પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

કિં પુનરિદં પ્રમાણં નામ ? ન તાવદવિસંવાદિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ।
સ્મૃતેરપિ તથાભાવપ્રસક્તેઃ ।
અથ સ્મૃતિર્વિકલ્પરૂપતયા પરમાર્થસત્ સ્વલક્ષણમગૃહ્ણાન્તી સંવૃતિસન્તમાકારમવસ્તુભૂતમુલ્લિખન્તી દ્વિચન્દ્રાદિબોધવન્નાવિસંવાદિનીતિ મતમ્ ।
એવમપિ નાનુમાનં પ્રમાણં સ્યાત્ ।
તસ્યાપિ વિકલ્પરૂપત્વાત્ ।
તર્હિ વિકલ્પરૂપમનુમાનમવસ્તુવિષયમપિ વસ્તુવિષયમિવાધ્યવસીયતે, ઇત્યધ્યવસીયમાનવસ્તુભૂતસ્વલક્ષણાવિસંવાદિતયા તત્પ્રમાણમ્ ।
સ્મૃતિરપિ તથા સ્યાત્ ।
સાપિ હિ સ્વલક્ષણાધ્યવસાયિન્યેવ જાયતે ।
અપિ ચાવસ્તુભૂતં સ્વવિષયં વસ્તુતયાધ્યવસ્યચ્છુક્તિકારજતબેધવત્ કથમનુમાનમવિસંવાદિ ।
કિઞ્ચ યદ્યનુમાનં વિકલ્પરૂપતયા સ્વલક્ષણં ન ગૃહ્ણાતિ, કથં તર્હ્યધ્યવસ્યત્યપિ ।
નહિ ગ્રહણાદન્યો ઽધ્યવસાયો નામ ।
યો હ્યાકારો ન ગૃહ્યતે સ કથમધ્યવસીયેતાપિ ।
પ્રતીતિવિરુદ્ધં ચેદમુચ્યતે "સ્મૃતિરનુમાનવદ્ બાહ્યં વસ્તુ ન વિષયીકુરુતે" ઇતિ ।
વિકલ્પભૂતયોરપિ તયોઃ પ્રત્યક્ષપ્રતીતવસ્તુગ્રાહકત્વપ્રતીતેઃ ।
અથોચ્યેત---ન વયં યથાવસ્થિતાર્થગ્રાહકમવિસંવાદકમભિદધ્મહે, કિન્ત્વર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપરિપ્રાપકમ્ ।
યથાભૂતં હિ યેન વસ્તૂપદર્શિતં, પ્રવૃત્તો ઽપિ યદિ તથાભૂતમેવ પ્રતિલભતે; તદા તદવિસંવાદિજ્ઞાનં પ્રમાણમુચ્યતે ।
તથા ચોક્તમ્---"પ્રમાણમવિસંવાદિજ્ઞાનમર્થક્રિયાસ્થિતિઃ ।
અવિસંવાદનં .......[પ્ર. વા. પરિ. 1-શ્લો. 3.]" ઇતિ તથા---"ન108 હ્યાભ્યામર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્ત્તમાનોર્ઽથક્રિયાયાં વિસંવાદ્યત" ઇતિ ચ ।
એવમપિ સ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યાપત્તિઃ ।
અથ મતં સ્મૃત્વાર્ઽથ પ્રવર્તમાનો નિયમેનાર્ઽથ ન પ્રતિલભતે ઇતિ ।
એવમપિ ભૂતાર્થવિષયમનુમાનમપ્રમાણં સ્યાત્ ।
નહિ તદુપદર્શિતાર્થસ્ય પ્રતિલમ્ભો ઽસ્તિ ।
અથ યદ્યપ્યનુમાનપ્રતીતસ્ય ભૂતસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાપ્તિર્નાસ્તિ, તથાપિ તત્પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગજન્મતયા તસ્ય પ્રાપ્તિયોગ્યતા તાવદસ્ત્યેવ, તાવતા ચ તસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ ।
એવમપિ સ્મૃતિઃ પ્રમાણમાપદ્યતે ।
સ્મૃતિરપિ હ્યનુમાનવદર્થે પારમ્પર્યેણ પ્રતિબદ્ધૈવ ।
યથા વહ્નિસ્વલક્ષણાદ્ધૂમસ્વલક્ષણમ્, તતશ્ચ ધૂમદર્શનમ્, તતશ્ચ ધૂમવિકલ્પઃ, તસ્માચ્ચાનુમાનમિત્યનુમાનમર્થેન પારમ્પર્યેણ પ્રતિબદ્ધત્વાદર્થાવિસંવાદિ અર્થપ્રાપણસમર્થમ્, તથા સ્મૃતિરપિ---અર્થાદનુભવઃ, તતઃ સંસ્કારઃ, સંસ્કારાચ્ચ સ્મૃતિરિત્યર્થપ્રતિબદ્ધૈવેતિ તત્પ્રાપ્તિયોગ્યતયા પ્રમાણમાપદ્યેત ।
યદિ મન્વીત સત્યામપિ પ્રાપ્તિયોગ્યતાયાં સ્મૃતેર્યત્ તયા પ્રાપયિતવ્યં સ્વલક્ષણં, તદનુભવેનૈવ પ્રાપિતમિતિ ન પ્રમાણં સ્મૃતિઃ, અનુમાનં ત્વપ્રાપ્તસ્વલક્ષણપ્રાપકતયા પ્રમાણમિતિ ।
એવમપ્યર્થક્રિયાસમર્થવસ્તુપરિપ્રાપકતામાત્રં ન પ્રમાણલક્ષણમ્, કિન્તુ વિશેષણમુપાદેયમ્, 109અપ્રાપ્તપ્રાપકમવિસંવાદિજ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ ।
અથોચ્યતે પ્રાપ્તં પ્રતિ પ્રાપકત્વમેવાપરસ્ય નાસ્તીતિ ।
તદસત્ ।
અર્થપ્રતિબદ્ધતા હિ પ્રાપકતા, સા ચ જ્ઞાનાન્તરસ્યાપિ નાનુપપન્ના ।
યદ્યુચ્યેત ન પ્રાપકતામત્રેણ પ્રામાણ્યમ્, અપિ તુ પ્રવર્તકતયાપિ ।
તથા સતિ યત્ પ્રાપયતિપ્રવર્તયતિ, ચ તત્ પ્રમાણમિતિ ।
એતદપિ ન કિઞ્ચિત્ ।
પ્રવર્તકતાપિ જ્ઞાનાન્તરસ્યાપિ ઘટત એવ ।
પ્રવૃત્તિ યોગ્યાર્થોપદર્શકત્વમેવ પ્રવર્તકત્વમ્ ; તચ્ચ ભૂતાર્થવિષયાનુમાનસ્યેવ સ્મરણસ્યાપ્યસ્તિ ।
પ્રવર્તકત્વે ચ પ્રમાણલક્ષણા નુપ્રવેશિનિ નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનાનામપ્રમાણતા સ્યાત્, સ્વયં વ્યવહારપ્રવર્તકત્વાભાવાત્ ।
તદુત્થાસ્તુ વિકલ્પા એવ પ્રાપકતયા પ્રવર્તકતયા ચ પ્રમાણભૂતાઃ સ્યુઃ ।
ધારાવાહિકજ્ઞાનેષુ ચ પૂર્વજ્ઞાનવિષયાર્થત્વાદુત્તરેષાં પ્રમિતિત્વં ન સ્યાત્ ।
અથોચ્યેત ।
ઇષ્યત એવ તેષામપ્રમાણતેતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
લોકે તેષુ પૂર્વસ્માદવિશિષ્ટત્વાત્ પ્રમાણભાવસ્ય ।
લૌકિકં ચ 110પ્રામાણ્યં પરીક્ષકૈરપ્યનુસરણીયમ્ ।
અથ ભિન્નત્વાદર્થક્ષણાનાં સર્વેષામપ્યપ્રાપ્તપ્રાપકત્વમસ્તીતિ ।
તદસત્ ।
ક્ષણભેદસ્યાપરામર્શાન્ન તદપેક્ષા પ્રમાણતોચિતેતિ ।
ક્ષણિકતા ચ 111મીમાંસાજીવરક્ષાયાં પ્રતિક્ષિપ્તૈવેતિ કૃતમતિવિસ્તરેણ ।
ભાટ્ટાભિમતપ્રમાણલક્ષણખણ્ડનમ્ ।
નાપિ 112દૃગ્મવિસંવાદ્યગૃહીતાર્થગ્રાહકં પ્રમાણમિતિ પ્રમાણલક્ષણમુપપદ્યતે ।
ધારાવાહિકજ્ઞાનાનામુત્તરેષાં પુરસ્તાત્તનપ્રતીતાર્થવિષયતયા પ્રામાણ્યાપાકરણાત્ ।
ન ચ કાલભેદાવસાયિતયા પ્રામાણ્યોપપત્તિઃ ।
સતો ઽપિ કાલભેદસ્યાતિસૌક્ષ્મ્યાદનવગ્રહાત્ ।
અપિ ચ દૃગ્મિતિ કિં નિવર્ત્ત્યમ્ ? સંશયજ્ઞાનમિતિ ચેત્, કઃ પુનરયં સંશયઃ ? સાધારણધર્મદર્શનાદેકત્ર અનેકધર્માવગમાદ્વાદિનામધ્યવસીયમાનવિશેષાણાં વિપ્રતિપત્તેશ્ચાનધ્યવસિતવિશેષે વસ્તુન્યનિયતવિશેષવિષયં વિજ્ઞાનં 113સંશય ઇતિ તાર્કિકાઃ ।
યથા સન્તમસતિરોહિતવિશેષે વસ્તુન્યૂર્ધ્વતામાત્રદર્શનેન કિમયં સ્થાણુરુત પુરુષ ઇતિ ।
તથા---પ્રત્યક્ષો વાયુઃ સ્પર્શવત્ત્વાત્ પૃથિવીવત્ ।
તથા---અપ્રત્યક્ષો વાયુરરૂપવત્ત્વાત્ ગગનવદિતિ ।
કેચિન્નિત્યં શબ્દમાહુઃ, કેચિદનિત્યં ઇતિ વાદિનાં વિવાદાત્ જિજ્ઞાસોસ્તત્ત્વે સંશયો ભવતિ ઇતિ ।
તદસત્ ।
યૌ હિ ધર્મૌ સંશય્યેતે, તયોરેકમિદં જ્ઞાનં નોદીયતે, કિન્તુ દ્બે એતે વિજ્ઞાને વિશેષણસ્મરણે ।
તયોશ્ચ વિશેષણયોરેકસ્યાપિ તસ્મિન્ ધર્મિણિ નિશ્ચયો નાસ્તીત્યેકાન્તતો વ્યવહારં પ્રતિપત્તા પ્રવર્તયિતુમશક્નુવન્ સંશેત ઇવ ભવતીતિ, ભવતિ સંશયવ્યવહારઃ ।
યે ચ સ્મરણે તયોર્ગૃહીતગ્રાહિતયૈવ પ્રામાણ્યં નિરસ્તમિતિ કિં દૃગ્ગ્રહણેન ।
114અવિસંવાદિગ્રહણમપિ સર્વજ્ઞાનાનામર્થાવ્યભિચારાદવિશેષકમ્ ।
નનુ શુક્તિકાયાં રજતમિદમિતિ જ્ઞાનં, પ્રતિબિમ્બજ્ઞાનં ચ વ્યભિચારિ દૃશ્યતે ।
નૈતદેવમ્ ।
યદિ રજતજ્ઞાનં રજતવિષયં ન સ્યાત્, તતો વ્યભિચરત્યર્થમ્ ।
રજતવિષયત્વે તુ કો વ્યભિચારઃ? નનુ નેદં જ્ઞાનં રજતવિષયમ્, કિન્તુ શુક્તિકાવિષયમેવ ।
ઉચ્યતે ।
શુક્તિકાવિષયમિત્યસ્ય કો ઽર્થઃ ? કિં યાસૌ શુક્તિકાવ્યક્તિસ્તામેવ વિષયીકરોતિ ? ઉત શુક્તિકાત્વમેવ ।
ન તાવદ્શુક્તિવ્યક્તિરનેન વિષયીકર્તુ શક્યા ।
ભિન્નત્વાદાકારસ્યાકારિણશ્ચ ।
ન ચ સમીચીનરજવ્યક્તિરપિ ન રજતત્વબુદ્ધ્યા ગોચરીભવતિ, કિં પુનઃ શુક્તિકા વ્યક્તિઃ ? શુક્તિકાત્વં પુનરભાસમાનમેવ વિષય ઇતિ નોપપદ્યતે ।
અથોચ્યેત વ્યવહારયોગ્યતાપત્તિર્વિષયત્વમિતિ, તથાપિ શુક્તિકાત્વમવિષય એવ ।
ન હિ તદ્ વ્યવહારયોગ્યતામાપદ્યતે ।
અવભાસમાનતૈવ વિષયત્વમ્ ।
તેન રજતત્વમેવ વિષયઃ ।
તચ્ચ પુરોવર્તિનિ ન સમ્ભવતીતિ તદ્વિષયિણી સ્મૃતિરેવેયં કુતો ઽસ્યા વ્યભિચારઃ ।
પ્રતિબિમ્બજ્ઞાનં તુ મુખાદ્યવભાવં મુખાદિવિષયમેવ ।
ભાસ્વરે હિ દર્પણાદૌ નયનરશ્મિર્નિપતિતઃ પ્રતિહતઃ પરાવૃત્તો મુખાદિના સંયુક્તસ્તદેવ મુખાદિ ગૃહ્ણાતિ ।
નન્વેવમપિ સવ્યદક્ષિણવિપર્યાસો, દેશવિશેષાન્યત્વપરિમાણાલ્પત્વમહત્ત્વપ્રતિભાસશ્ચ નિર્નિબન્ધનઃ ।
અત્રાભિધીયતે ।

મુખાદેર્દેશો ન ગૃહ્યતે દર્પણાદીનાં ત્વગ્રહણમિતિ મુખાદયસ્તદ્દેશા ઇવ ભાન્તિ ।
અભિમુખેન મુખાદિના નયનરશ્મિઃ સંયુક્ત ઇતિ તથૈવ તદવગમાત્ સવ્યદક્ષિણવિપર્યાસો યુક્ત એવ ।
અલ્પત્વમહત્ત્વે ચ દર્પણાદે રશ્મિપ્રતિઘાતહેતોરલ્પતયા મહત્તયા ચ દોષભૂતયા મુખાદિપરિમાણાગ્રહણાદ્દર્પણાદિપરિમાણગ્રહણાચ્ચ મુખાદિષ્વવભાસેતે ।
