Language

ENहिગુ
Scripture Library

Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi (with commentary) · Chapter 9

9.1

iti //
vedārthavidāmagragaṇyasya bhagavatassakalanayanidherjaiminerapauruṣeyaśśabdasyār'thena sambandho 'bhimataḥ /
sa hi mene---yadyapi 709devadattādiśabdānāṃ puruṣasaṅketanibandhanaṃ vācakatvam, tathāpi gavādipadeṣvanumānaṃ na śakyate kartum /
arthapratipattilakṣaṇasya kāryasyānyathāpyupapatteranaikāntikatvāditi /
vṛddhavyavahāranibandhanāddhi svārthe vācakatvaśaktijñānādapi bālānāṃ śabdārthapratipattirdṛśyate /
tenaikāntatassaṅketa eva kalpayituṃ na śakyate /
api ca śaktijñānamātranibandhanā 710gavādiśabdānāmarthapratipattiriti pratyakṣamevaitat /
na ca pratyakṣe sati kāraṇe kāraṇāntaramanumātuṃ śakyate /
devadattādipadeṣu tu yasya saṅketanibandhanār'thapratipattirbhavati, tasya saṅketa eva kāraṇam /
teṣvapi ye vyavahāradarśanādeva vācakatāmavagamyār'thaṃ pratipadyante, teṣāmapi vyavahāradarśanaprasūtaṃ śaktijñānamevār'thapratipattikāraṇam, na saṅketaḥ /
kintu tatra saṅketapūrvaka eva vyavahāraḥ, arthapratipattiśca, tathā tatpūrvakamapi vācakatvajñānam /
gavādipadeṣu tu sarveṣāṃ śaktijñānādeva vyavahārasambhavādarthāvagatiriti vaiṣamyam /
nanu devadattādipadeṣu 71ma1saṅketadarśanāt, kimiti gavādipadeṣvapi pūrvabhāvī saṅketa eva na kalpyate /
na /
pratyanumānagrastatvāt /
śakyate hi tatraivamanumānaṃ sambhāvayitum---pūrve hi pumāṃso gavādiśabdānāṃ sāsnādimatyarthe vṛddhavyavahārasiddhaśaktijñānādarthapratipattimanto gavādiśabdebhyassāsnādimadarthapratipattiyogitvādadhunātanapuruṣavadit i /
tadevaṃ pratyanumānena712 niraste 'numāne, 713pramāṇavirahādapauruṣeyatvameva sidhyati śabdārthasambandhasya714 /
ata idamapahastitam /
yadāhurbāhyāḥ---"yajjātīyo yatassiddhassa tasmādagnikāṣṭhavat /
715adṛṣṭaheturapyanyastadbhavassampratīye" //
pra. vā. pari. 3. ślo. 243 iti /
vṛddhavyavahārasyānāditvasamarthanam /
nanu siddhyedayaṃ manoratho yadi vṛddhavyavahāraparamparāyā anāditā syāt, sā tu prācīnanayanivāritā iti /
atra vadāmaḥ /
bhavatu sāvayavaṃ sarvamavayavasaṃyogārabdhasattākam, avayavasaṃyogāpāye vinaśvaramiti ca /
tathāpyekadaiva 716sakalasya sambhavaḥ, vināśaścetyatra nāsti717pramāṇam /
pratyuta yathādarśanamidameva tāvadavasātumucitam---krameṇa codayaḥ, krameṇa vilayaśceti /
kiñca yathādyatanā janā mātṛpitṛsaṃyoganibandhanātmalābhāḥ, tathā pūrve 'pi janā janatvāditi śakyamevānumātum /
na cāyamayonijānāṃ kevalena dharmādhipatyena, adharmādhipatyena ca saṃsvedajānāmiva sambhavo ghaṭate /
jarāyujā---ṇḍajānāṃ tathā taddarśanābhāvāt718 /
dṛṣṭānusāri hi sarvatrānumānam /
tena saṃsvedajeṣu niyamena dṛṣṭaṃ na jarāyujā---ṇḍajayorapyayonijatvaṃ śakyate 'numātum /
na hi pāṇḍaramātreṇa bāṣpādapi vahneranumānam /
kintu yādṛśameva pāṇḍaradravyaṃ niyamena vahniniyataṃ pratipannam, tādṛśameva tasyānumāpakamucitam /
īśvaranirākaraṇam /
yaccedamuditaṃ719 dharmādharmau cetanātiśayādhiṣṭhitāviti, tadapyasiddhameva /
yasyaiva tau kṣaitrajñasya, sa evādhiṣṭhātāstu /
athājñatvāttasyādhiṣṭhātṛtvaṃ720 nopapadyata iti cet, tarhyanyasyāpi kathamupapadyate /
