ ।
તદયુક્તમ્--દેશકાલાદ્યુપાધિપરિત્યાગેન હિ સામાન્યેન સમ્બન્ધગ્રહણમ્ ।

તેનેહાપિ ભવત્યેવ યદ્વાસ્યાદિષુ દૃષ્ટમ્, તત્ ધર્માધર્મયોરપીતિ ।
યાદૃશન્તુ રૂપં વ્યાપકમુપલભ્યતે, તદેવાનુમાતું શક્યતે, નાન્યત્ ।
ઇહ ચ વિગ્રહવત્ત્વાદ્યપિ વ્યાપ્ત્યનુપ્રવેશીતિ, તદનુમાતવ્યમ્ ।
ન ચ તદનુમાતું શક્યત ઇતિ ચેત્ ।
વરં ચેતનાનુમાનત્યાગઃ734તદનનુબદ્ધસ્ય 735તસ્યાનુમાનાત્ ।
તેનેશ્વરસ્ય 736સર્વજ્ઞતાનુમાને હેત્વભાવેન જ્ઞાનાભાવનિશ્ચયાત્ ।
તેનાનાદિરેવ વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરા શબ્દાર્થાવગમે હેતુઃ ।
ન ચ સૃષ્ટ્યાદાવીશ્વરકૃતસ્સઙ્કેતઃ, સઙ્કેતસ્યૈવ કર્તુમશક્તેઃ ।
ન ખલ્વદ્યતના જનાઃ 737સઙ્કેતવાક્યસ્યાર્ઽથમનવબુધ્યમાનાસ્સઙ્કેતં પ્રતિપદ્યન્તે ।
તસ્માદનાદિરેવ738 વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરાભ્યુપગમનીયા ।
એવં પુરુષસ્ય ધર્મપ્રતીતિં પ્રતિ શબ્દમન્તરેણોપાયાભાવાન્ન પૌરુષયત્વે વેદસ્યા739પૂર્વકાર્યાત્મકે વેદાર્થે પ્રામાણ્યોપપત્તિરિતિ, 740વેદસ્યાપૌરુષેયત્વાશ્રયણમ્ ।
વેદાનામપૌરુષેયત્વનિરૂપણમ્ ।
કથમપૌરુષેયત્વં વેદાનામ્ ।
ઉચ્યતે--- 741કર્તુરસ્મરણાત્ ।
ન ચાનુમાનમપિ કર્તુરુપપદ્યતે ।
પ્રમાણાન્તરેણાપ્રતીતેર્ઽથે742 પુરણાણાં વાક્યસ્ય રચનાયામશક્તેઃ ।
કાઠકાદિસમાખ્યાપિ કર્તૃસદ્ભાવં જ 743સાધયિતુમલમ્ ।
744પ્રવચનેનાપિ તદુપપત્તેઃ ।
મન્ત્રાર્થવાદાસ્તુ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્ઽથમવગમયિતુમીશતે, કિન્તુ વિધ્યુદ્દેશાનુસારેણ તદનુગુણમર્થમિતિ, ન સિદ્ધાર્થપ્રતિપાદને તેષાં પ્રામાણ્યમિતિ, સિદ્ધમપૌરુષેયત્વં શબ્દાર્થસમ્બન્ધસ્યેતિ ।
દુસ્તર્કતિમિરં ભેત્તું શિષ્યાણાં દૃષ્ટિરોધકમ્ ।
ઇદં શાલિકનાથેન વિહિતં 745મિલાઞ્જનમ્ ॥
ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીશાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં વિમલાઞ્જનં નામ સપ્તમં પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
તત્ત્વાલોકો નામાષ્ટમં પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
746આત્મતત્ત્વે 747બહુવિધા વિવાદસ્સન્તિ વાદિનામ્ ।
વયં પ્રાભાકરાસ્તત્ત્વનિર્ણયાય748 યતામહે

ઇતિ ।
749કેચિદ્બુદ્ધિમેવાઽત્માનમિચ્છન્તિ, 750અન્યે તુ 751પુનરિન્દ્રિયાણ્યેવ, 752દેહમેવાપરે ।
753તથૈકે બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરવ્યતિરેકિણમનુમેયમાહુઃ, 754કેચિત્તુ માનસપ્રત્યક્ષગમ્યમ્, 755સ્વયમ્પ્રકાશઞ્ચ ।
કેચિત્, 756સકલપ્રતીતિસિદ્ધં ત્વન્યે મન્યન્તે ।
757ક્ષણિકઞ્ચ કેચિદાહુઃ, કૂટસ્થનિત્યમિત્યપરે ।
758અણુપરિમાણઃ, 759શરીરપરિમાણઃ, સર્વગત ઇત્યાદિવાદિનો વિવદન્તે ।
તથા 761સર્વક્ષેત્રેષ્વેકમેકે762, 763પ્રતિક્ષેત્રઞ્ચ નાનાભૂતમિત્યપરે ।
તત્ર તત્ત્વનિર્ણયાર્થમિદમારભ્યતે ।
સિદ્ધાન્તઃ ।
764બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરેભ્યો ભિન્ન આત્મા વિભુર્ધ્રુવઃ ।
નાનાભૂતઃ પ્રતિક્ષેત્રમર્થવિત્તિષુ ભાસતે