તેન નાસ્તિ વ્યભિચારઃ ।
એવમાદિ ચ નયવીથ્યાં નિપુણતરમુપપાદિતમિત્યનયૈવ દિશા સર્વત્ર115 વ્યભિચારો વર્જનીય ઇતિ નેદમપિ પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
પ્રાભાકરસમ્મતં પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
ઇદાનીં સ્વાભિમતં પ્રત્યક્ષલક્ષણમાહ ।
"પ્રમાણમનુભૂતિઃ"116 ।
ન ચ સ્મૃતેઃ પ્રામાણ્યાપત્તિરિતિ દર્શયતિ---"સા સ્મૃતેરન્યા" ઇતિ અથ કા સ્મૃતિઃ ।
"સ્મૃતિઃ પુનઃ---પૂર્વવિજ્ઞાનસંસ્કારમાત્રજં જ્ઞાનમુચ્યતે" ।
નચૈવં ધારાવહિકજ્ઞાનાનાં સ્મૃતિત્વમ્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વાત્ પૂર્વવત્ ।
માત્રગ્રહણાચ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ન સ્મૃતિત્વમ્, ઇન્દ્રિય117સચિવસંસ્કારજત્વાત્ ।
અથ કથં સ્મૃતિર્ન પ્રમાણમ્ ।
તત્રાહ "ન પ્રમાણં સ્મૃતિઃ પૂર્વપ્રતિપત્તેરપેક્ષણાત્" ।
સ્મૃતિર્હિ તદિત્યુપજાયમાનાં પ્રાચીં પ્રતીતિમનુરુદ્ધ્યમાનાં ન સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્થં પરિચ્છિનત્તીતિ ન પ્રમાણમ્ ।
સ્મૃતિપ્રમોષસ્તર્હિ પ્રમાણમ્ ।
ન ।
સો ઽપિ પૂર્વપ્રતીતિસવ્યપેક્ષ એવ ।
તજ્જન્યસંસ્કારમાત્રાધીનજન્મત્વાત્ ।
ધારાવાહિકવિજ્ઞાનેષુ તર્હ્યુત્તરવિજ્ઞાનાનિ સ્મૃતિપ્રમોષાદવિશિષ્ટાનિ કથં પ્રમાણાનિ ઇત્યત્રાહ---"અન્યોન્યનિરપેક્ષાસ્તુ ધારાવાહિકબુદ્ધયઃ" ।
વ્યાપ્રિયમાણે હિ પૂર્વવિજ્ઞાનકારણકલાપે ઉત્તરેષામપ્યુત્પત્તિરિતિ ન ઉત્પત્તિતઃ પ્રતીતિતો વા ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાનિ પરસ્પરસ્યાતિશેરત ઇતિ યુક્તા સર્વેષામપિ પ્રમાણતા ।
યદ્યનુભૂતિમાત્રં પ્રમાણં, તતો રજતમિદમિતિ યદ્ ભ્રાન્તિવિજ્ઞાનં, તદપિ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
અત્રોચ્યતે ।
રજતમિદમિતિ નેદમેકં વિજ્ઞાનમ્, કિન્તુ દ્વે એતે વિજ્ઞાને ગ્રહણસ્મરણરૂપે ।
તત્ર રજતમિતિ સ્મરણં તસ્યાનુભવરૂપત્વાભાવાન્ન પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇદમિતિ વિજ્ઞાનમનુભવરૂપં પ્રમાણમિષ્યત એવ ।
ભ્રાન્તિરૂપતા રજતજ્ઞાનસ્યૈવ, ગ્રહણવ્યવહારપ્રવર્તકતયા 118વ્યવહારે વિસમ્વાદકત્વાત્ ।
યે ઽપિ ચૈકમિદં વિજ્ઞાનં મિથ્યાભૂતમિત્યાસ્થિષત; તે ઽપિ બાધકપ્રત્યયાધીનં મિથ્યાત્વમભ્યુપગચ્છન્તો નેદમંશસ્ય મિથ્યાભાવં વદિતુમીશતે, તત્ર બાધકપ્રત્યયાભાવાત્ ।
બાધકપ્રત્યયદશાયામપીદમંશસ્યાનુવૃત્તેઃ ।
એકમપિ વિજ્ઞાનમર્થાવચ્છેદસમાશ્રિતભેદં પ્રમાણમપ્રમાણં ચ યુક્તમેવ ।
પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનં તર્હિ પ્રમાણં પ્રસક્તમ્ ।
તત્ર હિ પીતિમા શઙ્ખસ્વરૂપઞ્ચ દ્વયમનુભૂયત એવ ।
નયનગતપિત્તદ્રવ્યવર્ત્તી હિ પીતિમાપ્યનુભૂયત એવેતિ નયવીથ્યાં નિપુણતરમુપપાદિતમ્ ।
શઙ્ખસ્વરૂપે ચાનુભૂતિરવિસંવાદૈવ ।
નાયં દોષઃ ।
કો નામ પીતશઙ્ખજ્ઞાનમપ્રમાણમાહ, પ્રમાણમેવ હિ તદ્, યથાર્થવિષયત્વાત્ ।
વિજ્ઞાનદ્વયન્ત્વેતદેકવિજ્ઞાનસાધારણરૂપમ્, તત્રૈકવિજ્ઞાનસાધારણરૂપાવમર્શાદેકવિજ્ઞાનસદૃશવ્યવહારપ્રવર્તકતયા વ્યવહારદશાયાં વિસમ્વાદમાવહત્ પ્રમાણમપિ સદ્ ભ્રાન્તમિત્યુચ્યતે ।
યત્ર તુ વ્યવહારવિસમ્વાદો નાસ્તિ, તત્ર ભ્રાન્તિરપિ ન વ્યપદિશ્યતે ।
યથોષ્ણજલજ્ઞાને ।
તત્રાપિ ન જલગતમૌષ્ણ્યમનુભૂયતે, કિન્તુ વન્હ્ન્યવયવગતમેવ ।
જલગતસ્યૌષ્ણ્યસ્ય ચ વન્હયસંયોગેનોત્પાદનાનભ્યુપગમાત્ ।
પાકજો હિ ગુણઃ પાકાન્તરેણૈવ નિવર્તતે ।
જલગતસ્યૌષ્ણ્યસ્યાનપેક્ષિતપાકસ્યૈવાગ્નિસંયોગવિચ્છેદેનૈવ નિવૃત્તિઃ ।
ગત્વરા હિ તત્ર તેજો ઽવયવાઃ સઞ્ચારિતાસ્તેષ્વન્યત્ર ગતેષ્વપરતેજો ઽવયવસઞ્ચરણવિચ્છેદે યુક્તૈવાપાકજત્વે પાકાન્તરાનપેક્ષા ઔષ્ણ્યસ્ય નિવૃત્તિરિતિ, ન પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનતુલ્યત્વમુષ્ણજલજ્ઞાનસ્ય ।
તસ્માત્ પીતશઙ્ખાદિજ્ઞાનં પ્રમાણમેવ ભ્રાન્તઞ્ચેત્યનવદ્યમ્ ।
યસ્તુ વિપરીતખ્યાતિવાદી ઉષ્ણજલજ્ઞાનમપ્રમાણં ભ્રાન્તઞ્ચાહ, તસ્ય સર્વલોકવિરોધઃ ।
પ્રમાણસંખ્યાનિરૂપણમ્ ।
કતિવિધં પુનઃ પ્રમાણમિત્યત્રાહ---"તત્ર પઞ્ચવિધં માનમ્" ।
અનેનૈકાદિસંખ્યા, ષડાદિસંખ્યા ચ 119વ્યવચ્છિન્ના ।
કાઃ પુનસ્તા વિધા ઇત્યત્રાહ--- શાસ્ત્રં તથોપમાનાર્થાપત્તી ઇતિ ગુરોર્મતમ્" ।
ગૌતમોક્તપ્રત્યક્ષલક્ષણસ્યાનુવાદઃ ।
કિં પુનઃ પ્રત્યક્ષસ્ય લક્ષણમ્ ।
કેચિદાહુઃ---120ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમવ્યપદેશ્યમવ્યભિચારિ વ્યવસાયાત્મકં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
ઇન્દ્રિયસ્યાર્થેન સન્નિકર્ષાદ્યદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તત્ર સ ચ સન્નિકર્ષઃ ષોઢા ભિદ્યતે---સંયોગઃ, સંયુક્તસમવાયઃ, સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ, સમવાયઃ, સમવેતસમવાયઃ, સંયુક્તવિશેષણતા ચેતિ, ।
તત્ર સંયોગાત્ પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીયાનાં દ્રવ્યાણાં ચક્ષુઃસ્પર્શનાભ્યાં ગ્રહણમ્ ।
પ્રાપ્યકારિ ચક્ષુઃ બહિરિન્દ્રિયત્વાત્ ત્વગિન્દ્રિયવત્ ।
તૈજસં તદ્ રૂપપ્રતીતિહેતુત્વાત્ દીપવત્ ।
તસ્ય રશ્મયઃ પ્રસરન્તો દ્રવ્યેણ સંયુજ્યન્તે ।
તે ચ પૃથ્વગ્રા ઇતિ પૃથૂન્યપિ દ્રવ્યાણિ 121પ્રાપ્નુવન્તિ ।
નન્વેવં દૂરે અર્થ ઇતિ સાન્તરાલગ્રહણં ન સ્યાત્, પ્રાપ્તૌ સત્યાં દૂરત્વાસંભવાત્ પ્રાપ્યકારિત્વાત્ સ્પર્શનવત્ ।
કિઞ્ચ સંયોગસ્ય ગતિનિબન્ધનત્વાદ્ ગતિમતાં ચ ક્રમેણાસન્નદૂરગમનાત્ સમકાલમાસેદુષાં દવીયસાં ચાર્થાનાં ગ્રહણં નોપપદ્યતે ।
ઉચ્યતે--- 122ભોગાયતનાપેક્ષયા સાન્તરાલગ્રહણં તાવદુપપન્નમ્ ।
સમસમયસંવેદને તુ કેચિત્પરિહારમેવં વર્ણયન્તિ ।
સકલાનર્થાન્પ્રાપ્યયુગપદુપસ્થિતેન બાહ્યેન તેજસા સહૈકીભૂતાસ્તે ચાક્ષુષા રશ્મયો યુગપદ્ગ્રહણહેતવ ઇતિ ।
123તદન્યે દૂષયન્તિ---ઇત્થં પ્રાપ્તાવભ્યુપગમ્યમાનાયામતિદૂરવ્યવહિતાનામપ્યર્થાનાં ગ્રહણં દુર્નિવારમ્ ।
અન્યેત્વાહુઃ---ક્ષેપીયસ્તયા તેષાં રશ્મીનાં કાલભેદાનવગ્રહાદ્યૌગપદ્યાભિમાન ઇતિ ।
તદપરે નાનુમન્યન્તે ।
અતિસન્નિકૃષ્ટેષુ વસ્તુષુ ગતિકાલભેદઃ પદ્મપત્રશતભેદવત્ મા નામ અવસાયિ ।
124અનેકયોજનસહસ્ત્રાન્તરિતેષુ ભૂમિષ્ઠેષ્વર્થેષુ ધ્રુવે ચ સદૈવ કાલભેદાનવસાયો ન બુદ્ધિમનુરઞ્જયતિ ।
125વયન્તુ વદામઃ---અદૃષ્ટસાપેક્ષત્વાદદોષઃ ।
નયનરશ્મિભિરેકીભૂતે ઽપિ બાહ્યે તેજસિ યાવાનેવ તસ્ય ભાગો ઽદૃષ્ટવશેનોપલબ્ધિહેતુતયોપાત્તઃ ।
તાવાનેવોપલબ્ધયે પ્રભવતિ, ન સર્વ ઇતિ, ન સર્વોપલમ્ભો યુગપત્ ભૌમધ્રુવાદિસિદ્ધિશ્ચ ।
નનુ પ્રાપ્યકારિણિ નાયને તેજસિ કાચાભ્રપટલતિમિરાન્તરિતેષુ કથમુપલબ્ધિઃ ।
તૈર્નયનરશ્મેરપ્રતિઘાતાત્ ।
યે126 પુનરપ્રાપ્યકારિ ચક્ષુરાહુસ્તેષાં વ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટાર્થગ્રહણં દુર્નિવારમ્ ।
સન્નિધાન ઇવ વિપ્રકર્ષે ઽપિ સ્ફુટતરમણીયાંસો ઽપ્યર્થા ગૃહ્યેરન્ ।
પ્રાપ્ય ગ્રહણે તુ તેજોવયવાનામપ્રચુરતયા યુક્તમસ્ફુટદર્શનં દવીયસામ્, ક્ષોદિષ્ઠાનામદર્શનમ્ ।
અથ કસ્માદણુ પાર્થિવાદિ આકાશકાલદિગાત્માનશ્ચ ન પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યન્તે ।
ઉચ્યતે---મહત્વમનેકદ્રવ્યત્વં રૂપવિશેષશ્ચ સન્નિર્ષ ઇવ પ્રત્યક્ષહેતુઃ ।

127અનેકદ્રવ્યાભાવાત્પરમાણોરદર્શનમ્ ।
અમહત્ત્વાદ્દ્વયણુકસ્ય ।
આકાશાદીનાં ત્વરૂપત્વાદદ્દ્રવ્યદ્રવ્યત્વાચ્ચેતિ વેતિતવ્યમ્ ।
તત્રેદં બોધ્યમ્---ત્રિવિધં દ્રવ્યં સંયોગાદ્દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ગૃહ્યતે ।
સંયુક્તસમવાયાચ્ચ તદ્ગતગુણાનાં રૂપાદીનાં કર્મણાઞ્ચ ગ્રહણમ્ ।
સંયુક્તસમેવતસમવાયાચ્ચ ગુણત્વ-કર્મત્વ-રૂપત્વાદીનામ્ ।
સમવાયાત્ શબ્દગ્રહણમ્ ।
કર્ણશષ્કુલોપરિચ્છિન્નગગનમેવ શ્રોત્રમ્, તદ્ગુણશ્શબ્દ ઇતિ તત્ત્વાલોકે નિપુણતરમુક્તમ્ ।
સમવેતસમવાયાચ્ચ શબ્દત્વપ્રતીતિઃ ।
સંયુક્તવિશેષણતયાભાવગ્રહણમ્, અફલવતી શાખેતિ ।
નૈયાયિકમતખણ્ડનમ્ ।
128તદયુક્તમ્---યદિ મહત્ત્વાનેકદ્રવ્યતવરૂપવત્ત્વાન્યેવ પ્રત્યક્ષ 129નિમિત્તમ્, તદા વાયોરપ્રત્યક્ષતા સ્યાત્ ।
ન ચ વાચ્યમિષ્યત એવેતિ ।
સ્પર્શનેન તદુપલમ્ભાત્ ।
સ્પર્શમાત્રં તેનોપલમ્ભતે, ન વાયુદ્રવ્યમિતિ ચેત્ ।
શીતોષ્ણાનુષ્ણાશીતસ્પર્શેષૂપલભ્યમાનેષુ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદ્દ્રવ્યસ્ય ।
યદા હિ તૈજસમુષ્ણત્વં જલગતઞ્ચ શીતત્વં વાયોશ્ચાનુષ્ણાશીતત્વં સ્પર્શનેન વાયૌ વાતિ સતિ પ્રતીયતે, તદા પ્રત્યભિજ્ઞાયતે દ્રવ્યં તદેવેદિમિતિ ।
તેન ન સ્પર્શમાત્રપ્રતીતિઃ ।
તસ્માદ્રૂપવત્ત્વમિવ સ્પર્શવત્તાપિ પ્રત્યક્ષે હેતુરિત્યુસંખ્યાનં કર્તવ્યમ્ ।
યચ્ચ સંયુક્તસમવેતત્વાત્કર્મણાં પ્રત્યક્ષત્વમુક્તમ્, તદપ્યયુક્તમ્ ।
તસ્ય સંયોગવિભાગલક્ષણફલાનુમેયત્વાત્130 ।
એતચ્ચ પઞ્ચિકાદ્વયે પ્રપઞ્ચિતમ્, અત્રાપિ ચાનુમાનપરિચ્છેદે વક્ષ્યામઃ ।
131યચ્ચ સંયુક્તસમવેતસમવાયાદ્ગુણત્વાદીનાં ગ્રહણમિષ્ટં, તદપિ તેષામભાવાદેવાયુક્તમ્ ।
સમવેતસમવાયાચ્ચ શબ્દત્વગ્રહણમપ્યેવમેવાનુપપન્નમ્ ।
સંયુક્તવિશેષણતયાભાવગ્રહણમત્રૈવ132 133નિરાકરિષ્યામઃ ।
અન્યચ્ચ સમવાયવિશેષણતા નામ સન્નિકર્ષાન્તરં કિમિતિ નેષ્યતે ।
યથા ગોરશ્વસ્ય ચાન્યોન્યાભાવપ્રતીતયે સંયુક્તવિશેષણતા નામ સન્નિકર્ષાન્તરમાશ્રીયતે134; તથા 135કકારખકારયોરપીતરેતરાભાવાવગમાય સમવેતવિશેષણતાલક્ષણં સન્નિકર્ષાન્તરમભ્યુપગન્તુમુચિતમ્ ।
તસ્માર્ત્તિવિધ એવ સન્નિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષહેતુઃ---સંયોગઃ, સંયુક્તસમવાયઃ, સમવાયશ્ચેતિ ।
અવ્યપદેશ્યમિતિ કિમર્થમ્ ? ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નસ્ય શાબ્દતાશઙ્કા136નિરાકરણર્થમ્ ।
યદા હિ---રૂપં રૂપમિતિ 137જાનાતિ રસં રસ ઇતિ જાનાતિ તદા શબ્દસઞ્જલ્પસમ્ભવાત્ શાબ્દતાશઙ્કા કસ્યચિત્ સ્યાત્ ।
તન્નિરાકરણાયાવ્યપદેશ્યમિત્યુક્તમ્ ।
ન હીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજે જ્ઞાને શબ્દસ્ય વ્યાપૃતિરસ્તિ, યતશ્શાબ્દતા સ્યાદિતિ ।
138તદિદમસઙ્ગતમ્ ।
લક્ષણં હિ પ્રત્યક્ષસ્ય વક્તવ્યમ્ ।
યેન રૂપેણ સજાતીયવિજાતીયેભ્યો ભેદસ્તદેવ લક્ષણમ્ ।
તત્ર તાવત્ શાબ્દાદ્ભેદ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજત્વેનૈવ સિદ્ધઃ ।
શબ્દસઞ્જલ્પનાનુવદ્ધિસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય શાબ્દત્વાશઙ્કા શાબ્દપરીક્ષાપર્વણિ નિરાકર્તુમુચિતા 139અનુમાનશઙ્કેવ સર્વસ્ય 140શાબ્દસ્ય ।
અવ્યભિચારિપદઞ્ચવિપર્યયનિરાકરણાય યદુક્તમ્, તત્ સર્વજ્ઞાનાનામવ્યભિચારિત્વાદવિશેષકમિત્યુક્તમ્ ।
વ્યવસાયાત્મકતાપિ સંશયનિવૃત્યર્થં ન વક્તવ્યા ।
સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ હિ સ્મૃતિજ્ઞાનદ્વયમ્; એતચ્ચ નેન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજમિતિ ન તસ્ય પ્રત્યક્ષતાપ્રસક્તિઃ ।
કિઞ્ચાવ્યભિચારિપદેનૈવ સંશયસ્યાપિ વ્યાવૃત્તિઃ સિદ્ધાઃ ।
તસ્યાપિ યથાજ્ઞાયમાનાર્થવ્યભિચા રત્વાત્ ।
અપિ ચાવ્યભિચારિતા વ્યવસાયાત્મકતા ચ ન પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્, કિન્તુ પ્રમાણલક્ષણમ્ ।
તેન સામાન્યતઃ પ્રમાણલક્ષણં કૃત્વા, તદ્વિશેષસ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રાતિસ્વિકં સજાતીયવિજાતીયવ્યાવૃત્તિસમર્થં લક્ષણં વાચ્યમ્---ઽઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષોત્પન્નં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
અસ્મિન્નપિ લક્ષણે ઽનુમાનાદિપ્રમિતિઃ સ્વાત્મનિ, પ્રમાતરિ ચ ન 141પ્રત્યક્ષા સ્યાદનિન્દ્રિયજત્વાત્ ।
ધર્મકીર્તીયસ્ય પ્રત્યક્ષલક્ષણસ્યાનુવાદઃ ।
142અપરે પુનરાહુઃ---ઽકલ્પનાપોઢમભ્રાન્તં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
કલ્પના---જાત્યાદિયોજના, તયા રહિતં યદ્વિજ્ઞાનં, તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાભૂતમેવ તૈમિરિકાદીનાં કેશોણ્ડ્રકાદિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં મા પ્રસાઙ્ક્ષીદિત્યુક્તમભ્રાન્તમિતિ ।
143તચ્ચતુર્વિધમ્---ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્, સર્વચિત્તચૈત્તાનાં સ્વસંવેદનમ્, માનસમ્, યોગિજ્ઞાનઞ્ચેતિ ।
યદિન્દ્રિયાણામર્થેન સન્નિકર્ષાદુપજાયતે, તદિન્દ્રિયજ્ઞાનં પઞ્ચસુ રૂપાદિષુ પઞ્ચવિધમ્ ।
સર્વજ્ઞાનાનાં સ્વસંવેદનં વિકલ્પવિરહાત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
સુખાદયસ્તુ 144વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુકતયા ન તસ્માદ્ભિદ્યન્ત ઇતિ તે ઽપિ સ્વસંવિદિતા એવ ।
માનસન્ત્વિન્દ્રિયજ્ઞાનેન સ્વવિજ્ઞેયક્ષણાનન્તરક્ષણસહકારિણા જન્યતે ।
તસ્ય ચેન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રાહ્યસ્યાનન્તર એવ ક્ષણો ગ્રાહ્યઃ ।
નનુ જન્યજ્ઞાનસમયે જનકસ્યાર્થક્ષણસ્યાતીતત્વાત્કથમર્થસ્ય145 પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યતા ।
ઉચ્યતે---એતદેવ ગ્રાહ્યતવમર્થાનાં યદુત્પાદકત્વં સ્વરૂપાર્પકત્વઞ્ચેતિ ।
અર્થાકારં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમ્ ।
અન્યથા નિરાકારા સંવિત્તિઃ કથં રૂપાદિસંવિત્તિવ્યવસ્થાં લભેત ।
અત એવાર્થસારૂપ્યં પ્રમાણમ્, તસ્યૈવ વ્યવસ્થાહેતુત્વાત્ ।
અર્થેન સારૂપ્યં વિજ્ઞાનં ઘટયતિ નેન્દ્રિયાદિ, ઇતિ ન તત્પ્રમાણમ્ ।
નન્વેકસ્યાકારસ્ય પ્રતીતેસ્તસ્ય ચ જ્ઞાન એવ 146અવસ્થિતત્વાત્કથમર્થસ્ય પ્રત્યક્ષતા ।
ઉચ્યતે---યોર્ઽથો જ્ઞાનસ્યાકારમાત્મનો ઽન્વયવ્યતિરેકાવનુકારયતિ, સ પ્રત્યક્ષ ઇતિ ન દોષઃ ।
147કિઞ્ચ સાકારતા જ્ઞાનસ્યાશ્રયણીયા ।
અન્યથા સ્વપ્નાદિષ્વસતિ બહિરર્થે કસ્યાકરઃ પ્રકાશેત ।
પ્રકાશાત્મકજ્ઞાનાદ્બહિર્ભૂતશ્ચાકારઃ કથં પ્રકાશેત, જડસ્ય પ્રકાશાયોગાત્ ।
અપિ ચાર્થસ્ય વિત્તેશ્ચ સહોપલમ્ભો નિયતઃ ।
સ ચ ભેદાદનિયમવ્યાપ્તાદ્વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધ્યા148 નિવૃત્તો ઽભેદે ઽવતિષ્ઠમાનો ઽભેદમનુમાપયતિ ।
149ભેદાવભાસસ્તુ દ્વિચન્દ્રાદિપ્રતીતિવદનાદિવાસનાનિબન્ધન ઇતિ પરિકલ્પનીયમ્ ।
ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજઞ્ચ યોગિજ્ઞાનમ્ ।
પ્રમાણપ્રતીતમર્થં પરોક્ષમપિ ભાવયતો યદ્ભાવનાયાઃ પરમે પ્રકર્ષે સત્યપરોક્ષાવભાસં જ્ઞાનં જાયતે, તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
સ્પષ્ટપ્રતિભાસત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વાત્ ।
ન હિ વિકલ્પાનુવિદ્ધસ્ય પ્રત્યયસ્યસ્પષ્ટાર્થપ્રતિભાસતાસ્તીતિ ।
તન્નિરાકરણમ્ ।
150એતદનુપપન્નમ્ ।
સવિકલ્પકવિજ્ઞાનાનાં151 જાત્યાદિયોજનયોદીયમાનાનામિન્દ્રિયજ્ઞાનાનાં પ્રત્યક્ષતાપાકરણાત્ ।
અથોચ્યેત જાતિગુણયોર્દ્રવ્યાત્પૃથક્ત્વેનાગ્રહણાદ્ભેદ એવ નાસ્તિ ।
તેન તાભ્યામવિદ્યમાનાભ્યાં યોજયિત્વા જાયમાનં જાતિગુણકલ્પનાજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષમિતિ ।
તદપ્યસત્ ।
152એકૈકદ્રવ્યવ્યતિરેકેણ દ્રવ્યાન્તરે ગ્રહણાત્પૃથક્ત્વેનાગ્રહણસ્યાસિદ્ધેઃ ।
એકસ્મિન્નપિ દ્રવ્યે દ્રવ્યાન્તરાદ્વ્યાવર્તમાને અનુવર્તમાનયોર્જાતિગુણયોર્ભેદાવગમાદિતિ જાતિનિર્ણયે નિર્ણીતમ્ ।
કર્મકલ્પના તુ ન પ્રત્યક્ષમિત્યનુમતમેવ, અનુમેયત્વાત્કર્મણઃ ।
દ્રવ્યકલ્પના તુ વિષાણી, દણ્ડીતિ ચ ન પ્રત્યક્ષતામતિવર્તતે, 153ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનુવિધાયિત્વાત્ ।

નામકલ્પનાપિ દેવદત્તો ઽયમિતિ પ્રત્યક્ષા, ઇન્દ્રિયવ્યાપારાનુવિધાયિત્વાત્1 તત્ર યદ્યપિ વર્ણાત્મકં નામ સ્મરણનિવિષ્ટમ્; તેન સહ વાચ્યવાચકભાવો ઽપિ સ્મૃતિસમારૂગ્ એવ ।
તથાપિ 154સંજ્ઞી પ્રત્યક્ષતાં ન મુઞ્ચતિ ।
ન હિ સંજ્ઞા, તત્સમ્બન્ધો વા તદાનીમેકવિજ્ઞાને વિશેષણત્વેન પ્રતિભાતઃ ।
કિન્તુ એતૌ સ્મૃતિસમારૂગવેવ ।
સંજ્ઞિનિ હિ દૃશ્યમાને પ્રાગનુભૂતૌ તૌ સ્મૃતિમારોહતઃ ।
અત એવોક્તમ્--- સંજ્ઞા હિ સ્મર્યમાણાપિ પ્રત્યક્ષત્વં ન બાધતે ।
સંજ્ઞિનઃ સા તટસ્થા હિ ન રૂપાચ્છાદનક્ષમા ॥
ઇતિ અતઃ નામયોજનયા જાયમાનં જ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષમિતિ 155યે વદન્તિ તે ઽપ્યનયૈવ દિશા નિરાકૃતાઃ ।
ઐન્દ્રિયકે જ્ઞાને નામયોજનાયાઃ સમ્ભવાત્ ।
અપિ ચ જાતિગુણયોપ્રત્યક્ષત્વમિચ્છતો ન કિઞ્ચિત્પ્રત્યક્ષમવકલ્પતે156 ।
ન હિ રૂપશૂન્યા કાચિદ્રૂપિબુદ્ધિરસ્તિ ।
જાતિગુણૌ157 ચ રૂપિણાં રૂપે ।
સર્વા હિ પ્રતીતિઃ એવમિત્યુપજાયતે, પ્રકારશ્ચૈવંશબ્દાર્થઃ ।
જાતિગુણૌ ચાર્થાનાં પ્રકારભૂતૌ ।
અતસ્તાભ્યાં યોજયન્ત્યેવ સર્વા ઇન્દ્રિયપ્રતીતિસ્સમુત્પદ્યત ઇતિ નિર્વિષયં કલ્પનાપોગ્પદમ્ ।
અભ્રાન્તપદમપિ સર્વજ્ઞાનાનાં સ્થૂલાવભાસિત્વાત્ ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદયોગિત્વાત્સૌગતાનાં નિર્વિષયમેવ ।
યચ્ચ માનસં નામ પ્રત્યક્ષમુક્તં 158તદ્ધારાવાહિકવિજ્ઞાનાન્નાતિરિક્તં મન્યામહે ।
સ્યાન્મતમ્ ।
159અનુપરતે ઇન્દ્રિયવ્યાપારે ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્, ઉપરતે ત્વનન્તરક્ષણપ્રભવં માનસમિતિ ।
તદયુક્તમ્---ઇન્દ્રિયવ્યાપારોપરમસ્યાપ્યપરોક્ષાર્થપ્રતીતિફલસમ્ભવે સત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
યચ્ચાતીતાર્થવિષયં માનસમિત્યુક્તમ્ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
વર્તમાનસ્યાકારસ્ય પ્રતીતેઃ ।
ન ચાયમાકારો વિત્તેરેવ;વેદ્યતયા વિત્તેઃ 160પૃથગવભાસનાત્, વિત્તિર્હિ વિત્તિતયા, વેદ્યશ્ચાકારો વેદ્યતયાવભાતિ ઇતિ, ન તયોસ્તદાત્મકતોપપદ્યતે ।
યચ્ચોક્તં ભેદાવભાસો ભ્રમ ઇતિ ।
તદપિ કારણાભાવાદયુક્તમ્ ।
ન ચાર્થવિત્તિવ્યવસ્થૈવ ભેદહેતુઃ, નિરાકારાણામપિ વૃત્તીનાં સ્વભાવત એવ વિશિષ્ટાર્થસમ્બન્ધિતયા સ્ફુરણાત્ ।
અર્થસારૂપ્યઞ્ચ યદ્વ્યવસ્થાકારણમુક્તમ્ ।
તદસિદ્ધમ્ ।
સ્થૂલાવભાસિત્વાજ્જ્ઞાનાનામ્, અણુરૂપત્વાચ્ચાર્થસ્ય ।
કિઞ્ચ યદિ 161તત્સારૂપ્યં તદુત્પત્તિસંવેદ્યતાલત્તણમ્, તતસ્સમાનાકારસ્ય સમનન્તરપ્રત્યયસ્યાપિ વેદ્યતા સ્યાત્ ।
સ્વપ્નાદિષ્વપિ બાહ્યસ્યવાર્થસ્યાકારઃ સ્મૃતૌપ્રથત ઇતિ નયવીથ્યાં સાધિતમ્ ।
યચ્ચ જડસ્ય પ્રકાશાયોગાદિત્યભેદકારણમુક્તમ્ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
જડસ્યૈવ પ્રકાશસમ્બન્ધો ઘટતે ।
162તદાત્મકતા તુ નેષ્યત એવ ।
અપિ ચ યદિ જ્ઞાનાનતિરિક્તસ્યૈવ પ્રકાશઃ, તદા ગ્રાહ્યગ્રાહકવિત્તીનાં ભેદસ્ય કથં પ્રકાશઃ ।
તસ્યાલીકસ્ય 163જ્ઞાનસ્વરૂપાનનુપ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
યચ્ચ સહોપલમ્ભનિયમાદભિન્નત્વમાકારસ્ય વિત્તેશ્ચોક્તમ્ ।
તદપ્યસારમ્ ।
વિત્તેર્ભેદે ઽપ્યર્થસ્ય નિયમોપપત્તેઃ ।
યૈવ હિ સંવિત્તિઃ, સૈવ તસ્યાર્થસ્યોપલબ્ધિરિતિ કથમસૌ તાં વિના પ્રકાશેત ।
યચ્ચ સ્વસંવેદનં સર્વવિત્તીનાં પ્રત્યક્ષમુક્તમ્ ।
તદનુમન્યામહે એવ ।
સુખાદીનાં યત્ તદભિન્નહેતુતયા તદભેદાત્સ્વસંવેદનમિષ્ટમ્ ।
તદનુપપન્નમ્ ।
હેત્વભેદસ્યાસિદ્ધેઃ ।
અર્થસ્ય જ્ઞાનહેતુત્વાત્ ।
જ્ઞાનસ્ય સુખાદિનિમિત્તત્વાત્ ।
અસન્નિહિતે ઽપ્યર્થે જ્ઞાનમાત્રાત્ સ્વપ્નાદિષુ સુખાદ્યુપપત્તેઃ ।
યચ્ચ યોગિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ મતમ્ ।
તદપ્યસત્ ।
પ્રમાણવિશેષો હિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
ન ચ ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજસ્ય યોગિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણતૈવ સમ્ભવતિ, સ્મૃતિરૂપત્વાત્ ।
પ્રમાણેન હિ ભૂતભર્થં પરિચ્છિદ્ય યા ભાવના, સા સ્મૃતિસન્તતિરેવ ।
તત્પ્રકર્ષજમપિ જ્ઞાનં સ્મૃતિવિશેષ એવેતિ ન પ્રમાણમ્, ન વા પ્રત્યક્ષમિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
વૃત્તિકારમતસ્યાનુવાદતન્નિરાસૌ ।
164યદપિ કેચિન્મન્યન્તે "તત્સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્યેન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિજન્મ સત્ પ્રત્યક્ષમ્" [1-1-4] ઇતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ।
તદપ્યવ્યાપકત્વાદલક્ષણમ્ ।
સ્વાત્મનિ લિઙ્ગાદિજાપિ પ્રતીતિઃ પ્રત્યક્ષત્વેનેષ્યતે, સકલપ્રતીતીનાઞ્ચ સ્વરૂપં પ્રતિ પ્રત્યક્ષતાભિમતેતિ, 165કિમિદમુચ્યતે---તત્સમ્પ્રયોગ ઇતિ ।
ઉચ્યતે---યે શુક્તિકારજતાદિજ્ઞાનાદિષ્વપિ પ્રત્યક્ષતામાહુઃ, તે નિરાક્રિયન્તે ।
પ્રમેયેષુ હિ લોકે તદેવ પ્રત્યક્ષમિત્યુચ્યતે યદ્વિષયં જ્ઞાનમ્, તેનૈવેન્દ્રિયાણાં સમ્પ્રયોગે પુરુષસ્ય યદ્ જ્ઞાનં જાયતે ।
ન ચ શુક્તિકાસમ્પ્રયુક્તે ચક્ષુષિ યદ્રજતજ્ઞાનં જાયતે તદેવંવિધતમ્ ।
તસ્માન્ન રજતજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
રજતજ્ઞાનં હિ રજતવિષયમ્, ન ચ રજતેનેન્દ્રિયં સમ્પ્રયુક્તમ્, રજતસ્ય તત્રાસન્નિહિતત્વાત્ ।
166તસ્માન્ન રજતજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।
કિન્તર્હિ સ્મરણં તત્, ઇતિ દર્શયિતું સૂત્રમિદમિતિ વર્ણનીયમ્ ।
ગુરુમતેન પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્ ।
સ્વાભિમતમિદાનીં પ્રત્યક્ષલક્ષણમાહ--- "સાક્ષાત્પ્રતીતિઃ પ્રત્યક્ષમિ"તિ ।
નનુ ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજા સ્મૃતિરપિ સાક્ષાત્કારવતી પ્રત્યક્ષં પ્રસજ્યતે ।
ન ।
પ્રમાણાધિકારાત્ ।
અનુભૂતિઃ પ્રમાણમ્, તદ્વિશેષશ્ચ પ્રત્યક્ષમિતિ ન 167સ્મૃતેઃ પ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ ।
પ્રત્યક્ષસ્ય 168વિષયમાહ---"મેયમાતૃપ્રમાસુ સા" ।
તત્ર વિભાગમાહ---"મેયેષ્વિન્દ્રિયયોગોત્થા" દ્રવ્યજાતિગુણેષ્વિન્દ્રિયસંયોગોત્થા સા-પ્રત્યક્ષા પ્રતીતિઃ મેયેષ્વિન્દ્રિયસંયોગેન, તત્સંયુક્તસમવાયેન, સમવાયેન ચ જાયતે ।
કાનિ પુનનિન્દ્રિયાણિ ? ઘ્રાણ-રસન-નયન-ત્વક્-શ્રાવણાનિ બાહ્યાનિ, આન્તરઞ્ચ મનઃ ।
કિં પુનરેષામસ્તિત્વે, ભેદે ચ પ્રમાણમ્ ? ઉચ્યતે---વિષયાવબોધસ્તાવત્કાદાચિત્કો દૃશ્યતે, તસ્ય ચાત્મા સમવાયિકારણમ્, અસમવાયિકારણેન વિના કાર્યં ન જાયતે ।
તચ્ચાસમવાયિકારણં સમવાયિકારણપ્રત્યાસન્નં ભવતિ ।
પ્રત્યાસત્તિશ્ચ દ્વિધા દૃષ્ટા---કાર્યસમવાયસ્તત્કારણસમવાયશ્ચ ।
અગ્નિસંયોગો હિ પાક્યદ્રવ્યસમવેતો ઽસમવાયિકારણભૂતસ્તત્રૈવ ગન્ધાદિકમારભતે ।
તન્તુરૂપાણિ પટકારણભૂતેષુ તન્તુષુ સમવેતાનિ પટરૂપારમ્ભે ઽસમવાયિકારણાનિ ।
તત્ર તાવદાત્મનો નિત્યત્વાત્તત્કારણસમવેતમસમવાયિકારણં ન ભવતીત્યાત્મસમવેતમેવ ગુણાન્તરમસમવાયિકારણમાશ્રયણીયમ્ ।
તત્ર નિત્યદ્રવ્યસમવાયિનો વૈશેષિકગુણસ્ય દ્રવ્યાન્તરસંયોગ એવાસમવાયિકારણત્વેનાવધારિતઃ ।
પાર્થિવપરમાણુષુ રૂપાદયો ઽગ્નિસંયોગમેવાસમવાયિકારણમાશ્રિત્યોત્પદ્યમાનાઃ પ્રતીતા ઇત્યાત્મનો ઽપિ બોધાખ્યો ધર્મો દ્રવ્યાન્તરસંયોગમેવાસમવાયિકારણમાશ્રયતે ।
તસ્ય ચ દ્રવ્યસ્યાશ્રયભૂતદ્રવ્યાન્તરસદ્ભાવે પ્રમાણાભાવાદદ્રવ્યદ્રવ્યત્વં નિશ્ચીયતે1 દ્વિવિધં ચાદ્રવ્યદ્રવ્યમ્--- પરમમહદાકાશાદિકમ્, પરમાણુરૂપઞ્ચ ।
તત્રાસ્ય દ્રવ્યાન્તરસ્ય પરમમહત્ત્વોપગમે સંયોગ એવાનુપપન્નઃ ।
સંયોગકારણાભાવાત્ ।
યો હિ સંયોગઃ સાક્ષાત્પ્રતીયતે, સો ઽન્યતરકર્મજઃ, ઉભયકર્મજઃ, સંયોગજો વા ।
તેન નિયતકારણત્વેન સંયોગસ્યાવગતત્વાત્, તદભાવે સંયોગ એવ નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।

ન ચ પરમહતોઃ સાક્ષાત્સંયોગો 169ભવતિ, ન વાનુમાતું શક્યત ઇતિ પારિશેષ્યાદણુત્વમેવ તસ્ય 170દ્રવ્યસ્યાશ્રીયતે ।
અણુત્વે ચ તત્કર્મવશાદેવ સંયોગોદયો નાનુપપન્નઃ ।
તત્કર્મોત્પત્તૌ ચ પ્રયત્નવદાત્મનઃ સંયોગ એવ કારણમ્, શરીરકર્મવત્ ।
પ્રયત્નાભાવે171 ચાદૃષ્ટવદાત્મસંયોગકારણતા વાયુતિર્યક્પવનવત્ ।
તદુક્તમ્--- 172અગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનં વાયોસ્તિર્યક્પવનમણૂનાં મનસશ્ચાદ્યં કર્મ અદૃષ્ટકારિત, [વૈ. દ. અ. 5. આ. 2. 13.] મિતિ1 સુખદુઃખેછાદ્વેષપ્રયત્નાનુભવે યત્, તત્ દ્રવ્યાન્તરં મનશ્શદ્બાભિધેયં નિરપેક્ષં કારણમ્, સર્વસ્મૃતિષુ173 પૂર્વગ્રહણજનિતસંસ્કારોદ્બોધસહકાર્યનુગૃહીતમિતિ 174વિવેક્તતવ્યમ્ ।
એતેન 175યદાહુઃ--- ષણ્ણામનન્તરાતીતં વિજ્ઞાનં યદ્ધિ તન્મનઃ ।
[અભિ. ધ. કો. સ્થા.-17] ઇતિ, તદપિ નિરાકૃતમ્ ।
દ્રવ્યાન્તરસંયોગસ્યૈવ નિત્યદ્રવ્યગતવૈશેષિકગુણારમ્ભે ઽસમવાયિકારણત્વેન દૃષ્ટત્વાત્ ।
રૂપગ્રહણે રૂપવદાલોકસ્ય નિમિત્તત્વદર્શનાદ્રૂપવદેવેન્દ્રિયં રૂપગ્રહણનિમિત્તમિતિ કલ્પનીયમ્ ।
તથા---ગન્ધવદેવ ગન્ધગ્રહણે નિમિત્તમ્ ।
તથા---સ્પર્શવચ્ચ સ્પર્શગ્રહણે નિમિત્તમ્ ।
રસવચ્ચ રસગ્રહણે નિમિત્તમ્ ।
શદ્બવદેવ શદ્બગ્રહણે નિમિત્તમ્, ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ।
તેન ગન્ધવત્પાર્થિવં ઘ્રાણં ગન્ધગ્રહણકારણમ્, રસવચ્ચામ્ભસં રસનં રસાનુભવનિમિત્તમ્ ।
રૂપવચ્ચ તૈજસં ચક્ષૂ---રૂપદર્શનહેતુઃ ।
વાયવીયં સ્પર્શવત્ ત્વગિન્દ્રિયં176 સ્પર્શગ્રહણહેતુઃ ।
શદ્બગુણવચ્ચાકાશં શ્રોત્રેન્દ્રિયં શદ્બગ્રહણહેતુઃ ।
ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધાપન્નસ્યાપિ177ચાર્થસ્ય વિષયાન્તરાસક્તચિત્તસ્યાપ્રતિપત્તેઃ178 મનસ્સંયોગાપેક્ષા ઇન્દ્રિયાણામાશ્રહીયતે ।
તેનાભ્યન્તરાણાં સુખાદીનાં ગ્રહણે સન્નિકર્ષદ્વયં કારણમ્---આત્મમનસ્સંયોગાખ્યઃ179 સન્નિકર્ષઃ, સુખાદિમનસ્સન્નિકર્ષશ્ચ સંયુક્તસમવાયલક્ષણઃ ।
બાહ્યરૂપાદિગ્રહણે ચ સન્નિકર્ષચતુષ્ટ્યં કારણમ્---આત્મમનસ્સન્નિકર્ષઃ, મન ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ, દ્રવ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ રૂપેન્દ્રિયસન્નિકર્ષશ્ચ ।
180પ્રમેયવિભાગમાહ-"દ્રવ્યજાતિગુણેષુ સા" ઇતિ ।
સા-ઇન્દ્રિયસંયોગોત્થા પ્રતીતિઃ દ્રવ્યજાતિગુણેષુ ભવતિ ।
સ્પર્શવન્મહત્ત્વયુક્તં દ્રવ્યં પાર્થિવમ્, આપ્યમ્, તૈજસમ્, વાયવીયઞ્ચ, ચતુર્વિધમૈન્દ્રિયકમ્ ।
તથાવિધદ્રવ્યોદયકારણમ્, તત્ર પ્રમાણઞ્ચ જાતિનિર્ણયે નિર્ણોતમ્ ।
જાતિસદ્ભાવો ઽપિ જાતિનિર્ણય એવોક્તઃ ।
181ગુણસ્તુ---રૂપરસગન્ધસ્પર્શાઃ સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વાનિ સંયોગવિભાગૌ પરત્વાપરત્વે બુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાપ્રયત્નાશ્ચ પ્રત્યક્ષગ્રાહ્યાઃ ।
ક્વચિદ્દ્રવ્યાગ્રહણે ઽપિ રૂપાદીનાં ગ્રહણમ્, રૂપાદ્યગ્રહણે ઽપિ દ્રવ્યસ્યેતિ, નાસ્તિ દ્રવ્યગુણયોર્ગ્રહણં પ્રતિ નિયમઃ ।
દ્વિવિધા ચેયં 182દ્રવ્યાદિપ્રતીતિઃ ।
"સવિકલ્પાવિકલ્પા ચ પ્રત્યક્ષા બુદ્ધિરિષ્યતે" ।
ઇતિ ।
183વિભજતિ--- "આદ્યા વિશિષ્ટવિષયા સ્વરૂપવિષયેતરા" ।
ઇતિ ।
પ્રથમં હિ સ્વરૂપમાત્રગ્રહણં દ્રવ્યજાતિગુણેષૂપપદ્યતે184 ।
તચ્ચ સ્વાનુભવસિદ્ધમ્ ।
સમાહિતમનસ્કો હિ વિષયાન્તરાનુસન્ધાનશૂન્ય ઇન્દ્રિયસંયુક્તં વસ્તુ સાક્ષાદુપલભત ઇતિ સ્વસંવિદેવાત્ર પ્રમાણમ્ ।
નિર્વિકલ્પકનિરૂપણમ્ ।
તસ્ય ન સ્વલક્ષણમાત્રં વિષયઃ ।
જાત્યાદ્યકારાવભાસસ્ય185 સ્પષ્ટત્ત્વાત્ ।
નાપિ સામાન્યમાત્રં186 વિષયઃ ।
ભેદગ્રહણસ્ય પ્રતીતિસિદ્ધત્વાત્ ।
187"લબ્ધરૂપે ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ [બ્ર. સિ.] ઇત્યાદિ" યદુચ્યતે, તદિતરેતરાભાવવિષયમ્, ન તુ વસ્તુભેદવિષયમ્ ।
188વસ્તુભેદપ્રતીત્યુત્તરકાલં હિ પરસ્પરાભાવો ઽવસીયતે ।
ઘટં ઘટાકારતયા, પટઞ્ચ પટાકારતયા વિદિત્વાયં સ ન ભવતીતિ 189તયોરિતરેતરાભાવં પ્રતિપદ્યતે ।
ઘટાદિવિજ્ઞાનઞ્ચ190 વસ્ત્વન્તરગ્રહણાનપેક્ષમિત્યપ્રતીતે ઽપિ191 વસ્ત્વન્તરે, તદ્ગ્રહો નાનુપપન્નઃ ।
તસ્માત્સામાન્યવિશેષૌ દ્વે વસ્તુની પ્રતિપદ્યમાનં પ્રત્યક્ષં પ્રથમમુપપદ્યતે192 ।
કિન્તુ વસ્ત્વન્તરાનુસન્ધાનશૂન્યતયા સામાન્યવિશેષતયા ન પ્રતીયતે ।
અનુગતં હિ સામાન્યમુચ્યતે, વ્યાવૃત્તિશ્ચ વિશેષઃ ।
ન ચ વસ્ત્વન્તરાનુસન્ધાનમન્તરેણાનુગતિવ્યાવૃત્તી પ્રત્યેતું શક્યતે ।
અપ્રતિપદ્યમાનો ઽપિ ચ તે, શક્નોત્યેવ સ્વરૂપં તયોઃ પ્રતિપત્તુમિતિ, નિર્વિકલ્પકમસામાન્યવિશેષવિષયમ્ ।
સવિકલ્પકનિરૂપણમ્ ।
સવિકલ્પકન્તુ તત્પૃષ્ઠભાવિ ત એવ વસ્તુની સામાન્યવિશેષાત્મના પ્રતિપદ્યતે ।
નનુ વસ્ત્વન્તરાનુસન્ધાને નેન્દ્રિયં સમર્થમ્ ।
ઇન્દ્રિયસામર્થ્યસમુત્થઞ્ચ પ્રત્યક્ષમિતિ, કથં સામાન્યવિશેષાત્મકં પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ।
ઉચ્યતે---ભવેદેતદેવં યદીન્દ્રિયાણ્યેવ ચેતનાનિસ્યુઃ; જ્ઞાનાનિ વા ।
આત્મા ત્વેકઃ સર્વાનુભવિતવ્યાનુભવિતા સંસ્કારવશેન વસ્ત્વન્તરમનુસન્ધદિન્દ્રિયેણ192 સામાન્યવિશેષાત્મના વસ્તુ શક્નોત્યેવ પ્રત્યેતુમ્ ।
તથા નિર્વિકલ્પકેન સામાન્યવિશેષૌ દ્વે વસ્તુની પ્રતિપદ્યમાનેનાપિ તયોર્ભેદો ગૃહીતું ન શક્યતે ।
ન હિ વસ્તુભેદમાત્રેણ ભેદબુદ્ધિઃ193, કિન્તુ ધર્માન્તરગ્રહો ઽપિ194 ભેદબુદ્ધૌ સહકારી ।
તેનાનુગતિવ્યાવૃત્તી ધર્માન્તરભૂતે ઽગૃહ્ણતઃ સત્યપિ સામાન્યવિશેષયોર્ભેદે ભેદબુદ્ધિર્નાસીત્, ઉત્તરકાલે ચ વસ્ત્વન્તરાનુસન્ધાનેન તે પ્રતિપદ્ય ભિન્નત્વમવસીયતે ।
ભેદે સતિ વિશેષણવિશેષ્યભાવાવસાય ઇતિ, ન નિર્વિકલ્પકદશાયાં વિશિષ્ટબુદ્ધિઃ ।
195સવિકલ્પકદશાયાન્તુ વિશેષણવિશેષ્યભાવમવગચ્છતિ ।
ગુણપ્રતીતાવપિ નિર્વિકલ્પકં ન વિશિષ્ટતયા દ્રવ્યમવચ્છિનત્તિ, દ્રવ્યગુણયોર્ભેદાનવગમાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હિ ગુણજાત્યોર્દ્રવ્યાદ્ભેદો ઽવગમ્યતે196 ।
ન ચ નિર્વિકલ્પકે ઽન્વયવ્યતિરેકાદ્યનુસન્ધાનમસ્તીતિ, તેન ન 197ભેદગ્રહઃ, અગૃહીતભેદઞ્ચ તત્ ન વિશિષ્ટતાં ગ્રહીતુમીષ્ટે ઇતિ સવિકલ્પક એવ વિશિષ્ટપ્રત્યયઃ ।
નામકલ્પનાયામપિ શદ્બવાચ્યતાયાઃ સ્મર્યમાણાયા એવ 199વિશેષણત્વમ્ ।
કર્મકલ્પનાપ્યેવમેવ વ્યાખ્યેયા ।
200પ્રત્યયાન્તરોપસ્થાપિતે ઽપિ વિશેષણે વિશિષ્ટપ્રત્યયો ભવત્યેવ ।
આત્મનઃ પ્રમાતૃત્વાન્નિર્વિકલ્પકપૃષ્ઠભાવિનશ્ચ સવિકલ્પકસ્ય ગૃહીતગ્રાહિત્વે ઽપિ ધારાવાહિકન્યાયેન 201પ્રમાણત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
વિશેષ્યવિશેષણભાવાતિરેકેણાગૃહીતગ્રાહકતાપિ સમ્ભવત્યેવ સવિકલ્પકસ્ય ।
અસ્ય ચ બાહ્યવસ્તુવિષયત્વં જાતિનિર્ણયે નિર્ણોતમ્ ।
ન ચેદમનિન્દ્રિયજં જ્ઞાનમ્, ઇન્દ્રિયાધીનપ્રવૃત્તિત્વાત્ ।
અપરોક્ષાર્થાવભાસો હ્યયં સવિકલ્પકપ્રત્યયઃ ।
સ તાદૃશો નેન્દ્રિયવ્યાપારમન્તરેણાસ્તિ ।
ત્રિપુટ્યા નિરૂપણમ્ ।
સમ્પ્રતિ માતરિ મિતૌ ચ પ્રત્યક્ષં વ્યાખ્યાતુમાહ--- "સર્વવિજ્ઞાનહેતૂત્થા મિતૌ માતરિ ચ પ્રમા ।
સાક્ષા202ત્કર્તૃત્વસામાન્યાત્પ્રત્ય203ક્ષત્વેન સમ્મતા" ॥
ઇતિ ।
204યા કાચિદ્ગ્રહણસ્મરણરૂપાર્ઽથપ્રતીતિઃ, તત્ર સાક્ષાદાત્મા ભાતિ ।
ન હ્યર્થાવભાસિન્યાત્મન્યનવભાસમાને વિષયા ભાસન્તે ।
સર્વા હિ પ્રતીતિરેવમુપજાયતે ઽહમિદં જાનામીતિ, ન પુનર્જાનાતીત્યેવં કાચિદ્બુદ્ધિરસ્તિ ।
તદા205 ચ સ્વપરસંવેદ્યયોરનતિશય સઙ્ગસ્સયાત્ ।

ન ચ 206પ્રત્યયાન્તરવિષયત્વેન નિયમઃ સમ્ભવતિ ।
એકપ્રતીતિવિષયત્વે યુક્ત એવ સહોપલમ્ભનિયમઃ ।
207તસ્માત્સર્વૈરેવ જ્ઞાનહેતુભિરાત્મનિ સાક્ષાત્કારવતી ધીરુપદ્યતે ।
વિષયાપેક્ષયા પ્રમાણાન્તરત્વનિરૂપણમ્ ।
નન્વેવં તર્હિ સર્વ પ્રત્યક્ષં પ્રસક્તમ્ ? યદિ માત્રભિપ્રાયમ્ ।
ઇષ્ટમેવ ।
પ્રમેયાભિપ્રાયમિતિ ચેત્ ।
ન ।
સર્વત્ર પ્રમેયસ્યાપરોક્ષત્વનિયમાભાવાત્ ।
સ્મૃતિષ્વનુમાનાદિષુ208 ચ ન પ્રમેયમપરોક્ષમ્ ।
તેન 209પ્રમેયાપેક્ષયૈવ પ્રમાણાન્તરત્વવ્યપદેશ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સર્વાશ્ચ પ્રતીતયઃ સ્વયં પ્રત્યક્ષાઃ પ્રકાશન્તે ।
તેન તાસાં સ્વાત્મનિ યુક્તમેવ પ્રત્યક્ષત્વમ્, પ્રમાણત્વઞ્ચ ।
જ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વનિરૂપણમ્ ।
મેય-માતૃ-પ્રમાણાનાં 210પ્રતીતૌ વિશેષઃ કઃ ? ઉચ્યતે--- મેયે માતરિ ચ વ્યતિરિક્તા પ્રતીતિઃ સાક્ષાત્કારવતી, મિતૌ ત્વવ્યતિરિક્તા ।
ઇદમહં ગૃહ્ણામીતિ વા, ઇદમહં સ્મરામીતિ વા ત્રિતયમેવાવભાસતે ।
211મેયમાત્રવભાસરૂપા સંવિદેકા ।
ન તુ 212તસ્યાં સંવિદન્તરં ચકાસ્તિ ।
ન ચ સા નાવભાતિ ? 213તદનવભાસે સર્વાનવભાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચાપ્રકાશસ્વભાવાનિ મેયાનિ, માતા ચ પ્રકાશમપેક્ષન્તામ્ ।
પ્રકાશસ્તુ પ્રકાશાત્મકત્વાન્નાન્ય214મપેક્ષતે ।
જાગ્રતો હિ મેયાનિ માતા ચ પ્રકાશન્તે ।
સુષુપ્તસ્ય તદા ન તત્ દ્વયમપિ પ્રકાશતે ।
ન ચ તદાનીં તદ્ દ્વયમપિ નાસ્ત્યેવ, પ્રબોધે પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
તત્ર પ્રકાશાત્મકત્વે તુ સુષુપ્તિદશાયમાપિ તત્ દ્વયં પ્રકાશેત ।
તસ્માદપ્રકાશાત્મકં તત્ દ્વયમપ્યઙ્ગીક્રિયતે ।
પ્રકાશસ્ય ત્વપ્રકાશમાનસ્ય સત્તૈવ નાભ્યુપેયતે ।
તસ્માત્સ્વયંપ્રકાશસમય215 એવ મેયમાતૃપ્રકાશઃ ।
કિઞ્ચ સ્વત એવ યદુપપદ્યતે, ન તત્ર પરાપેક્ષા યુક્તા ।
મેયાનાં માતુશ્ચ સ્વયં પ્રકાશો ન નોપપદ્યત ઇતિ, યુક્તા તયોઃ પરાપેક્ષા ।
મિતૌ ચ કાચિદનુ પપત્તિર્નાસ્તીતિ સ્વયમ્પ્રકાશૈવ મિતિઃ ।
સૌત્રાનિતકમતેન પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્રાહુઃ--- 216સ્વયમ્પ્રકાશા ચેન્મિતિરભ્યુપેયતે, તદા નિરાકારસ્ય પ્રકાશાયોગાદવશ્યમાકારો ઽભ્યુપગમનીયઃ ।
217એકશ્ચાયમાકારો ઽવભાસતે, તેન પ્રકાશ એવ તદાકાર ઇતિ યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ નિરાકારત્વે પ્રકાશસ્ય પ્રતિકર્મવ્યવસ્થા નોપપદ્યતે, ન હિ તસ્ય સર્વાર્થેષુ કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અર્થાકારત્વે તુ યસ્યાકારો ઽસૌ, તસ્યેતિ ઘટતે પ્રતિવિષયવ્યવસ્થા ।
તદાહુઃ---"ન હિ 218સંવિત્તિસત્તયૈવ તદ્વેદના219 યુક્તા, તસ્યાઃ સર્વત્રાવિશેષાદવિશેષપ્રસઙ્ગાત્, તાન્તુ સારૂપ્યમાવિશત્ તત્સરૂપયદ્ ઘટયેત્" ઇતિ ।
અત અર્થસારૂપ્યમેવ પ્રમાણમિતિ યુક્તમ્ ।
વ્યવસ્થાપકતયા હિ પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વમ્ ।
અર્થસારૂપ્યઞ્ચ વ્યવસ્થાહેતુઃ, ન ચક્ષુરાદિકમ્, તસ્યાનેકાર્થસાધારણત્વાત્ ।
કિઞ્ચ વિત્તિસંવેદ્યયોઃ સહોપલમ્ભો નિયત ઉપલભ્યતે, ન કદાચિદપિ વિત્તિમન્તરેણ વેદ્યસ્યોપલબ્ધિઃ, નાપિ વિત્તેર્વેદ્યરહિતાયાઃ ।
યે ચ 220પરસ્પરં વ્યતિભિન્નાવભાસા ભાવાઃ, તેષાં ન સહોપલમ્ભનિયમઃ ।
ન ઘટસ્ય પટસ્ય નિયમેન મહોપલમ્ભઃ, તેન ભેદાદનિયમવ્યાપ્તાત્ નિયમો વ્યાવર્તમાનો ઽભેદ એવાવતિષ્ઠમાનો ઽભેદં સાધયતિ ।
તદુક્તમ્--- "સહોપલમ્ભનિયમાદભેદો નીલતદ્ધિયોર્ ।
[પ્રમાણ. વા.] ઇતિ" એતેનૈવન્યાયેનાહમિત્યાકારકસ્યાલયવિજ્ઞાનસ્ય221 વિત્તેશ્ચાભેદસ્સમર્થનીયઃ ।
222કથં તર્હિ 223ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારબુદ્ધયઃ પરસ્પરં ભિન્નાઃ પ્રતિભાસન્ત ઇતિ ।
તદાહુઃ--- "224ભેદશ્ચ ભ્રાન્તિવિજ્ઞાનૈર્દૃશ્યેતેન્દાવિવાદ્વયે ।
" પ્ર. વા. પરિ. 3 શ્લો. 389 ।
ઇતિ તથાપરમુક્તમ્--- "225પરિચ્છેદો ઽન્તરન્યો ઽયં226 ભાગો બહિરવસ્થિતઃ ।
જ્ઞાનસ્યાભેદિનો ભિન્નપ્રતિભાસો હ્યુપપ્લવઃ ॥
" પ્ર.વા.પરિ. 2.શ્લો. 212 ।
ઇતિ ।
ભેદભ્રાન્તૌ ચાનાદિભેદવાસનૈવ નિમિત્તમ્ ।
એતદ્વિચારણીયમ્---યેયમાકારવિશેષયોગિની પ્રતીતિઃ, સા કિં 227બાહ્યાદર્થાદુપજાયતે, કિં વા સમનન્તરપ્રત્યયાદિતિ ।
તદુક્તમ્--- 228યદિ બુદ્ધિસ્તદાકારા સાસ્ત્યાકારવિશેષિણી229 ।
સા બાહ્યાદન્યતો વેતિ વિચારમિદમર્હતિ ॥
પ્ર. વા. પરિ. 3. શ્લો.334 ।
ઇતિ ।
તત્ર સૌત્રાન્તિકા મન્યન્તે---સમનન્તરપ્રત્યયમાત્રાદાકારવિશેષ ઇતિ ન ઘટતે, દેશકાલપ્રતિનિયમાયોગાત્ ।
ઘટજ્ઞાનાનન્તરમપિ પટજ્ઞાનં જાયતે ।
230યત્ર ચ યદા બહિર્દેશે ઘટો ઽસ્તિ, તત્ર યદિ ઘટજ્ઞાનમાત્રમેવ પટજ્ઞાનોત્પત્તૌ હેતુઃ, તર્હિ યદા યત્ર પટો નાસ્તિ, તત્ર તદાપિ પટજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
ન ચૈવમસ્તિ ।
અતો ઽસ્તિ સમનન્તરપ્રત્યયાદપ્યધિકોર્ઽથો જ્ઞાનાકારો ઽપત્તિહેતુઃ ।
કિઞ્ચ યથા મરીચિકાજલજ્ઞાને જલાર્થિનઃ પ્રવૃત્તસ્યાર્થક્રિયા ન સમ્ભવતિ, તથા સમ્યગ્જલજ્ઞાને ઽપિ231 ન સ્યાત્ ।
ન હ્યર્થશૂન્યત્વાવિશેષે સમ્યગ્જલજ્ઞાનમિદમ્, ઇદં નેતિ વિભાગો ઽવકલ્પતે232 તસ્માદ્બાહ્યોર્ઽથોપ્યઙ્ગીકર્તુમુચિતઃ233 ।
વિજ્ઞાનવાદિમતેન સૌત્રાન્તિકમતસ્ય નિરાસઃ ।
તદપરે234 ભ્રાન્તમિતિ મન્યન્તે ।
તથા હિ---ન તાવત્ક્વચિદર્થસ્યાકારવિ235 - શેષાધાયકત્વં સાક્ષાદવગતમ્, કલ્પનીયન્તુ તત્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટે સમનન્તરપ્રત્યય એવ વરં કલ્પ્યમ્ ।
કાર્યભૂતજ્ઞાનાનાં વૈલક્ષણ્યે સમનન્તરપ્રત્યયવૈલક્ષણ્યં હેતુરસ્તુ ।
તેન કિઞ્ચિદેવ જ્ઞાનઙ્કસ્યચિદેવ કુત્રચિદેવ કદાચિદેવ હેતુરિતિ પ્રતિનિયમસિદ્ધિઃ ।
236વિજ્ઞાનવાદી ચાર્થક્રિયામપિ જ્ઞાનરૂપામેવ મન્યતે ।
તેન કિઞ્ચિદેવ જલજ્ઞાનમર્થક્રિયાજનનસમર્થં, 237કિઞ્ચિચ્ચ ન ઇત્યપિ પ્રતિનિયમસિદ્ધિઃ ।
અવશ્યઞ્ચાર્થમન્તરેણ વિશિષ્ટાકારજ્ઞાનોત્પત્તૌ સમનન્તરપ્રત્યયસ્ય સામર્થ્યમાસ્થેયમ્ ।
અન્યથા સ્વપ્નાદિષ્વાકારપ્રતિભાસપ્રતિનિયમો ન સ્યાત્ ।
ન ચ દેશાન્તરકાલાન્તરવર્તિનામેવ તત્ર સામર્થ્યમ્, અવિદ્યમાનસ્ય સામર્થ્યાયોગાત્ ।
238અથાનુભવજનિતસંસ્કારાત્તત્રાકારપ્રતિભાસનિયમ ઇતિ ચેત્, અસ્તુ તાવદેવમ્ ।
યો ઽસાવનુભવઃ, સો ઽપિ તર્હ્યત્રાનુભવાન્તરજનિતસંસ્કારાદેવાસ્ત્વિત્યનયા દિશા કિમર્થાભ્યુપગમેન ।
239સંસ્કારો ઽપિ ચ સંસ્કારાદિતિ, અનુભવપૂર્વકમેવ વિજ્ઞાનં કાર્યકારણભાવેન પ્રવર્તતે, તેનાર્થાનુભવાકારાત્ જ્ઞાનાત્ યદપરં વિજ્ઞાનં જાયતે, તત્ વિશિષ્ટસ્વભાવમ્, તતો ઽપિ યદપરમ્, તદપિ વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટસ્વભાવમેવેતિ, વિજ્ઞાનસ્વભાવવિશેષ એવ ભાવના, વાસના, સંસ્કાર ઇત્યાદિભશ્શબ્દૈર્વ્યપદિશ્યતે ।
અર્થક્રિયાસમ્વાદયોગ્યઞ્ચ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, ઇતરચ્ચ નેતિ પ્રમાણાપ્રમાણભેદોપ્યુપપન્નઃ ।
તસ્માદ્વિજ્ઞાનાન્યાકારવિશેષયોગીનિ હેતુફલભાવેનાનાદિસન્તાનવાહીનિ સન્તુ; તદતિરેકી ન કશ્ચિદર્થો નામેતિ ।
વિજ્ઞાનવાદિમતનિરાકરણમ્ ।
અત્રોચ્યતે---યત્તાવદુક્તં જ્ઞાનસ્ય સાકારત્વસિદ્ધયે નાર્થસારૂપ્યમન્તરેણ પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાસિદ્ધિરિતિ ।
તદયુક્તમ્; ન હિ 240કસ્યચિદપ્યર્થસ્ય સ્વરૂપમનુભૂતં સાકારવિજ્ઞાનવાદિના ।
જ્ઞાનાકારપર્યવસિતવૃત્તિત્વાત્સર્વજ્ઞાનાનામ્ ।
યસ્ય ચ સ્વરૂપમેવ નાવસિતં, ન તેન સહ કસ્યચિત્સારૂપ્યપરિકલ્પનમ્ ।
ન ચાપિ જ્ઞાનાકારોદયવશેનાર્થો વ્યવસ્થાપ્યમાનઃ સરૂપતયા પરિકલ્પયિતું શક્યતે ।

અસરૂપાદપિ 241કાર્યગતાકારોપપત્તેઃ ।
લાક્ષરક્તબીજાઙ્કુરાવસ્થાયા વિશેષાનવગમેપિ રક્તકાર્યસ્યોત્પત્તિર્દૃશ્યતે ।
ન હિ યદાકારં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તદાકાર એવાર્થોજ્ઞાનસ્યોત્પત્તૌ નિમિત્તમિત્યત્ર 242કિઞ્ચિત્પ્રમાણં પ્રક્રમતે ।
અપિ ચ સ્થૂલાકારં જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, 243પરમાણ્વાકારશ્ચાર્થઃ ।
સાધારણાકારા બુદ્ધિઃ, 244અસાધારણાકારશ્ચાર્થઃ ઇતિ, સારૂપ્યં245 કિં ભવતિ ? કિઞ્ચ સારૂપ્યમાત્રેણ વેદ્યત્વે 246વેદ્યવેદકભાવવ્યવસ્થા નોપપદ્યતે ।
એકાર્થવિષયાણાં સન્તત્યન્તરવિજ્ઞાનાનાં વેદ્યવેદકત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથોત્પાદકમ્ 247સ્વરૂપાર્પકઞ્ચ વેદ્યમ્, તથાપિ ધારાવાહિકજ્ઞાનં પૂર્વં પૂર્વં ઉત્તરસ્ય ઉત્તરસ્ય વેદ્યં સ્યાત્ ।
અથાકારવિશેષાધાયકં વેદ્યમ્; એવમપિ પૂર્વપૂર્વવિજ્ઞાનમાત્રં વેદ્યમાપદ્યતે ।
પૂર્વં પૂર્વં હિ વિજ્ઞાનમાકારવિશેષોદયકારણમિત્યુક્તમ્ ।
અપિ ચ નિરાકારત્વે સંવિદા પ્રતિકર્મવ્યવસ્થા નાનુપપન્ના ।
અર્થપ્રતિબદ્ધવ્યવહારવિશેષપ્રવૃત્ત્યનુગુણો હિ પુરુષસ્ય ધર્મવિશેષઃ---સંવેદનમ્, તચ્ચ સ્વયમ્પ્રકાશમ્ ।
યત્ અર્થપ્રતિબદ્ધવ્યવહારાનુગુણતયા પ્રકાશતે, તત્ તદર્થસંવેદનમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
સહોપલમ્ભનિયમશ્ચ ભેદે ઽપ્યુપપદ્યતે ।
યૈવ હિ નીલધીઃ, સૈવ નીલસ્યોપલમ્ભઃ ।
248કથં નીલોપલમ્ભમન્તરેણ નીલમુપલભ્યતે ।
કિઞ્ચાનેનેદમપ્યનિષ્ટમાપદ્યતે ।
ઉપલમ્ભમન્તરેણાપ્યુપલભ્યેતેતિ ।
સર્વસ્યૈવ હિ વસ્તુનો ન ઉપલમ્ભમન્તરેણોપલમ્ભ ઇષ્યતે ।
ન હ્યુપલમ્ભત એવોપલમ્ભઃ ।
250કિઞ્ચોપલમ્ભોપલભ્યયોર્મેદો ઽસહોપલમ્ભનિયમવ્યાપ્ત ઇતિ, નિયમસ્તતો નિવર્તમાનો ઽભેદે એવાવતિષ્ઠમાનસ્તેન વ્યાપ્તસ્તં ગમયેત્ ।
ઉપલભ્યોપલમ્ભયોસ્તુ ભેદે ઽપિ નિયમ ઉપપદ્યતે ।
ઉપલભ્યમન્તરે251ણોપલમ્ભાસમ્ભવાત્ ।
તેન તયોર્ભેદે ઽપિ સહોપલમ્ભનિયમો દૃષ્ટો નાભેદં સાધયિતું252ક્ષમઃ ।
કિઞ્ચ---વિત્તિવેદ્યયોર્ભેદેનાપિ સહોપલમ્ભનિયમો ઽસ્તીતિ, તસ્યાપિ વિત્તિરૂપત્વાપત્તેર્વિત્તેરેકત્વં હીયતે, તતશ્ચ ભેદ એવ સહોપલમ્ભનિયમ 253ઇત્યુપપદ્યતે ।
કિઞ્ચ યો ઽપિ વિત્તેર્વેદ્યસ્યાભેદમાહ, સો ઽપિ તાવદ્વેદ્યપ્રતિભાસં 254નાવજાનીતે ।
તથા સતિ કથમનુમાનમુત્પદ્યતે255 ।
ન હિ પ્રતિતિવિપર્યયેણાનુમાનસ્યાત્મલાભો ઽસ્તિ ।
યદપિ જ્વાલાદિષ્વભેદાનુમાનમ્, તદપિ ન પ્રતીતિં 256સ્વાર્થાત્પ્રચ્યાવયતિ, કિન્તુ સૈવેયં જ્વાલેતિ ગ્રહણસ્મરણરૂપે દ્વે પ્રતીતી વ્યવસ્થિતવિષયે દર્શયતિ ।
ઇહ તુ ભેદપ્રતીતિઃ પ્રત્યેતવ્યાદેવ વ્યાવર્તનીયેતિ, ન તદ્વિરોધેનાનુમાનમુત્પદ્યતે ।
"ભેદશ્ચ257 ભ્રાન્તિવિજ્ઞાનૈર્દૃશ્યેતેન્દાવિવાદ્વયે" ।
ઇતિ ચાનુપપન્નમ્ ।
ન હિ તત્ર ભેદો દૃશ્યતે, કિન્ત્વેકસ્મિન્નેવ ચન્દ્રમસિ નેત્રવૃત્તિભેદેન દ્વે પ્રતીતી જાયેતે ।
તયોરિન્દ્રિયવૃત્તિભેદાદભિન્ને ઽપિ ચન્દ્રમસ્યર્થદ્વયવિષયં258 વ્યવહારં વિમૂગઃ પ્રવર્તયન્તીતિ, તત્ર તત્રોક્તમ્ ।
યચ્ચેદમુક્તમ્---સ્વયમ્પ્રકાશાયાઃ સંવિદો ઽભ્યુપગતાયા નીલાદ્યાકારો ઽસ્તીતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
સંવિદભિન્નતયાવભાસમાનસ્યાકારસ્ય 259સંવિદ્રૂપત્વાનુપપત્તેઃ ।
નિરાકારા સંવિત્કથં પ્રકાશેતેતિ ચેત્ ।
નિરાકારેતિ કિમુક્તમ્ ? નિઃસ્વભાવેતિ ચેત્ ।
260તદસત્, સંવિદઃ સંવિત્સ્વભાવત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અથ નીલાદ્યાકારેતિ ચેત્ ।
કેયં રાજાજ્ઞા નીલાદ્યાકારેણૈવ પ્રકાશિતવ્યમ્, નાન્યેનેતિ ।
પ્રકાશે તુ સતિ 261યદ્ યથાભૂતં પ્રતીયતે, તત્, તથાભૂતમિત્યભ્યુપગમો યુક્તઃ ।
યચ્ચોક્તં---સ્વપ્ને જ્ઞાનસ્યાકારો ઽવભાસત262 ઇતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
તત્રાપિ 263બહિરવભાસિત્વાત્સંવિદઃ ।
ન ચ સા બહિર્વિષયા ન ભવતિ ।
તસ્યાઃ 264પૂર્વાનુભવાહિતસંસ્કારોદ્બોધવશેન પૂર્વાનુભૂતવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
કથં તર્હિ પૂર્વાનુભૂતત્વં નાનુસન્ધીયતે, 265કથં વાનુભૂયમાનત્વાધ્યવસાનમિતિ ।
ઉચ્યતે ।
સંસ્કારોદ્બોધનિમિત્તેયં સ્મૃતિરિષ્યતે ।
સંસ્કારોદ્બોધશ્ચાદૃષ્ટનિબન્ધનઃ ।
તસ્ય સુખદુઃખહેતુત્વાત્ ।
સ્વપ્ને ઽપિ સુખદુઃખાનુભવાત્ ।
તેન 266તાવત્યેવાંશે તદદૃષ્ટં સંસ્કારમુદ્બોધયતિ, યાવત્યેવ સુખં દુઃખં વોપપદ્યતે ।
ન ચાનુભૂતાંશસ્મરણે સુખદુઃખોદય ઇતિ, ન ચ તત્ર સંસ્કારોદ્બોધઃ, નાપિ સ્મૃતિઃ ।
અત એવ ચ ગૃહીતાંશાનવધારણે ઽનુભવમાત્રમેવાશિષ્યત267 ઇત્યનુભવાધ્યવસાયો ઽપિ સમર્થિતઃ ।
યત્પુનરાહુઃ---જડસ્ય પ્રકાશાયોગાત્પ્રકાશાત્મક એવાકાર ઇતિ ।
તદપિ ન ચતુરસ્રમ્ ।
જડ ઇતિ કિમુક્તમ્ ? અપ્રકાશાત્મક ઇતિ ચેત્, ન અપ્રકાશાત્મકસ્યૈવ પ્રકાશાદ્વ્યતિરિક્તસ્ય એષ કાશ ઇતિ પ્રકાશાદેવ સિદ્ધમ્ ।
કિઞ્ચ ચિત્રપટજ્ઞાને268 નાનાભૂતાનામાકારાણામેકપ્રકાશાત્મકત્વવિરોધાદસદ્ભૂતત્વમેવાભ્યુપગતમ્ ।
ચત્રાવભાસેષ્વર્થે ષુ યદ્યેકત્વં ન યુજ્યતે ।
સવૈવ તાવત્કથં બુદ્ધિરેકા ચત્રાવભાસિની ॥
[પ્ર. વા. દ્વિ. પ. શ્લો. 208] ઇતિ ઽચોદયિત્વા,ઽ ઉક્તમ્--- 269ઇદં વસ્તુ બલાયાતં યદ્વદન્તિ વિપશ્ચિતઃ ।
યથા યથાર્ઽથાશ્ચિન્ત્યન્તે વિવિચ્યન્તે તથા તથા ॥
[પ્ર. વા. દ્વિ. પ. શ્લો. 205] ઇતિ ।
યથા યથાઽકારા વિચાર્યન્તે, તથા તથાઘટમાના વિવિચ્યન્તે---શૂન્યા ભવન્તિ--અસદ્ભૂતા ભવન્તિ ઇત્યર્થઃ ।
પવઞ્ચ તે તાવદાકારા અસદ્ભૂતાઃ પ્રકાશાત્માનો ન ભવન્તીતિ, કથં પ્રકાશન્તે ।
તથા ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તીનાં ભેદો ઽત્યન્તાસદ્ભૂતઃ પ્રકાશાનનુપ્રવેશી કથં પ્રકાશેત ? તથા 270પ્રમેયવિમર્શોત્થાસ્તુ બાહ્યાર્થાપહ્નવપ્રકારા જાતિનિર્ણય એવ પ્રાયશો વિકલ્પ્ય નિરાકૃતા ઇતિ, તે નેહ પ્રસ્તૂયન્તે ।
યે પુનર્જાગ્રત્પ્રત્યયાનાં સ્વપ્નપ્રત્યયદૃષ્ટાન્તેન પ્રત્યયત્વાદિત્યનેન હેતુના બાહ્યાર્થશૂન્યત્વં પ્રતિપાદયન્તિ, તેષાં બાહ્યવિષયસકલપ્રતીતિવિરુદ્ધઃ પક્ષઃ ।
271દૃષ્ટાન્તીકૃતસ્યાપિ સ્વપ્નાદિપ્રત્યયસ્ય બાહ્યગ્રાહ્યસમર્થનેન હેતોર્વિરુદ્ધત્વં દોષઃ, દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વઞ્ચોદ્ભાવનીયમ્ ।
તસ્માત્સ્વયમ્પ્રકાશત્વે ઽપિ સંવિદો ન બાહ્યગ્રાહ્યાપન્હવ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
સંવિદઃ સ્વયમ્પ્રકાશત્વે શઙ્કાનિરાસૌ ।
271યે ત્વાહુઃ--- 273અઙ્ગુલ્યગં યથાત્માનં નાત્મના સ્પ્રષ્ટુમર્હતિ ।
સ્વાંશેન જ્ઞાનમપ્યેવં નાત્મના જાતુમર્હતિ ॥
[બૃ.ટી] ઇતિ ।
તત્ર યદિ કર્મકર્તૃત્વાનુપપત્તિરુચ્યતે, તતો ન કિઞ્ચિદવહીયતે ।
ન હિ વયં કર્મકર્તૃભાવમભ્યુપેમઃ ।
અથાર્થપ્રકાશરૂપાયાઃ સ્વયમ્પ્રકાશતા વિનિવાર્યતે, તતઃ પ્રતીતિવિરોધઃ ।
કિઞ્ચ પ્રતીતિબલેન 274યૈરેકસ્યાત્મનઃ કર્તૃકર્મભાવો ઽભ્યુપગમ્યતે, કથમિવ તે સંવિદો ઽપહ્નુવીરન્ ।
અપિ ચ જ્ઞાનમનુમેયમિષ્યતે ।
તદનુમાને નાર્થસત્તામાત્રં લિઙ્ગમ્, તસ્ય તદવિનાભાવનિયમાભાવાત્ ।
અથાર્થજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે, તદપિ નોત્પત્તિમાત્રેણ લિઙ્ગમ્ ।
અનવભાસમાને ઉત્પન્નાનુત્પન્નયોરવિશેષાત્ ।
ન હ્યનવભાસમાનં લિઙ્ગં લિઙ્ગિનમનુમાપયતિ ।
ન ચાર્થજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનન્તરાધીનમવભાસનમ્ ।
ન ચ જ્ઞાનાન્તરાદવગમઃ ।
જ્ઞાનાન્તરદવગમેન અવગમે ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદર્થજ્ઞાનં સ્વયમ્પ્રકાશમેવાભ્યુપેતવ્યમ્ ।

275 એતેન યે સુખાદિવન્માનસપ્રત્યક્ષં જ્ઞાનાન્તરમેવ જ્ઞાનસદ્ભાવે પ્રમાણમાહુઃ, તે ઽપિ નિરાકૃતાઃ ।
સ્વયમ્પ્રકાશત્વેનાપ્યુપપત્તૌ પરાધીનત્વકલ્પનાનુપપન્નેત્યુક્તમેવ ।
કિન્તર્હ્યનુમીયતે? જ્ઞાનમ્ ।
નનુ ન તત્ સંવિદઃ સ્વયમ્પ્રકાશાયા ભિન્નમુપલભ્યતે ।
સત્યમ્, અત એવાનુમીયતે ।
નનુ કિં તદિતિ ન 276વિદ્મઃ ।
277સંવિદુત્પત્તિકારણમાત્મમનઃસન્નિકર્ષાખ્યં તદિત્યવગમ્ય પરિતુષ્યતામાયુષ્મતા ।
પ્રમાણુલભાવં 278વિવૃણોતિ--- "માનત્વે સંવિદો બાહ્યં હાનાદાનાદિકં ફલમ્ ।
જ્ઞાનસ્ય તુ ફલં સૈવ વ્યવહારોપયોગિની" ॥
ઇતિ ।
યદા પ્રમિતિઃ પ્રમાણમિતિ ભાવસાધનમાશ્રીયતે, તદા સંવિદેવ 279પ્રમાણમ્ ।
તસ્યાશ્ચ વ્યવહારાનુગુણસ્વભાવત્વાદ્ધાનોપાદાનોપેક્ષાઃ ફલમ્ ।
પ્રમીયતે ઽનેનેતિ કરણસાધને પ્રમાણશબ્દે આત્મમનઃસન્નિકર્ષાદ્યાત્મનો જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણત્વે તદ્બલભાવિની સંવિદેવ બાહ્યવ્યવહારોપયોગિનીસતી ફલમ્ ।
280"આપેક્ષિકઞ્ચ કરણં મન ઇન્દ્રિયમેવ વા ।
તદર્થસન્નિકર્ષો વા માનઞ્ચેત્પૂર્વકં ફલમ્" ॥
ઇતિ ।
યદા તુ સાધકતમસ્ય કરણત્વાત્તમપશ્ચાતિશયાર્થકત્વાદતિશયસ્ય બાહ્યાપેક્ષત્વાદાલોકાદ્યપેક્ષમિન્દ્રિયમેવ પ્રમાણમ્, તસ્ય વિષયસન્નિકર્ષઃ, તસ્ય વા મનઃસન્નિકર્ષઃ પ્રમાણમ્, તદાપિ સંવિદેવ ફલમ્, તદર્થપ્રવૃત્તત્વાત્ સાધનાનામ્ ।
281યે પુનઃ પ્રમાણાદભિન્નં ફલમાહુઃ, તે ઽપિ વાદિનઃ કાર્યકારણ્યોરૈક્યાભાવાદેવોપેક્ષણીયાઃ ।
ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીશાલિકનાથમિશ્રવિરચિતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં પ્રકાણપારાયણો પ્રથમઃ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ।
677 વિમલાઞ્જનં નામ સપ્તમં પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
678અપૌરુષેયે સમ્બન્ધે સિદ્ધે શબ્દાર્થયોર્દ્વયોઃ ।
પ્રામાણ્યં વેદવાક્યાનામિતિ સ પ્રતિપાદ્યતે

ઇતિ ।
યદિ પૌરુષેય એવ શબ્દાનામર્થૈસ્સહ સમ્બન્ધો ભવેત્, તદા પ્રમાણાન્તરગોચરેષ્વેવાર્ઽથેષુ પુરુષાણાં સઙ્કેતકરણશક્તેઃ, 679અપૂર્વકાર્યાત્મનિ ચ વેદાર્થે 680પ્રમાણાન્તરાણામવકાશાભાવેન તત્ર સઙ્કેતાભાવાત્, અસઙ્કેતિતે 681ચાવાચકત્વાભ્યુપગમાત્682 દુર્લભમેવ વેદવાક્યાનાં પ્રામાણ્યમાપદ્યતે683 ઇતિ, અર્થવાનેવાયમપૌરુષેયશબ્દાર્થસમ્બન્ધપ્રતિપાદનયત્નઃ ।
વૈશષિકમતેન પૂર્વઃ પક્ષઃ ।
684તત્ર શબ્દાર્થસમ્બન્ધં પોરુષેયં પ્રચક્ષતે ।
જગદીશ્વરનિર્માણાં વદન્તો વેદવાદિનઃ

ઇતિ ।
અનાદૌ હિ વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરાયાં સત્યાં 685વૃદ્ધવ્યવહારસિદ્ધો વાચ્યવાચકભાવશ્શબ્દાર્થયોરપૌરુષેયઃ પ્રસિધ્યેત્ ।
તથાહિ---વૃદ્ધાનાં સ્વાર્થેન 686વ્યવહરમાણાનાં વાક્યમુપશૃણ્વન્તો બાલાશ્શબ્દશ્રવણસમનન્તરભાવિના ચેષ્ટાવિશેષેણવિશિષ્ટાર્થવિષયાં 687મનીષામાકલયન્તો688વાચકતાં શબ્દસ્યાધ્યવસ્યન્તિ, તે ઽપિ વૃદ્ધા યદા બાલા આસન્, તદા તે ઽપ્યનયૈવ દિશા વ્યુત્પદ્યન્તે સ્મ ।
યેભ્યશ્ચ વૃદ્ધેભ્યસ્તે વ્યુત્પત્તિમલભન્ત, તે ઽપ્યનયૈવ દિશા વ્યુત્પત્તિમલભન્ત, તે ઽપ્યન્યેભ્યો વૃદ્ધેભ્ય ઇતિ, વિનાપિ સઙ્કેતયિતારં પુરુષમ્, ઉપપદ્યત એવ શબ્દાર્થયોરનાદિવૃ689દ્ધવ્યવહારસિદ્ધસ્સમ્બન્ધઃ690 ।
વૃદ્ધવ્યવહારસ્યાનાદિત્વાક્ષેપઃ ।
નો ખલ્વનાદિતૈવ 691વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરાયા ઉપપત્તિમતી ।
તથા હિ--- વિદાઙ્કુર્વન્તુ ભવન્તસ્તનુભુવનાદિકં સર્વં સાવયવમવસીયતે ।
યચ્ચ નામ સાવયવં, તદવયવવ્યતિષઙ્ગસમાસાદિતાત્મલાભમ્692 ।
પશ્યામો વયં તન્તુવ્યતિષઙ્ગસમાસાદિતાત્મલાભં પટમ્, કટઞ્ચ વીણાસંયોગસમ્પાદિતસત્તાકં સાવયવમ્ ।
એષા દિક્ અન્ત્યાવયવિભ્યો ઽવતરન્તી આદ્વ્યણુકમવતિષ્ઠતે ।
પરમાણ્વોશ્ચ પરસ્પરસંયોગો નિયતો ઽન્યતરકર્મજઃ, ઉભયકર્મજો વાભ્યુપગમનીયઃ ।
કર્મ ચ પરમાણુષ્વદૃષ્ટવત્ક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્ પ્રતિજ્ઞાયતે ।
તદુક્તં"અણુમનસોશ્ચાઽદ્યં કર્મેત્યદૃષ્ટકારિતમ્" વૈ. દ. અ. 5. આ. 2. સૂ. 13 ઇતિ ।
અન્યસ્ય કારણસ્યાભાવાત્ ।
ન ચાદૃષ્ટમલબ્ધસ્વવૃત્તિ કાર્યાય પર્યાપ્તમ્, અચેતનત્વાત્ વાસીવત્ ।
ન ચ ચેતનાનધિષ્ઠિતમચેતનં વૃત્તિમુપલભતે ।
ન ખલ્વનધિષ્ઠિતા વાસી વર્ધકિના વર્ધનાય પ્રવર્તતે ।
તદેવમદૃષ્ટં ક્ષેત્રાસમવાયિ ચેતનાધિષ્ઠિતં કાર્યાય 694પર્યાપ્તમિતિ દર્શનબલેનાવશ્યમભ્યુપગમનીયમ695 ।
ન ચેદમિહ ચિન્તનીયમ્---ય એવ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ, ત એવ તેષામદૃષ્ટાનામધિષ્ઠાતારો696 ભવેયુરિતિ, તેષામજ્ઞત્વાત્ ।
ન હિ તે સ્વસમવાયિની અપિ ધર્માધર્મલક્ષણે ઽદૃષ્ટે સ્વરૂપતઃ, કાર્યતો વા વેદિતુમીશતે ।
ય એવ ચ યત્ સ્વરૂપતઃ, કાર્યતો વા વેદિતુમીષ્ટે, સ એવ તસ્યાધિષ્ઠાતા ।
યથા---તક્ષા વાસ્યાઃ ।
તસ્માદન્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞેભ્યસ્સકલક્ષેત્રજ્ઞસમવાયિધર્માધર્મલક્ષણાદૃષ્ટસાક્ષાત્કરણગોચરાચિન્તનીયશક્તિવિભવઃ કો ઽપિ ચેતનાતિશયો ઽધિષ્ઠાતા 697નિત્યપ્રતિષ્ઠિતસ્સ્વતન્ત્રો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ન ચેદં વાચ્યં કેન પ્રમાણેન તસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞેષ્વસમ્ભાવિની ધર્માધર્મસાક્ષાત્કરણશક્તિરવગમ્યત ઇતિ ।
યત એવ પ્રમાણાત્ તસ્ય સદ્ભાવો ઽવગમ્યતે, તત એવ તસ્ય જ્ઞાનશક્તિરપ્યવગમ્યત ઇતિ, અન્તર્ભાવિતજ્ઞાનશક્તિરેવાસૌ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનસ્ય ગોચરઃ ।
અત એવ કથમસાવધિષ્ઠાસ્યતીત્યસ્યાપિ પર્યનુયોગસ્યાનવકાશઃ ।
કિં તસ્યાધિષ્ઠાને પ્રયોજનમિતિ યો ઽયમપિ પર્યનુયોગઃ, સ ચેતનાતિશયાનુમાનાઙ્ગીકરણેન પરાકૃતઃ ।
ક્ષેત્રજ્ઞો હિ ચેતનસ્સ્વપ્રયોજનમુદ્દિશ્ય પ્રવર્તતે ।
સ ચ ક્ષેત્રજ્ઞવિલક્ષણો ઽનપેક્ષિતપ્રયોજન એવ સ્વતન્ત્રઃ પ્રવર્તતે ।
અત એવ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ 698કદાચિત્ તસ્ય પ્રવૃત્તિરુપપત્તિમતી ।
સ્વાતન્ત્ર્યમપિ તસ્ય સત્તાનુમાનસમધિગમ્યમેવેતિ, ન 699પૃથક્પ્રમાણસવ્યપેક્ષમ્ ।
અતસ્સિદ્ધં તત્પ્રભવસ્ય તનુભુવનાદેરાદિમત્ત્વમુત્પત્તિમત્ત્વઞ્ચ, તથાઽદિમત્તયા વિનાશિત્વમ્ ।
કૃતકા હિ ભાવા ધ્રુવભાવિવિનાશાઃ, તથા દૃષ્ટચરા ઘટાદય ઇતિ, નાનાદિત્વં વૃદ્ધવ્યવહારપરમ્પરાયાઃ ।
તેન 700પુરુષસઙ્કેતાદેવ 701શબ્દસ્યાર્ઽથપ્રતિપત્તિહેતુત્વમાસ્થેયમ્ ।
સઙ્કેતનિબન્ધનં વાચકત્વમિતિશઙ્કા ।
અપિ ચ 702દેવદત્તાદિપદેષ્વવિવાદા તાવત્પુરુષસઙ્કેતનિબન્ધના વાચકતા ।
તદ્દર્શનાદ્ગવાદિશબ્દનામપિ તથાવિધત્મેવાનુમાતુમુચિતમ્ ।
અયમેવ હિ સામાન્યતોદૃષ્ટસ્ય વિષયો---યદન્યત્ર દૃષ્ટમ્, અન્યત્રાનુમીયતે ।
અયમેવ હિ સામાન્યતોદૃષ્ટસ્ય વિષયો---યદન્યત્ર દૃષ્ટમ્, અન્યત્રાનુમીયતે ।
દેવદત્તાદિપદેષુ સ્વાભાવિકં સ્વાર્થબોધકત્બમિત્યપિ ન સમીચીનમ્, પ્રમાણાભાવાત્, 703પુરુષસઙ્કેતાનપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન ચ નિયમે સઙ્કેતસ્ય વ્યાપારઃ, પ્રાક્સઙ્કેતાદનિયતાર્થપ્રત્યયોદયપ્રસઙ્ગાત્ ।
ક્લેશમાત્રફલમિદમુચ્યતે---ગવાદિષ્વપિનિયતાર્થપ્રતિપત્તિઃ પુરુષસઙ્કેતાયત્તૈવ, સ્વાભાવિકી તુ 704સ્વાર્થપ્રતિપાદનશક્તિરુપયોગિન્યેવ વિશિષ્ટાર્થપ્રતિપત્તાવિત્યલમમુના પ્રતિપન્નાર્થવિઘાતિના વાદેનાતિનિર્બન્ધેન ।
કિઞ્ચ યથોદિતપ્રમાણબલસિદ્ધે ભગવતિ સકલજગન્નિર્માણૈકપ્રવીણે ધર્માધર્મયોસ્સાક્ષાત્કર્તરિ705 તત્કર્તૃકત્વેનાપિ706 સિધ્યતિ વેદાનામપૂર્વેર્ઽથે પ્રામાણ્યમિતિ, મીમાંસકાનાં વિદ્વેષમાત્રનિબન્ધનો ઽયં પૌરુષેયત્વપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ, મન્ત્રાર્થવાદાનાઞ્ચ ભૂયસામમુમર્થમજ્જસા વદતામન્યથા વર્ણનમિતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ ।
707ઔત્પત્તિકસ્તુ સમ્બન્ધશ્શબ્દસ્યાર્ઽથેન 708સમ્મતઃ ।
વૃદ્ધસંવ્યવહારસ્ય પ્રવાહાનાદિતા યતઃ