na hi tasyāpi parapuruṣavarti dharmādharmajñānamupapadyate, kāraṇābhāvāt /
na hi tasyendriyāṇi kāraṇam, indriyāṇāṃ tatra 721sāmarthyādarśanāt /
na ca kevalaṃ manaḥ, kevalasya manaso 722bāhyeṣvapravṛtteḥ /
na hi 723dharmādharmarahitasyeśvarasyendriyamanassambandho bhavati, dharmādharmanibandhanatvāt tatsambandhasya /
atha kāraṇamanyadeveśvarabuddheḥ /
tadayuktam /
prasiddhakāraṇatvādbuddheḥ /
prasiddhāni hi kāraṇāni buddheḥ /
yatkāraṇaṃ hi yatkarayaṃ dṛṣṭam, tatkāraṇakameva taditi yuktam /
anyathā cetanādhiṣṭhitā vāsī dṛṣṭeti, kathaṃ dharmādharmayorapi tadadhiṣṭhitatvaṃ bhaviṣyati /
athākāraṇā nityaiveśvarabuddhiriti cet /
tadapyasundaram /
buddhitattvasya nityatvābhāvāt /
nityā satī buddhireva na syāt /
buddhimatā cādhiṣṭhānaṃ dṛṣṭam, na punaranyena /
athādṛṣṭamapi buddhernityatvamaṅgīkriyate, tadā cetanānadhiṣṭhitatvameva kimiti nāṅgīkriyate /
atha siddhe 'dhiṣṭhātṛtve, jñānamapi kalpyata iti /
724tadayuktam /
725jñānādyananubaddhasyādhiṣṭhātṛtvasya kāraṇābhāvāt pratikṣipte jñāne satyanumātumaśakteḥ /
tena śakyajñānamevācetanaṃ cetanādhiṣṭhitamiti vyāptirāśrayaṇīyā, tathādarśanāt /
takṣādayo hi śakyajñānānyeva vāsyādīnyadhitiṣṭhanto dṛśyante, nānyāni /
api cādhiṣṭhānārtho 'pi cintanīyaḥ /
na tāvatsaṃyogaḥ, guṇatvena dharmādharmayossaṃyogābhāvāt /
samavāyo 'pi parapuruṣasamavāyinordharmādharmayorīśvaraṃ pratyanupapannaḥ /
vāsyādiṣu tu takṣādīnāṃ karasaṃyogādirevādhiṣṭhānam /
tathā pravṛttirapi kīdṛśī /
na tāvat kriyā, guṇabhūtayordharmādharmayoḥ kriyābhāvāt /
utpattiścet, tarhi sā kṣetrajñādeva samavāyikāraṇāt, ātmamanassaṃyogāccāsamavāyikāraṇādabhisandhyādinimittakāraṇopagṛhītāditi /
phaladānamiti cet /
na deśakālāvasthādisahakārisahitābhyāṃ 726dharmādharmābhyāmeva phalam, na cetanavyāpārāpekṣam /
vaiśeṣikābhimateśvaranirāsaḥ //
yadapi kecidāhuḥ---paramāṇava eveśvarecchāvaśena pravartanta iti /
tadapi na yuktam /
kvacittathāvidhasyādhiṣṭhānasyādarśanāt /
śarīre tathādarśanamiti cet /
na /
tasya kṣetrajñadharmādharmaparigṛhītatvāt727 /
na paramāṇava eveśvaradharmādharmaparigṛhītāḥ, na ca tasyecchāmātreṇa pravṛttiḥ, kintu prayatnavaśāt /
na cecchāyāmapi heturasti /
na ca nityaivecchā, 728nityaṃ pravṛttiprasaṅgāt /
api ca yathācetanatvāccetanādhiṣṭhitatvamanumīyate, tathā prayojanābhāvādapyanadhiṣṭhānamiti jñāyate /
kataradatrānumānaṃ balīya iti 729cintayāmaḥ /
tena yatraiva prayojanaṃ, 730tadevācetanaṃ731 cetanādhiṣṭhitamiti vyāptirāśrayaṇīyā732, tathādarśanāt /
api ca vyāptigrahaṇapūrvakamanumānam, anvayavyatirekābhyāñca vyāptiravagamyate /
yathā ca cetano 'dhiṣṭhāteti pratīyate, tathā vigrahādimānapi /
tenānumānaṃ pravartamānaṃ tathāvidhamevānumāpayet /
na ca tasya dharmādharmau, paramāṇūn vā pratyadhiṣṭhātṛtopapadyata ityanadhiṣṭhānameva /
tena vigrahādimadadhiṣṭhānayogyamevācetanaṃ cetanādhiṣṭhitamiti vyāptirāśrayaṇīyā /
nanvevaṃ sati prasiddhasyāpi 733dhūmādyanumānasyocchedaḥ prāpnoti /
tathābhūtena hi mahānasādivartinā vyāptiravagatā, na tathāvidhasyānumānam /
yathāvidhasyānumānam, na tathāvidhasya vyāptidhīsamaye 'navadhāraṇamiti /
tadayuktam--deśakālādyupādhiparityāgena hi sāmānyena sambandhagrahaṇam /

tenehāpi bhavatyeva yadvāsyādiṣu dṛṣṭam, tat dharmādharmayorapīti /
yādṛśantu rūpaṃ vyāpakamupalabhyate, tadevānumātuṃ śakyate, nānyat /
iha ca vigrahavattvādyapi vyāptyanupraveśīti, tadanumātavyam /
na ca tadanumātuṃ śakyata iti cet /
varaṃ cetanānumānatyāgaḥ734tadananubaddhasya 735tasyānumānāt /
teneśvarasya 736sarvajñatānumāne hetvabhāvena jñānābhāvaniścayāt /
tenānādireva vṛddhavyavahāraparamparā śabdārthāvagame hetuḥ /
na ca sṛṣṭyādāvīśvarakṛtassaṅketaḥ, saṅketasyaiva kartumaśakteḥ /
na khalvadyatanā janāḥ 737saṅketavākyasyār'thamanavabudhyamānāssaṅketaṃ pratipadyante /
tasmādanādireva738 vṛddhavyavahāraparamparābhyupagamanīyā /
evaṃ puruṣasya dharmapratītiṃ prati śabdamantareṇopāyābhāvānna pauruṣayatve vedasyā739pūrvakāryātmake vedārthe prāmāṇyopapattiriti, 740vedasyāpauruṣeyatvāśrayaṇam /
vedānāmapauruṣeyatvanirūpaṇam /
kathamapauruṣeyatvaṃ vedānām /
ucyate--- 741karturasmaraṇāt /
na cānumānamapi karturupapadyate /
pramāṇāntareṇāpratīter'the742 puraṇāṇāṃ vākyasya racanāyāmaśakteḥ /
kāṭhakādisamākhyāpi kartṛsadbhāvaṃ ja 743sādhayitumalam /
744pravacanenāpi tadupapatteḥ /
mantrārthavādāstu na svātantryeṇār'thamavagamayitumīśate, kintu vidhyuddeśānusāreṇa tadanuguṇamarthamiti, na siddhārthapratipādane teṣāṃ prāmāṇyamiti, siddhamapauruṣeyatvaṃ śabdārthasambandhasyeti /
dustarkatimiraṃ bhettuṃ śiṣyāṇāṃ dṛṣṭirodhakam /
idaṃ śālikanāthena vihitaṃ 745milāñjanam //
iti mahāmahopādhyāyaśrīśālikanāthamiśrapraṇītāyāṃ prakaraṇapañcikāyāṃ vimalāñjanaṃ nāma saptamaṃ prakaraṇaṃ samāptam /
tattvāloko nāmāṣṭamaṃ prakaraṇam /
prakaraṇārthapratijñā /
746ātmatattve 747bahuvidhā vivādassanti vādinām /
vayaṃ prābhākarāstattvanirṇayāya748 yatāmahe

9.2

iti /
749kecidbuddhimevā'tmānamicchanti, 750anye tu 751punarindriyāṇyeva, 752dehamevāpare /
753tathaike buddhīndriyaśarīravyatirekiṇamanumeyamāhuḥ, 754kecittu mānasapratyakṣagamyam, 755svayamprakāśañca /
kecit, 756sakalapratītisiddhaṃ tvanye manyante /
757kṣaṇikañca kecidāhuḥ, kūṭasthanityamityapare /
758aṇuparimāṇaḥ, 759śarīraparimāṇaḥ, sarvagata ityādivādino vivadante /
tathā 761sarvakṣetreṣvekameke762, 763pratikṣetrañca nānābhūtamityapare /
tatra tattvanirṇayārthamidamārabhyate /
siddhāntaḥ /
764buddhīndriyaśarīrebhyo bhinna ātmā vibhurdhruvaḥ /
nānābhūtaḥ pratikṣetramarthavittiṣu bhāsate

Original text: Prakaraṇapañcikā with Nārāyaṇabhaṭṭa's Nyāyasiddhi · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc