પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

ઇતિ ।
વિજ્ઞાનવાદિમતેન શઙ્કા ।
765નનુ ન બુદ્ધેર્બોધ્દુશ્ચ ભેદમુપલભામહે ।
કથમ્ ।
યતો"ઘટમહં બુધ્યે" ઇતિ બુદ્ધેર્બોદ્ધારો766 ભિન્નમાત્માનં પ્રતિપદ્યન્તે ।
સત્યમ, 767દ્વિચન્દ્રાદિબોધવત્, બિમ્બપ્રતિબિમ્બજ્ઞાનવચ્ચાયં ભ્રમ ઇતિ પ્રામાણિકાઃ ।
સહોપલમ્ભનિયમેન ચ બુદ્ધેર્બોધ્દુશ્ચ ભેદો નિરાક્રિયતે, ભેદસ્યાનિયમવ્યાપ્તત્વાત્ ।
768વ્યાપકવિરુદ્ધોપલમ્ભેન બાધ્યમાનત્વાત્ ।
તદાહુઃ---" ।
અવિભાગો હિ બુદ્ધ્યાત્મવિપર્યાસિતદર્શનૈઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિભેદવાનિવ લક્ષ્યતે ॥
પ્ર. વા. પરિ. 2. શ્લો. 354 ઇતિ ।
769તથા યે ઽપિ બુદ્ધેરન્યં બોદ્ધારમિચ્છન્તિ, તે ઽપિ સત્યામેવ બુદ્ધૌ તસ્ય 770વિષયે બોદ્ધૃતામાહુઃ ।
એવઞ્ચ સૈવ પરં બોદ્ધ્રી ભવતુ, કૃતમન્યેન બોદ્ધ્રા ।
બોદ્ધા ચાઽત્મા ભવતીતિ, બુદ્ધિરેવાઽત્મા ।
સા ચ સ્વયમ્પ્રકાશા કાર્યકારણભાવેનાનાદિસન્તાનવાહિની સ્વાપ-મદ-મૂર્ચ્છાદિષ્વભિભૂતતયા પુનઃ પુનરનુસન્ધાનપથં 771નાઽયાતિ ।
વહતિ ત્વસૌ તાસ્વપિ દશાસુ, અન્યથા જાગ્રદિદાદિષુ બુદ્ધ્યુદયાસમ્ભવાપત્તેઃ ।
સ ચાયમનાદિબુદ્ધિસન્તાનો ઽનાદિવાસના772નિબન્ધનસ્સંસ્કાર્યદર્શનાધ્યવસિતભેદસ્સમુદયવશવર્તી સંસરતિ ।
773માર્ગરૂપસાક્ષાત્કારોન્મૂલિતસકલસત્ત્વદૃષ્ટિવાસનાનુબદ્ધસ્તૂચ્છિન્નસ્સમુદયઃ પ્રતિમુચ્યતે, તથા તાયિનાં 774ચાઙ્ગીકૃતસન્તાનોચ્છેદઃ ।
તદાહુઃ---"પ્રદીપસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષ્સ્તસ્ય 775તાયિનઃ" ॥
ઇતિ ।
દેશિકાનાઞ્ચાનેકજન્માભ્યાસસ્વાત્મીભૂતબ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તજગદ્વ્યાપ્ ઇમહાકરુણાનાં 776વિશુદ્ધચિત્તસન્તાનો ઽનન્ત ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
તદિદમસારમ્ ।
પ્રતીતિસિદ્ધસ્ય બુદ્ધેર્બોદ્ધુશ્ચ ભેદસ્ય 777નિરાકરણાનર્હત્વાત્ ।
સહોપલમ્ભનિયમસ્તુ યથા ભેદે ઽપ્યુપપદ્યતે, તથાત્રૈવ વક્ષ્યામઃ ।
778નિરાકૃતશ્ચાયં બાહ્યાર્થસિદ્ધાવૃજુવિમલાયામ્ ।
બુદ્ધિરેવ પરમસ્તુ, અલં બોદ્ધ્રેતિ યદુક્તમ્ ।
તદપિ કાલ્પનિકે બોદ્ધરિ યુક્તં વક્તુમ્ ।
સાક્ષાત્પ્રતીતિસિદ્ધે તુ નાવકાશો ઽસ્યાસત્પ્રલાપસ્ય ।
સ્વાપાદિષ્વપિ બુદ્ધિરનુવર્તત ઇતિ યદુક્તમ્, તદપિ પ્રમાણાભાવાદસારમ્ ।
જાગરાદિષુ બુદ્ધેરત્રૈવ કારણં વક્ષ્યામઃ ।
ઇન્દ્રિયાત્મવાદોપન્યાસ-તન્નિરાસૌ ।
એવં તર્હિ ભવન્ત્વિન્દ્રિયાણ્યેવ779 ચેતનાનિ, એવં બુદ્ધેર્બોદ્ધુશ્ચ ભેદાવભાસો ઘટિષ્યતે ।
ભવેદેતદેવં યદિ દર્શનસ્પર્શનાભ્યામેકાર્થપ્રતિસન્ધાનં780 ન સ્યાત્ ।
"યદહમદ્રાક્ષં તદહં સ્પૃશામી"ત્યત્ર પ્રતિસન્ધાતૈકઃ પ્રતીયતે ।
સ્મરણઞ્ચેન્દ્રિયાર્થાનાં તત્તદિન્દ્રિયાપાયે ઽપિ યદુપલભ્યતે, તદિન્દ્રિયચૈતન્યે 781નોપપદ્યતે ।
દેહાત્મવાદશઙ્કા-નિરાકરણે ।
782અસ્તુ તર્હિ દેહ એવાઽત્મા, ન તત્રેમૌ દોષૌ પ્રસજ્યેતે ।
મૈવમ્ ।
જ્ઞાતા હ્યાત્મા, ન ચ દેહસ્ય જ્ઞાતૃતા સમ્ભવતિ ।
783તથાહિ---દેહો નામ પાર્થિવો દ્રવ્યવિશેષઃ ।
નનુ પાર્થિવત્વે તસ્ય ભૂતાન્તરગુણાનુપલમ્ભ784 આપદ્યેત ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
ભૂતાન્તરસહિતસ્ય ભૂતાન્તરસ્ય ન785કાર્યાન્તરામ્ભકતેતિ વદામઃ, ન પુનર્મિથો ઽપિ ભૂતાનિ ન સંયુજ્યન્ત ઇતયાચક્ષ્મહે ।
786અતસ્સંયુક્તભૂતાન્તરગુણોપલમ્ભો નાનુપપન્નઃ ।
કથં પુનરારમ્ભકત્વાસમ્ભવઃ ।
ઉચ્યતે---ન તાવત્પઞ્ચાનામ્, ચતુર્ણાં વા સમ્ભૂયાઽરમ્ભકત્વં સમ્ભવતિ ।
ચાક્ષુષાચાક્ષુષદ્રવ્યારબ્ધસ્ય તત્સમવાયિનો ઽચાક્ષુષત્વાપત્તેઃ ।
યત્ ખલુ ચાક્ષુષાચાક્ષુષદ્રવ્યારબ્ધં યત્સમવેતમ્, તન્ન ચાક્ષુષમ્, વાયુવનસ્પતિસંયોગવત્ ।
ચાક્ષુષશ્ચ દેહઃ ।
અતો ન 787પઞ્ચભિઃ, ચતુર્ભિર્વા સમારબ્ધઃ, આકાશાનિલયોરચાક્ષુષત્વાત્ ।
આકાશસ્યાચાક્ષુષત્વનિરૂપણમ્ ।
કથં પુનરચાક્ષુષં નભઃ ? અચાક્ષુષસ્ય સત્તાપિ કિં પ્રામાણિકમિત્યેતદપિ ચિન્ત્યમ્ ।
ઉચ્યતે---અચાક્ષુષં વ્યોમ દ્રવ્યત્વે સત્યરૂપિત્વાત્, આત્મવત્ ।
નનુ નારૂપં ગગનમ્788 ।
તદ્ધિ ધવલમ્, ઉત્પલપલાશશ્યામલં 789વોપલભ્યતે ।
790ઉચ્યતે---ધવલિમા હિ પ્રાયેણ તૈજસ એવ નીહારે, તૌહિનો વા,ઓન્તદપગમે તદનુપલમ્ભાત્ ।
યદયં પુનર્નિશિ નીલિમેવાવલોક્યતે, નાસૌ નભસઃ ।
કસ્ય તર્હિ ? ન કસ્યચિત્ ।
કથં પુનર્ગુણઃ, ન કસ્યચિત્ ? સત્યમ્ ॥
ગુણ એવાયમસિદ્ધઃ ।
નનુ પ્રતીતિબલેન સિદ્ધ એવ ।
સત્યમ્, સિધ્યેદ્યદિ પ્રતીતિરેવ સિધ્યેત્, સા તુ કારણાભાવાન્ન સિદ્ધા ।
નનુ ચક્ષુરેવ કારણમ્ ।
ન ।
આલોકોપકારાનપેક્ષસ્ય ચક્ષુષો ઽપ્રકાશકત્વાત્ ।
તેનાપ્રતીતાવેવાયં પ્રતીતિભ્રમો મન્દાનામ્ ।
791અતો દિવા તદનુપલમ્ભઃ ।
અન્યથા સૌરીભિર્ભામિરનુગૃહીતં ચક્ષુસ્સ્ફુટતરં વ્યોમ્નિ નીલિમાનં પ્રકાશયેત્ ।
પ્રકાશયેત્ ।
રૂપઞ્ચ સ્પર્શસહચરિતમિતિ, સ્પર્શવત્ત્વં નભસસ્સ્યાત્ ।
તતશ્ચ સર્વમૂર્તદ્રવ્યપ્રતિઘાતપ્રસઙ્ગઃ ।
કેચિત્તુ તમસો નીલિમા ગગનસ્યેવોપલભ્યત ઇત્યાહુઃ ।
તદસદિત્યેકે ।
તમસો નિષ્પત્ત્યનવકૢપ્તેઃ ।
રૂપવત્ત્વેન હિ નમો દ્રવ્યં સ્યાત્, તચ્ચાનેકદ્રવ્યારબ્ધં સચ્ચાક્ષુષં ભવેત્, ન ચ તાનિ દ્રવ્યાણિ સન્તિ ।
સન્તિ ચેત્, દિવઽપ્યરાભેરન્ ।
અતો ઽન્ધાનામિવાસૌ નીલિમાભિમાને નભસ એવેતિ યુક્તમ્ ।
તમસો નિરાકરણામ્ ॥
યચ્ચેદમુચ્યતે---છાયૈવ તમઃ, સા ચ 795ચલત્વા-ચલત્વ-મહત્ત્વા-મહત્ત્વ-દૂરત્વા-સન્નત્વાદિગુણયોગિની વસ્તુભૂતેતિ ।
792તદપ્યસારમ્ ।
793નિષ્પત્ત્યનવકૢપ્તેરેવ ।
યચ્ચ ચલત્વા---ચલત્વાદિકમુપન્યસ્તમ્ ।
તદપિ સ્થૂલદર્શિતયા ।
તથાહિ---આલોકે ઽપવારિતે છાયેષ્યતે,794 તતો ઽપવારિતાલોકભૂભાગાદિભાવવ્યતિરેકિણી ન રૂપાન્તરવચ્છાયા દૃશ્યતે ।
તેન મન્યામહે---અપવારિતાલોકભૂભાગાદિકમેવ છાયેતિ ।
એતેન ચલત્વા-795ચલત્વ-મહત્ત્વા-મહત્ત્વ-દૂરત્વા-સન્નત્વાદીનિ સમર્થિતાનિ ।
યતતુ તેજસઃ પ્રતિરોધિ દ્રવ્યમ્, યત્ યથા યથા સઞ્ચરતિ, તથા તથા આલોકઃ પ્રતિમુચ્યતે, પ્રતિરુધ્યતે ચેતિ, ચલતીવ છાયા પ્રતિભાતિ ।
અન્યથા શરીરે ચલતિ, કિમિતિ છાયાપિ ચલેત્ ।
796ચલનહેત્વભાવાત્ ।
એતેનાચલતિ શરીરે ઽચલત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સંખ્યાપરિમાણયોગિ797 મહત્ત્વમ્, તદભાવે કથમિવ 798છાયેયમુત્પત્સ્યત ઇત્યલમનયા સ્થૂલદર્શિનઃ કથયાનનુબદ્ધયા ।
નનુ ભૂભાગાદેરેવ છાયાત્વે કથં દ્રવ્યાન્તરેણ 799વ્યપદેશઃ"અસ્ય છાયેયમિ"તિ ।
ઉચ્યતે---અપવારિતાલોકભૂભાગાદિરેવછાયેત્યુક્તમ્ ।
તત્ર યેનાપવારણમ્, 800તદપેક્ષયા યુજ્યતે તદ્વ્યપદેશઃ ।
એવઞ્ચ સ્મૃતિકારાણામપિ--- "801નાઽક્રામેત્કામતશ્છાયામ્" ઇત્યેવમાદિકો વ્યવહાર ઉપપન્નઃ ॥
યો ઽપિ ચ શાસ્ત્રકારાણાં વ્યવહારઃ 802"છત્રગૃહાદીનાં તુલ્યં ચ્છાયાલક્ષણં કાર્યમિ"તિ સ આલોકાપવારણાભિપ્રાયેણ વર્ણનીયઃ ।
803નનુ ચાઽલોકાપવારણે 804ભૂભાગાદેરદર્શનપ્રસઙ્ગઃ ।
મૈવમ્ ।
પ્રચુરતરાલોકાવયવસંયોગસ્તત્ર વાર્યતે, 805અલ્પાસ્તુ તેજોવયવાસ્સમન્તતસ્સઞ્ચરન્તસ્સંયુજ્યન્ત એવ ।
યત્ર તુ સર્વર્થા તેષામસંયોગઃ, સ મહાનન્ધકાર ઇતિ નિરવદ્યમ્ ।
યચ્ચ વિસ્ફારિતાક્ષઃ કૂપાદિષુ જલમધ્યસ્થ સુષિરમધ્યક્ષમીક્ષત ઇત્યુચ્યતે, તત્રાપિ તેજોવયવાઃ કૂપનેમિલબ્ધાવચ્છેદાસ્તથા પ્રતીયન્ત 806ઇત્યુત્તરમ્ ।

આકાશસ્યાકસિદ્ધિશઙ્કા ।
ન ચૈવં સત્યાકાશસ્યાસિદ્ધિરેવ ।
શબ્દલક્ષણગુણાનુમાનસિદ્ધત્વાત્ ।
નનુ ગુણતૈવ શબ્દસ્યાસિદ્ધા, દ્રવ્યત્વેન વાદિભિરભ્યુપેતત્વાત્ ।
યદાહુઃ---"વર્ણાત્મકાશ્ચ યે શબ્દા નિત્યાસ્સર્વગતાસ્તથા ।
પૃથગ્દ્રવ્યતયા તે તુ ન ગુણાઃ કસ્યચિન્મતાઃ" ॥
સ. દ. કૌ. 92 પૃ. ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
808તદિદસમારમ્ ।
એકેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષતયા 809રૂપાદિવદ્ગુણત્વસિદ્ધેઃ ।
ન ચ વાયુનાનૈકાન્તિકત્વમ્ ।
તસ્ય વાયોરતીન્દ્રિયતયાભ્યુપેતત્વાત્ ।
યે ઽપિ ચૈન્દ્રિયકં વાયુમિચ્છન્તિ, તેષામપિ "સ્પર્શવિરહે સતી"તિવિશેષણોપાદાનાદદોષઃ ।
એવં સિદ્ધગુણભાવશ્શબ્દો ગુણિનમનુમાસ્યતિ810 ।
તસ્ય ભૂજલાદિભાવાવગમે કારણાભાવાદ્ 811દ્રવ્યાન્તરમેવ તદવતિષ્ઠતે ।
અપ્રતીતસામાનાધિકરણ્યગુણભેદેન ભેદાવગમાત્ ।
નનુ મુખાદિગતશ્શબ્દ ઉપલભ્યતે ।
નેત્યુચ્યતે ।
શ્રોત્રમ્ પ્રાપ્યકારિ બહિરિન્દ્રયત્વાત્ 812ત્વગિન્દ્રિયવત્ ।
813તત્ર ન તાવચ્છોત્રં મુખાદિદેશં ગચ્છતિ, પ્રત્યક્ષા હિ કર્ણશષ્કુલી સ્વદેશસ્થા દૃશ્યતે ।
નાપિ મુખં શ્રોત્રદેશમુપસર્પતિ, તસ્યાપિ સ્વદેશ એવોપલમ્ભાત્ ।
અતઃ શ્રાત્રગત એવ શબ્દો ગૃહ્યતે ।
ભ્રાન્તિસ્ત્વેષા મુખે શબ્દ ઇતિ ।
ન ચ ગુણભૂતસ્ય શબ્દસ્ય સંયોગલક્ષણા પ્રાપ્તિરુપપદ્યત ઇતિ ।
સમવાયલક્ષણૈવ તસ્ય પ્રાપ્તિઃ ।
એવઞ્ચ શબ્દગુણત્વાચ્છોત્રસ્ય, યચ્છબ્દગુણકં દ્રવ્યમાકાશપદાવેદનીયમ્, તદેવ શ્રોત્રમિતિ સિદ્ધમ્ ।
નનુ પાર્થિવો કર્ણશષ્કુલી શ્રોત્રમસ્તુ, સંયુક્તસમવાયેન ચાઽકાશગતં શબ્દમુપલભતામ્ ।
નૈતદેવમ્ ।
ન હિ સાક્ષાત્ 814પ્રાપ્તિસમ્ભવે પ્રણાલીસમાશ્રયણમુપપન્નમ્ ।
નાપિ 815ત્ર્યાત્મકં શરીરં 816ગુણાન્તરપ્રાદુર્ભાવપ્રસઙ્ગાત્817 ।
ભૂ-જલ-તેજાંસિ હિ યથાક્રમમનુષ્ણાશીત-શીતો-ષ્ણસ્પર્શાનિ ।
તૈરારબ્ધં દ્રવ્યં એતત્રયવિલક્ષણસ્પર્શમાપદ્યેત, ચિત્રપટવત્ ।
યથા સિતાસિતાદિતન્તુસમારબ્ધઃ પટસ્તન્તુરૂપવિલક્ષણરૂપઃ, તથા શરીરમપ્યારમ્ભકદ્રવ્યસ્પર્શવિલક્ષણસ્પર્શં ભવેત્ ।
અનુષ્ણાશીતસ્પર્શઞ્ચૈતદુપલભ્યતે ।
818એતેન દ્વ્યાત્મકતાપિ નિષિદ્ધા ॥
કિઞ્ચ ગન્ધસ્ય પાર્થિવદ્રવ્યસમવેતસ્યૈકાકિનો ગન્ધાન્તરારમ્ભકત્વાનુપપત્તેરગન્ધં શરીરં સ્યાત્ ।
ભૂ---તેજસોઃ, અપ્તેજસોર્વાઽરમ્ભકત્વે ઽગન્ધવત્વમ્, અરસત્વમેવં વેદિતવ્યમ્ ।
અતો 819રૂપ-રસ-ગન્ધ-સ્પર્શયોગિ શરીરં પાર્થિવમેવ ।
જ્ઞાનઞ્ચ વિશેષણુણઃ ।
કાર્યદ્રવ્યે ચ વિશેષગુણઃ કારણગુણપૂર્વક એવ, રૂપાદિવત્ ।
ન ચ કારણભૂતેષુ પાર્થિવપરમાણુષુ820 જ્ઞાનમસ્તિ ।
તદારબ્ધે દ્રવ્યાન્તરે ઘટાદાવદર્શનાત્ ।
ચાર્વાકમતેન શઙ્કા-નિરાસૌ ।
સ્યાદેતત્---મદશક્તિવચ્ચૈતન્યમપીતિ ।
યથા--- 821મદશક્તિઃ પાર્થિવેષુ પરમાણુષ્વસત્યપિ તદારબ્ધે કાર્યદ્રવ્યે સુરાખ્યે નિષ્પદ્યતે, તથા ચૈતન્યમપિ નિષ્પત્સ્યત ઇતિ ।
તન્ન ।
શક્તેરવિશેષગુણત્વાત્ ।
શક્ત્યાખ્યો હિ હિ ગુણઃ સર્વદ્રવ્યેષુ તત્તત્કાર્યવિષયઃ કાર્યસમધિગમ્યો ઽભ્યુપગમ્યતે ।
ચૈતન્યન્તુ ન822 દેહ્વાદન્યત્ર વિદ્યત ઇતિ, વિશેષગુણો ઽસૌ ।
અપિ ચ દ્રવ્યાન્તરસંયોગાદકાર્યભૂતેષુ પાર્થિવપરમાણુષ્વકારણગુણપૂર્વકો ઽપિ મદશક્ત્યાખ્યો ગુણો નાનુપપન્નઃ ।
તદાદબ્ધે કાર્યદ્રવ્યે સુરાખ્યે કારણગુણપૂર્વક એવ ।
ચૈતન્યન્તુ ન પ્રત્યેકં પરમાણુષ્વભ્યુપગમ્યતે ।
તસ્માચ્છરીરાદન્યસ્ય ગુણો જ્ઞાનમિતિ, દેહવ્યતિરિક્તપુરુષાનુમાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
વિજ્ઞાનવાદિમતેન શઙ્કા-નિરાસૌ ।
823સ્યાન્મતમ્---ગુણત્વમેવ 824જ્ઞાનસ્યા સિદ્ધમિતિ ।
825તન્ન ।
દ્રવ્યાશ્રિતત્વાત્, નિર્ગુણતયા ચ સંયોગવિભાગૌ પ્રતિ નિરપેક્ષકારણત્વાભાવેન ગુણત્વસિદ્ધેઃ ।
ન ચ વાચ્યં દ્રવ્યાશ્રિત826ત્વમેવાપ્રસિદ્ધમિતિ ।
કાર્યત્વાત્ ।
ન હિ કાર્યં 827કિઞ્ચિદદ્રવ્યારિતમાત્માનં લભતે ।
એવં સુખાદિભ્યો ઽપિ દેહાતિરિક્તપુરુષાનુમાનં વેદિતવ્યમ્ ।
અહઙ્કારાવલમ્બનેન પુનર્દેહાત્મવાદપ્રત્યવસ્થાનમ્ ।
નૈતદેવમ્ ।
"ઘટમહં જાનામી"તિ 828જ્ઞાતુરહઙ્કારાસ્પદીભૂતત્વાત્"અહં ગચ્છામ્યહં સ્થૂલઃ" ઇત્યાદાવહ્વઙ્કારસ્ય શરીર એવ પ્રવૃત્ત્યવિવાદાચ્છરીરમેવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાતૃ પ્રતીયતે, પ્રત્યક્ષવિરોધે ચાનુમાનમાત્માનં ન લભત ઇતિ ।
વૈશેષિકગુણો ઽપિ જ્ઞાનં829નકારણગુણપૂર્વકમિતિ, પાર્થિવપરમાણુષ્વવિદ્યમાનમપિ જ્ઞાનં શરીરે સમ્ભવિષ્યતીતિ, ન શરીરાદન્યસ્યાનુમાનમ્ ।
નનુ શરીરસ્ય ચૈતન્યે મૃતશરીરે ઽપિ તત્ સ્યાત્ ।
ન ।
તસ્ય વિગુણત્વાત્ ।
મરણેન શરીરં વિગુણમિત્યવિવાદમ્ ।
નનુ મમેદં શરીરમિતિ દેહાતિરિક્તે ઽહ્વઙ્કારો નિવિશતે ।
ન ।
અભેદે ઽપિ 830ભેદોપચારો ઽયં"શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિ"તિવત્ ।
અન્યથા મમાઽત્મેત્યપિ 831વ્યવદેશાદાત્માન્તરમપ્યાશ્રીયેત ।
યે ઽપિ ચ સુખાદયઃ, તે"ચાહં સુખી"ત્યહઙ્કારવિષયસમ્બન્ધિ832તયાવગમ્યમાનાશ્શરીરસમવાયિન એવ, અતો ન તદ્વ્યતિરેકિણમાત્માનમનુમાપયિતુમીશતે ।
શરીરવિકારહેતુત્વાચ્ચ તેષાં સુતરાં શરીરગુણત્વમ્1 833ન હ્યતદ્ગુણસ્તં ગુણિનં વિકર્તુમુત્સહતે ॥
વિક્રિયતે હિ શરીરં 834નયનવિકાસમુખપ્રસાદરોમહર્ષાદિભિઃ ।
સુખાદિષૂત્પન્નેષુ તત્ર શરીરે વિકાર્યે વિકારં પ્રતિ સમવાયિકારણભૂતે, તત્પ્રત્યાસન્નેનૈવાસમવાયિકારણેનાપિ ભવિતુ યુક્તમ્ ।
ન ચ શક્યં વક્તું સુખાદિમદાત્મસંયોગ એવ શરીરસમવેતેષુ વિકારેષ્વસમવાયિકારણમસ્ત્વિતિ, પ્રમાણાભાવાત્ ।
સિદ્ધે હ્યાત્મનિ સ્યાદેષા કલ્પના, સાધ્યે ત્વવ્યવહિતાનામેવ કારણતોચિતેતિ, ન દેહાતિરિક્તાત્માનુમાને સુખાદીનાં 835સામર્થ્યમ્ ।
તન્નિરાસઃ ।
અત્રોચ્યતે---સ્યાદેતદેવં યદિ દેહાતિરિક્તો નોપલભ્યતે જ્ઞાતા ।
"ઘટમહમુપલભ" ઇતિ ઘટસ્યાનુભવિતા શરીરાતિરિક્તઃ પ્રતિભાસતે ।
શરીરં હિ કરચરણાદ્યવયવયોગિ836 ।
ન ચ ઘટાદ્યનુભવસમયે તસ્યાવભાસો ઽન્વયી ।
અવશ્યઞ્ચ જ્ઞાતુરવભાસો મેયાનુભવેષ્વનુવર્તત ઇત્યાસ્થેયમ્ ।
અન્યથા સ્વપરવેદ્યયોરનતિશયપ્રસઙ્ગાત્837 ।
"અહં ગચ્છામી"તિ પ્રતિપત્તિસમયે ઽપિ પ્રતિપત્તા શરીરાતિરિક્તઃ 838પ્રતિપત્તૃસ્વભાવો ગન્તારં દેહં પ્રતિપદ્યમાનઃ પ્રતીયત એવ ।
તત્ર લાક્ષણિકો ઽહંશબ્દાનુવિદ્ધસ્તુ શરીરે પ્રત્યયઃ ।
મમાઽત્મેત્યત્રાપિ લાક્ષણિકશ્શરીર એવ મમકારઃ ।
યસતુ ચેતનઃ, તત્રાસ્મચ્છદ્વો મુખ્યઃ ।
ન ચ શરીરં ચેતનમ્, 839ચિતિસમવાયાભાવાત્ ।
શરીરાતિરિક્તવસ્ત્વન્તરસમવાયિની હિ ચેતના ચકાસ્તિ ।
નન્વાત્મધર્મભૂતા ચેચ્ચિતિઃ, તર્હિ વિષયાસંસ્પર્શિની કથં પ્રતિવિષયં વિભજ્યતે ।
ઉચ્યતે---પ્રતિભાસસિદ્ધા તાવચ્ચેતનસમવાયિની ચિતિઃ ।
અનાગતા---તીતસંવેદને ચ વ્યક્તમેવ વિષયાનાશ્રિતત્વમ્ ।
પ્રતિકર્મપ્રવિભાગસ્તુ 840વ્યવહારાનુગુણસ્વભાવત્વાચ્ચિતેઃ ।
યદ્વ્યવહારાનુગુણાયા ચિતિઃ, તદીયાસૌ વ્યપદિશ્યત ઇતિ, ન કિઞ્ચિદ્ધીનમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞોપન્યાસઃ ।
નન્વેવં પ્રથમદર્શને ઽપિ દેહાદ્વ્યતિરેકે સિદ્ધે"ઽન્યેદ્યુર્દૃષ્ટે ઽપરેદ્યુરહમિદમદ્રાક્ષમિ"તિ પ્રત્યભિજ્ઞોપન્યાસો ઽનર્થકઃ ।
ઉચ્યતે---વ્યતિરેકસિદ્ધાવપિ સ્થિરતયા ક્રિયાવત્ત્વસિદ્ધયે ।

પ્રત્યભિજ્ઞોપન્યસ્તા ।
અસ્થિરત્વે હિ તત એવ કાદાચિત્કકાર્યસિદ્ધેઃ,તત્સિદ્ધયે ન ક્રિયાનુમાનં ક્રમતે ।
અક્રિયસ્ય કર્તૃતવમ્, ભેક્તૃત્વઞ્ચ 841કાલ્પનિકં સ્યાત્ ।
કર્તા ભોક્તા ચ યજ્ઞાયુધિવાક્યેનાઽક્ષિપ્તસ્સમર્થયિતવ્ય ઇતિ, ઉપયુક્તઃ પ્રત્યભિજ્ઞોપન્યાસઃ ।
યદા ચાયમાત્મા પ્રત્યભિજ્ઞાયતે, તદા 842યો ઽસૌ ચિદાત્મા તસ્ય ધર્મઃ, નાસૌ તન્માત્રપ્રભવઃ કદાચિદુદિયાત્ ।
સદા સન્નિહિતકારણકં હિ કાર્યં ન કાદાચિત્કં ભવેત્ ।
કારણાસન્નિધાનનિબન્ધનો હિ 843કાર્યોદયવ્યાક્ષેપઃ ।
તસ્માદયમાત્મા સમવાયિકારણભૂતઃ કિઞ્ચિદસમવાયિકારણભતમપેક્ષતે ।
તત્ર કેચિત્--- 844જ્ઞાનલક્ષણં વ્યાપારાન્તરં તત્સમવેતમેવાસમવાયિકારણમાહુઃ ।
845તત્ત્વનુપપન્નમિતિ મન્યામહે ।
યતસ્તસ્યાપિ કિઞ્ચિદસમવાયિકારણમનુસરણીયમ્ ।
તચ્ચ વરં ચિતેરેવાસ્તુ, તચ્ચાઽત્મમનસ્સન્નિકર્ષાખ્યમ્ ।
તસ્ય ચાસમવાયિકારણં 846મનસ એવ પરિસ્પન્દઃ ।
તસ્યાપ્યાત્મમનસ્સન્નિકર્ષાન્તરમાત્મસમવેતં પ્રયત્નમ્, અદૃષ્ટં વાપેક્ષમાણમસમવાયિકારણમ્ ।
પ્રયત્ના-દૃષ્ટયોશ્ચાઽત્મ-મનસ્સન્નિકર્ષાન્તરમેવેતિ, અનાદિરેષા કાર્યકારણપરમ્પરા બીજાઙ્કુરવદિતિ વેદિતવ્યમ્ ।
મનસસ્સ્વીકારે પ્રમાણોપન્યાસઃ ।
મનસો ઽભ્યુપગમે ચ સકલાત્મગુણોદય એવ પ્રમાણમ્ ।
બુદ્ધિ-સુખ-દુઃખેચ્છા-દ્વેષ-પ્રયત્ના-દૃષ્ટ-સંસ્કારાણાં નવાનામપિ 847વૈશેષિકાત્મગુણા7ના848 માત્મમનસ્સંયોગેનૈવોત્પત્તેઃ ।
તત્ર બુદ્ધિસ્સ્વસંવેદનસિદ્ધા પ્રમિતિ-સ્મૃતિરૂપા ।
સુખ-દુઃખેચ્છા-દ્વેષ-પ્રયત્નાસ્તુ માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યાઃ ।
ન ચ દુઃખાભાવમાત્રં સુખમ્ ।
દુઃખાભાવસ્ય 849સુખાનુપલમ્ભરૂપત્વાત્ ।
850તદ્વિયુક્તાત્મોપલબ્ધેરેવ દુઃખાનુપલમ્ભરૂપત્વાત્, અત્મોપલમ્ભાતિરિક્તસુખોપલમ્ભાચ્ચ ।
સંસ્કારસ્ય તુ સ્મૃતિલક્ષણમેવ કાર્યં 851ગમકમ્ ।
અનુભૂતવિષય એવ સ્મૃતિર્ભવતીત્યનુભવાધીનં852 કઞ્ચિદાત્મનો ઽતિશયમુપકલ્પયતિ ।
અદૃષ્ટન્તુ ધર્માધર્મલક્ષણમાગમૈકગમ્યમ્ ।
ન ચ કેવલાદાત્મ-મનસ્સન્નિકર્ષાદેવ રૂપાદ્યવગમઃ, અન્ધાદીનામભાવાદિતિ, ચક્ષુરાદીનિ બહિરિન્દ્રિયાણ્યઙ્ગીક્રિયન્તે ।
પઞ્ચધા ચ બાહ્યરૂપાદ્યુપલમ્ભલક્ષણકાર્યવ્યવસ્થાપનાત્પઞ્ચ ચક્ષુરાદીનિ કલ્પ્યન્તે ।
મનઃપ્રભૃતીનિ ષડિન્દ્રિયાણિ યસ્મિન્નાયતન્તે, તદિન્દ્રિયાયતનં શરીરમ્ ।
શરીરત્રૈવિધ્યનિરૂપણમ્, ઉદ્ભિજ્જશરીરસ્ય નિરાકરણઞ્ચ ।
તચ્ચ---જરાયુજા-ણ્ડજ-સંસ્વેદજભેદભિન્નં ત્રિવિધમ્ ।
ઉદ્ભિજ્જન્તુ શરીરં ન ભવત્યેવ ।
853ભોગાનુપલમ્ભાત્, તદાયતનં હિ તત્પ્રયોજકમ્, વૃક્ષાદિકસ્યેન્દ્રિયાયતનત્વે પ્રમાણાભાવાત્ ।
854યદપિ---" ।
શ્મશાને જાયતે વૃક્ષઃ કઙ્કગૃધ્રનિષેવિતઃ" ॥
ઇતિ 855નિષિદ્ધાચરણફલત્વસ્મરણાદુદ્ભિજ્જં શરીરમવભાતિ856 ।
તદપ્યનુપપન્નમ્ ।
857તસ્મિન્નંશે પ્રમાણાભાવાત્ ।
સ્મૃતેર્નિર્મૂલતયા મુખ્યાર્થત્વાનુપપત્તેઃ ।
ન ચ વેદ એવ મૂલમવકલ્પતે, અકાર્યાર્થત્વાત્ ।
858નઞ્વિધેઃ નિષિધ્યમાનાનુષ્ઠાને પ્રત્યવાય ઇત્યત્રાર્ઽઽથે ઽગમકત્વાભાવાત્ ।
યદ્યપિ શંય્વધિકરણ મી. દ. 3.4.10. સિદ્ધાન્તપર્યાલોચનયા નિષિદ્ધાદપિ કુતશ્ચિત્પ્રત્યવાયોદયઃ, તથાપિ વૃક્ષાદિરૂપશરીરફલતાવસાતું ન શક્યતે, ફલતયાન્વયાયોગ્યત્વાત્ ।
યસ્ય હ્યન્વયયોગ્યત્વમવધારિતમ્, તસ્ય વાક્યાર્થાનુપ્રવેશિત્વમ્, યસ્ય 859ત્વન્વયયોગ્યત્વાસમ્ભવઃ, તસ્ય 860વાક્યાર્થાનુપ્રવેશિતાપિ નાસ્તિ,"વહ્નિના સિઞ્ચેદિ"તિવત્ ।
યસ્તુ વેદે તથાભૂતાર્થપ્રયોગઃ, સ ગૌણઃ, લાક્ષણિકો વા વર્ણનીય ઇતિ, અત્રાપિ ગૌણ્યા, લક્ષણયા વા વૃત્ત્યા વર્ણનીયમ્ ।
અતસ્ત્રિવિધમેવ શરીરમ્ ।
861યત્પુનરપાર્થિવમયોનિજં શરીરં કેવલધર્માધિપત્યનિબન્ધનં કૈશ્ચિદભ્યુપગમ્યતે, તત્ સર્વશરીરાણાં પાર્થિવત્વાવ્યભિચારાન્નાનુમાતું શક્યતે ।
મનોનિરૂપણમ્ ।
સર્વશરીરેષુ મનઃ, ત્વક્ચાવિશિષ્ટમિન્દ્રિયદ્વયમ્ ।
મનશ્ચાન્તશ્શરીરં પરમાણુપરિમાણમ્ ।
તત્ ખલુ દ્રવ્યભૂતં સંયોગગુણભાગિતયેષ્યતે ।
દ્રવ્યઞ્ચ દ્વિવિધમ્---અનેકદ્રવ્યમ્, અદ્રવ્યદ્રવ્યઞ્ચેતિ ।
તત્ર મનસો ઽનેકદ્રવ્યત્વે કલ્પનાગૌરવમ્, આરમ્યારમ્ભકદ્રવ્યાભ્યુપગમપ્રસક્તેઃ ।
અદ્રવ્યદ્રવ્યત્વે ઽપિ 862પરમમહત્વાભ્યુપગમ આત્મના સહ 863સંયોગાસમ્ભવઃ ।
ન હિ 864પરમમહતોરપરિસ્પન્દયોરનવયવયોશ્ચ સંયોગોપપત્તિઃ ॥
ત્રિવિધ એવ સંયોગઃ---અન્યતરકર્મજઃ, ઉભયકર્મજઃ, સંયોગજશ્ચેતિ ।
તસ્માત્ 865પરમાણુપરિભાણં મનઃ ।
તચ્ચ સદકારણત્વાન્નિત્યમ્ ।
આશુતરસઞ્ચારિચતત્, આશુતરેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનદર્શનાત્ ।
ન હિ તદનધિષ્ઠિતમિન્દ્રિયં સ્વવિષયમવસાયયિતુમલમ્, અન્યત્ર વ્યાસક્તચિત્તસ્ય વિષયાન્તરાપ્રતીતેઃ ।
તસ્ય મનસો ઽનાદિર્ધર્માધર્માપેક્ષઃ ક્ષેત્રજ્ઞેન સહ સંયોગઃ, દેહાન્તરસંયોગશ્ચ તસ્માદદૃષ્ટાપેક્ષાદાત્મમનસ્સન્નિકર્ષાદુત્પન્નસ્ય કર્મણઃ પ્રસાદેન ।
સો ઽયમાત્મા ભોક્તા, ભોગાયતનં---શરીરમ્, ભોગસાધનાનિ---ઇન્દ્રિયાણિ, ભોગ્યાઃ---સુખાદયઃ આન્તરાઃ, બાહ્યાશ્ચ પૃથિવ્યાદયઃ, ભુક્તિશ્ચ---વિત્તિઃ---સુખદુઃખાનુભવઃ, ઇતિ પઞ્ચસુ વિધાસુ સર્વં તત્ત્વં પરિસમાપ્યતે ।
આત્મનિ પ્રમાણનિરૂપણમ્ ।
કેન પુનઃ પ્રમાણેનાસ્યાઽત્મનઃ પ્રમિતિઃ,866 અપ્રમીયમાણત્વે ચાસ્ય સત્તોપગમો નિર્નિબન્ધનઃ ।
તતે કેચિદાહુઃ---માનસં પ્રત્યક્ષં સુખાદિષ્વિવાઽત્મનિ પ્રમાણમિતિ ।
તદયુક્તમિતિ પ્રાભાકરાઃ ।
ન હ્યેકસ્ય કર્તૃત્વમ્, કર્મત્વઞ્ચ સ્વાપેક્ષમુપપદ્યતે, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવૃત્તિવિરોધાત્ ।
ન ચાહમિતિ સંવિદ્વશેનાવિરોધઃ, સ્વયમ્પ્રકાશત્વેન, વિષયપ્રતીતિગોચરત્વેન વા તદુપપત્તેઃ ।
વિષયૈસ્સહોપલમ્ભનિયમશ્ચૈવં સત્યુપપન્નઃ ।
અન્યે મન્યન્તે---સ્વપ્રકાશાય હિ પ્રમાણમપ્રકાશસ્વભાવેષુ વિષયેષ્વ પેક્ષ્યતે, પ્રકાશસ્વરસે સ્વાત્મનિ પ્રકાશાપેક્ષા મુધૈવ, સંવિત્તિવત્ ।
સંવિત્તેસ્સ્વપ્રકાશત્વવિચારઃ ।
પ્રમાણફલભૂતા હિ સંવિન્ત્તિરવશ્યં સ્વયમ્પ્રકાશાભ્યુપગમનીયા ।
અન્યથોત્પન્નાયામપિ તસ્યામપ્રકાશમાનાયાં વિષયાણાં વિદિતત્વાવેદને વિદિતત્વવ્યવહારો ન સ્યાત્, ન ચ વાચ્યં વ્યવહારયોગ્યતૈવ વિષયેષુ પુરુષસ્ય સંવિત્, સા વ્યવહાર ઉત્પન્ને ફલેનાનુમીયતે ।
યતો વ્યવહારપ્રવૃત્તેરપિ પુરસ્તાદ્વિદિતત્વં વિષયાણામનુસન્ધીયત ઇતિ 867સર્વજનસમ્મતમેતત્ ।
નાપિ માનસપ્રત્યક્ષસમધિગમનીયા સંવિત્ ।
સ્વયમ્પ્રકાશત્વેનાપ્યુપપત્તૌ સત્યામ્, તત્કલ્પનાયાં પ્રમાણાભાવાત્ ।
વિષયેષુ હિ સ્થાયિષુ સ્વયમ્પ્રકાશેષ્વભ્યુપગમ્યમાનેષુ સ્વાપાદિદશાઃ પુરુષાણામનુપપન્નાસ્સ્યુઃ ।
સંવિદિ તુ સ્વયમ્પ્રકાશાયાં નૈષ દોષ આપદ્યતે, સ્વાપાદિષુ તસ્યા એવાસત્વાત્ ।
વિષયાસ્તુ પ્રત્યભિજ્ઞાબલલબ્ધસ્થેમાનઃ પુરુષાણાં સ્વાપાદિદશાયામપિ ન સન્તીતિ ન શક્યમભિધાતુમ્ ।
તતસ્તે પરાયત્તપ્રકાશાઃ ।
સંવિત્તિસ્તુ સ્વયમ્પ્રકાશેતિ, સિદ્ધો દૃષ્ટાન્તઃ ।
868સ્વયમ્પ્રકાશસ્ય સત્તોપગમો ન પ્રમાણાન્તરાયત્તઃ ।
એવઞ્ચ તુરીયે ઽપિ પ્રકાશો નોપરમતે ।
અત એવ ચ મોક્ષસ્ય 869પુરુષૈર્નેષ્યેત ।

એતદપિ પ્રામાણિકાગ્રગણ્યા ન સાધ્વિત્યાહુઃ ।
સ્વરસપ્રકાશત્વે પુરુષસ્ય જાગ્રત્સ્વપ્નતુરીયેષ્વિવ સુષુપ્તાવપિ પ્રકાશાપત્તેઃ, સ્વાપસ્તેભ્યો ન ભિદ્યેત ।
ન હિ સ્વારસિકસ્યોચ્છેદઃ, આવરણં વા સમ્ભવતિ ।
872યત્વિદં કેનચિત્પ્રલપ્યતે-સ્વારસિકમપિ પાર્થિવાનામણૂનાં શ્યામત્વં પાકપદાવેદનીયેનાગ્નિસંયોગેન નિવર્તત ઇતિ ।
તદસત્ ।
યદકૃતકં તત્સર્વમવિનાશિ દિગાદિવત્ ।
અકૃતકશ્ચ શ્યામિમા પાર્થિવાનામણૂનામિત્યનુમાનગ્રસ્તત્ત્વાન્નાઽદરણીયમ્ ।
સ્વારસિકતા ચ પાર્થિવાનામણૂનાં શ્યામતયા ન સિદ્ધા, લૌહિત્યસ્યેવ તસ્યાપિ પાકજત્વોપગમાત્ ।
સદકારણત્વમેવ 873નિત્યત્વમ્ ।
અકારણમપિ ચેદનિત્યમ્, ન નિત્યલક્ષણં 874કિઞ્ચિદવકલ્પતે ।
સ્વમતનિરૂપણમ્ ।
તત્ત્વવિદસ્ત્વાચક્ષતે---નાઽત્મા વિષયાનનુવિદ્ધો ઽવભાસતે, ન ચ વિષયા બોદ્ધર્યનવભામાને ભાસન્ત ઇતિ તાવત્ સિદ્ધમ્ ।
તત્ર યદેતત્ વિષયેષુ પ્રામાણમ્, તજ્જનિતૈવ યા સંવિત્ સા પુરુષં, સ્વવિષયાંશ્ચ વિષયીકુર્વન્તી સમુદીયતે ।
તત્સંવિત્તિફલભાગિત્વે ઽપિ પુરુષસ્ય ન કર્મતા, કિન્તુ કર્તૃતૈવ ગન્તૃવત્ ।
યથા---ગમનફલસંયોગયોગિનો ઽપિ875 ગન્તુર્ન કર્મતા, કિન્તુ કર્તૃતૈવ, તથા બોદ્ધુરપિ વેદિતવ્યમ્ ।
પરસમવાયિક્રિયાફલયોગિ હિ કર્મેતિ કર્મજ્ઞાઃ ।
અત એવ ચ સહોપલમ્ભનિયમો ઽપિ 876વિષયવેત્તૃસંવિત્તીનામુપપન્નઃ ।
એવઞ્ચ વિષયવિત્તિગોચરત્બાદાત્મનો વિષયવેદનોપાયોપરમાત્877 સ્વાપાદિષ્વપ્રકાશો યુક્ત એવ878 ।
તુરીયે ઽપિ સમ્ભૂતસકલોપલમ્ભોપાય આત્મા 879સન્માત્રાવસ્થ એવાવતિષ્ઠતે ।
દુઃખનિવૃત્તિરેવ મોક્ષ ઇતિ સ્વમતવર્ણનમ્ ।
ન ચ મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થતા, સાંસારિકવિવિધદુઃખોપરમરૂપત્ત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
દુઃખોપરમો હિ પુરુષૈરર્થ્યતે ।
ન ચેદં યુક્તમ્---યથા નિખિલદુઃખોપરમરૂપત્વાત્ પરમપુરુષાર્થત્વમ્, તથા 880સકલસુખોચ્છેદરૂપત્વાદપુરુષાર્થતાપીતિ ।
યતઃ સાંસારિકં સુખં વિવેકિનસ્સાધનપરતન્ત્રલક્ષણતયા, 881ક્ષયિતાલક્ષણતયા ચ દુઃખકવલિતં દુઃખમેવેતિ મન્યમના નાઽત્યન્તમાદ્રિયન્તે ।
અત 882એવ મોક્ષાયોત્તિષ્ઠન્તે ।
એવઞ્ચ 883પરમાનન્દાભ્યુપગમો ઽપિ મન્દફલ એવ ।
ન ચ પ્રમાણમપિ 884તત્રાવકલ્પતે, શ્રુતીનાં સિદ્ધવસ્તુબોધકત્વાભાવાત્, પ્રત્યક્ષવિરોધશ્ચ ।
ન સંસરન્તસ્તથાવિધમાનન્દમનુભવન્તિ ।
ન ચાભિભૂતતયાનનુભવઃ ।
સ્વારસિકસ્ય સ્વયમ્પ્રકાશસ્યાઽનન્દસ્યાભિભવાયોગાત્ ।
ન ચ પરમપ્રેમાસ્પદતયાઽત્મન 885આનન્દરૂપતાસિદ્ધિઃ, આત્મનિ પ્રેમાસિદ્ધેઃ ।
શરીરોપઘાતિ હિ દુઃખોદયાત્તદુપઘાતપરિહારં સર્વે પ્રાર્થયન્ત ઇત્યાત્મનિ પ્રેમાભિમાનઃ ।
કિઞ્ચ સંસારિણાં સ્વારસિકઃ પરમાનન્દો નાનુભૂતપૂર્વ ઇતિ, કથં તન્નિબન્ધનમાત્મનિ 886પ્રેમ ।
અતો વિષયવિશેષસમ્ભોગજ887 એવાઽનન્દ ઇતિ સુન્દરમ્ ।
મોક્ષસ્તુ સાંસારિકદુઃખોપશમાત્પુરુષાર્થ ઇતિ પુષ્કલમ્ ।
મણ્ડનમિશ્રમતાનુવાદઃ ।
કઃ પુનરેષ મોક્ષઃ ? અવિદ્યાસ્તમય ઇતિ કેચિત્ ।
યત્ એકમેવાદ્વિતીયમસંસૃષ્ટં સકલોપાધિપરિશુદ્ધં બ્રહ્મતત્ત્વમ્, તત્ અનાદ્યવિદ્યાવશેન શરીરાદિસદ્વિતીયમિવોપાધિકલુષિતમિવાવભાસમાનં887 લબ્ધજીવવ્યપદેશં સત્, બદ્ધમિવ 888લક્ષ્યતે ।
અતો ઽનાદ્યવિદ્યૈવ સંસારઃ, નિખિલવિકલ્પાતીતપરિશુદ્ધવિદ્યોદયાત્ તદસ્તમય એવ મોક્ષ ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
889તદિદં શ્રદ્ધામાત્રવિજૃમ્ભિતમિતિ890 પ્રમાણપરતન્ત્રાઃ ।
સ્યાદેતદેવં યદ્યદ્વૈતં કસ્યચિત્પ્રમાણસ્ય ગોચરઃ ।
ન ચૈતદિત્થમ્, ન ખલ્વદ્વૈતં કસ્ય ચિત્ પ્રમાણસ્ય ગોચરઃ ।
સ્યાન્મતમ્, પ્રત્યક્ષમેવ વિધિમાત્રોપક્ષીણવ્યાપારમપરિસ્પૃષ્ટાન્યોન્યભેદ891મદ્વિતીયમેકં તત્ત્વં સાક્ષાત્કરોતીતિ ।
તદસત્---સત્યં વિધાયકમેવ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તચ્ચ વિદધદપિ 892રૂપં રૂપતયા, રસઞ્ચ રસતયા વિદધાતિ, ન પુનસ્સર્વમેકતા, 893યથા રૂપે 894ધારાવાહિની બુદ્ધિઃ, તથાભૂતૈવ યદિ રસે ઽપિ સ્યાત્, તદા ભવેદેવ પ્રત્યક્ષેણ895 સાક્ષાત્કૃતમદ્વૈતમ્ ।
ન ત્વેતદેવમિતિ સર્વપ્રતિપત્તૃસ્વસંવિદિતમ્ ।
યચ્ચ પ્રમેયવિકલ્પેન સામાન્યમેવ વસ્ત્વિતિ સ્થાપયિત્વા, સત્તાયા મહાસામાન્યરૂપત્વાત્ તાવન્માત્રમેવ સત્ત્વમિતિ સાધિતમ્ ।
તદપિ ગગનગ્રાસકલ્પમ્ ।
સત્ત્વં ન વિશેષમાત્રં વસ્તુ, સર્વત્રા ।
નવૃત્તપ્રતિભાસપ્રવેદનીયસ્ય સામાન્યસ્યાપહ્વોતુમશક્યત્વાત્ ।
નાપિ સામાન્યવિશેષાત્મકમેકં896 વસ્તુ, એકસ્ય દ્વેરૂપ્યવિરોધાત્ સામાન્યવિશેષૌ તુ પરસ્પરસમ્બદ્ધે દ્વે વસ્તુની પ્રત્યક્ષમવગાહતે, તથા ચ કુતસ્સત્તાદ્વેતસિદ્ધિઃ ।
897યથા ચ સામાન્યવિશેષયોર્જાતિવ્યક્ત્યોરિહ પ્રત્યયો નાસ્તીતિ, તથા જાતિનિર્ણયે પ્ર.પં.પૃ. 50 નિર્ણીતમ્ ।
898ન ચાઽગમાદેવાદ્વૈતસાધનમ્ ।
તન્ન ।
આગમસ્ય કાર્યૈકવિષયતયા સિદ્ધે તત્ત્વે પ્રામાણ્યાનુપપત્તેઃ899 ।
અપિ ચ વાક્યાત્માઽગમઃ પ્રમાણમિષ્યતે ।
900તચ્ચાનેકપદાત્મકમનેકપદાર્થાત્મનિ વાક્યાર્થે ધિયમુપજનયત્, કથમદ્વૈતમવભાસયેત્ ।
અથેદમુચ્યતે"સ એષ આદેશો નેતિ નેતી" બૃ. ઉ. અ. 3. બ્રા. મં. 6.ટતિ 901સકલોપાધિનિષેધેન નાનાભૂતવસ્ત્વન્તરાપાકરણાદદ્વૈતમાગમેન સાધ્યત ઇતિ ।
તદપ્યસારમ્ ।
યઃ ખલ્વેષ ઇતિ સદ્રૂપતયા પ્રત્યવમૃષ્ટઃ પદાર્થઃ, સો ઽસત્ત્વાપાદકેન902 નઞર્થેન સહ સમ્બદ્ધુમયોગ્યઃ, અસ્તિ નાસ્તીતિવત્ ।
અન્વયાયોગ્યયોશ્ચ પદાર્થયોરન્વયાસમ્ભવાન્ન વાક્યાર્થીભવનમ્ ।
903એવન્તર્હિ નિરાકૃતાનિ સર્વાણ્યેવ નિષેધવાક્યાનિ ।
મન્દ 904મૈવં પરિભાવય ।
ન હિ નિષેધવાક્યેષુ કસ્યચિદાત્યન્તિકો નિષેધઃ, કિન્તુ ક્વચિત્કિઞ્ચિન્નિષિધ્યતે ।
905બ્રહ્માદ્વૈતાભિમાની તુ ભવાનાત્યન્તિકમેવ નિષેધમભિલષતિ ।
906તથા ચ સો ઽયમાત્મીય એવ બાણો ભવન્તં પ્રહરતિ---"907લબ્ધરૂપે ક્વચિત્કિઞ્ચિત્તાદૃગેવ નિષિધ્યતે ।
વિધાનમન્તરેણાતો ન નિષેધસ્ય સમ્ભવઃ" ॥
[બ્ર. સિ. ત. કાં. શ્લો. 2] ઇતિ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરુદ્ધાર્થત્વાદદ્વૈતાવબોધક આમ્નાયો ન 908યથાશ્રુતો વર્ણયિતું ન્યાય્યઃ ।
909યત્વિદં પ્રપઞ્ચેન પ્રસાધિતં910 --- પ્રત્યક્ષાદિવિરોધે ઽપ્યાગમસ્યૈવ911 બલીયસ્ત્વમ્, તદ્વશેન પ્રત્યક્ષાદીનામેવ ભ્રાન્તતા કલ્પનીયેતિ ।
912તદપિ મનોરથમાત્રમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિવિદોધે પદાર્થાનામન્વયયોગ્યતાવિરહાદાગમાદર્થબોધસ્યૈવ તદ્વિરોધે ઽનુદયાત્ ।
અતઃ પ્રત્યક્ષાદિવિરોધાદાગમે ગૌણી, લાક્ષણિકી વા વૃત્તિરાશ્રયિતવ્યા913 ।
આનન્દાદિશ્રુતીનાં સ્વમતેન વ્યાખ્યા ।
914તત્રાઽનન્દાદિશ્રુતયસ્સ્વાભાવકિદુઃખાભાવપરતયા વર્ણનીયાઃ, લૌકિકાનન્દસ્યાલ્પતયા, દુઃખાનુષક્તતયા ચ વ્યાખ્યેયાઃ ।
એકત્વશ્રુતયશ્ચૈકસ્મિન્નાયતન એકસ્યૈવ સ્વામિત્વમિત્યેવમ્પરાઃ ।
"915ઇન્દ્રો માયાભિઃ પુરુરૂપ ઈયતે" ઇતિ, દેહાત્માભિમાનેન જન્મનિ જન્મનિ ભિન્ન ઇવાઽભાતીત્યર્થઃ ।
અનેકદેહપરિગ્રહે ઽપ્યેક એવાઽત્મેતિ નાનાત્વનિષેધસ્યાર્ઽથઃ ।
"સ916 એષ નેત્યેષ નેતી" તિ ચ શરીરાદીનામાત્મત્વનિષેધસ્તદ્વ્યતિરિક્તપ્રતિપત્તિપરઃ ।

વિજ્ઞાનશ્રુતયશ્ચ 917ચિચ્છક્તિયોગિત્વાદ્વ્યોમાદિભ્યો વિશેષાભિધાનપરાઃ ।
સર્વાત્મશ્રુતયશ્ચ સર્વસ્યાઽત્માર્થત્વાત્ તાદર્થ્યનિમિત્તોપચારાઃ918 ।
919"આત્મનિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતી" બૃ. ઉ. 4અ. મૈ. બ્રા. તિ યદુચ્યતે, તત્ આત્મજ્ઞાનસ્ય પરમપુરુષાર્થમોક્ષફલત્વાત્, તસ્મિન્ વિજ્ઞાતે સર્વમેવ જ્ઞાનં નિષ્ફલમિતિ દર્શયિતુમિત્યેષા દિક્ ।
920અથોચ્યેત---વિત્તેર્ભિન્નસ્યાપ્રકાશાત્મનઃ પ્રકાશ એવાનુપપન્ન ઇતિ ।
યદ્યત્ પ્રકાશતે, તત્ તત્ પ્રકાશાદભિન્નમ્, પ્રકાશાત્મકઞ્ચ બ્રહ્મ ।
અતો બ્રહ્માત્મકં જગદિતિ સિદ્ધમદ્વૈતમિતિ ।
921તદિદં સ્વપક્ષવિરુદ્ધમ્ ।
કથમેવં બુદ્ધિમન્તો ઽભિદધતિ ।
એવં હિ નાનાભૂતાનામાકારાણાં પ્રકાશાભેદે પ્રકાશસ્યાપિ નાનાભાવાપત્તેરદ્વૈતં દૂરમપાસ્તમ્ ।
922અથોચ્યેત---વિવિધો ઽયમાકારપ્રપઞ્ચોવિદ્યાધ્યાસવશાદવભાસત ઇતિ ।
એતદપિ સ્વવચનવિરુદ્ધમ્ ।
સદાત્મા પ્રકાશઃ, તેન સહાસદાત્માન આકારાસ્તાવદભિન્ના ઇતિ ન ઘટતે ।
તથા સત્યપ્રકાશાત્માનસ્તે કથમિવ પ્રકાશેરન્ ।
અપિ ચાપ્રકાશાત્મન એવ 923પ્રકાશસ્સમ્ભવતીતિ 924બાહ્યાર્થસિદ્ધાવુક્તમ્ ।
અત એષો ઽપિ માહાયાનિકપક્ષાનુપ્રવેશાત્925 બ્રહ્મવાદિનાં મોહ એવ ।
અપિ ચાત્યન્તમસન્તં પ્રપઞ્ચં કથમિવાવિદ્યા પ્રકાશયિતુમલમ્ ।
ન ખલ્વસત્ખ્યાતિરવિદ્યા926, કિન્ત્વગ્રહણરૂપૈવેતિ927 નયવીથ્યાં 928સાધિતમ્929 ।
અતો નાવિદ્યાસ્તમયો મોક્ષઃ ।
સ્વમતેન મોક્ષ-તત્સાધનનિરૂપણમ્ ।
930આત્યન્તિકસ્તુ દેહોચ્છેદો નિશ્શેષધર્માધર્મપરિક્ષયનિબન્ધનો મોક્ષ ઇતિ ।
યુક્તમ્ ।
ધર્માધર્મવશીકૃતો હિ જીવસ્તાસુ તાસુ યોનિષુ સંસરતિ ।
સ તયોરેકાન્તોચ્છેદે વ્યપગતદેહેન્દ્રિયસમ્બન્ધસ્સમુત્ખાતનિખિલસાંસારિકદુઃખાનુબન્ધો મુક્ત ઇત્યુચ્યતે ।
931કથં પુનરશેષધર્માધર્મંપરિક્ષયઃ ।
ન તાવદુપભોગેનૈવ ।
અનાદિશરીરસન્તતિસઞ્ચિતાનાં, ભોગસમયે ઽપિ સઞ્ચીયમાનાનામનન્તાનાં કર્માશયાનાં ક્ષેપ્તુમશક્તેઃ ।
ઉચ્યતે---યઃ ખલુ સાંસારિકેભ્યો દુઃખેભ્ય ઉદ્વિગ્નઃ તદનુષઙ્ગશબલેભ્યશ્ચ સુખેભ્યો ઽપિ વિગતસ્પૃહો મોક્ષાયોત્તિષ્ઠતે, સ તાવદ્બન્ધહેતુભૂતેભ્યો નિષિદ્ધેભ્યઃ પ્રત્યવાયહેતુભૂતેભ્યઃ, કામ્યેભ્યો ઽભ્યુદયસાધનેભ્યશ્ચ નિવર્તમાનસ્સન્નુત્પન્નપૂર્વૌ ધર્માધર્મૌ ભોગેન ક્ષયં નયન્, શમ-દમ-બ્રહ્મ-ચર્યાદિકાઙ્ગોપબૃંહિતેનાઽત્મજ્ઞાનેન932 "ન સ પુનરાવર્તતે" છા. ઉ. અ. 8 ઇત્યપુનરાવૃત્તયે ચોદિતેન નિશ્શેષકર્માશયં નાશયનમ્ મુચ્યતે ।
ન ચાપુનરાવૃત્તેરર્થવાદતયા વર્ણનમ્, આત્મજ્ઞાનસ્યાપરાર્થત્વાત્ ।
પરાર્થત્વે હિ પર્ણમયી ।
ન્યાયેન ફલશ્રુતિરર્થવાદતયા વર્ણ્યેત ।
જ્ઞાનવિધેરપારાર્થ્યે તુ સૈવાધિકારિવિશેષણં રાત્રિસત્રવત્ ॥
ન ચ કર્મવિધિશેષભૂતમાત્મજ્ઞાનમ્, તસ્યાપરાર્થત્વાત્, પરાર્થત્વે પ્રમાણાભાવાત, 933ઉપકારલક્ષણશેષત્વનિરાકરણાદિત્યલમતિવિસ્તરેણ ।
સ્વમતેનાઽત્મપરિમાણનિરૂપણમ્ ।
નનુ મુક્તસ્યાત્મનસ્સકલોપલમ્ભાતીતસ્ય934 સન્માત્રાવસ્થિતૌ કિં પ્રમાણમ્ ? ઉચ્યતે---સદકારણઞ્ચ યત્, તદવિનાશિ ગગનવત્ ।
સદકારણશ્ચાયમાત્મેત્યવિનાશિત્વાદ્ધ્રુવત્વસિદ્ધિઃ935 ।
પરમમહત્ત્વઞ્ચાઽત્મનઃ પરિમાણં ગગનવત્ ।
યત્ર યત્રાઽત્મનો ગુણ ઉપલભ્યતે, તત્ર તત્ર તાવદાત્મ વર્તત ઇતિ પ્રમાણસિદ્ધમ્ ।
ગુણિનમન્તરેણ ગુણસ્યાવૃત્તેઃ ।
તત્ર હ્યેષ સંશયઃ---કિમસૌ ગત્વ સન્નિધીયતે, ઉત ગતિનિરપેક્ષ એવેતિ ।
તત્ર ગતિસવ્યપેક્ષત્વાશ્રયણે ગતેસ્તાવત્કલ્પના, તસ્યાશ્ચાસમવાયિકારણં કલ્પનીયમ્ ।
ન ચ તત્ર કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તિ ।
અગચ્છતો ઽપિ સન્નિધાનોપપત્તેર્ગગનવત્ ।
અથોચ્યેત યત્રાપિ દેહોન વર્તતે, તત્રાપિ ચેદાત્મા સન્નિધીયતે, તદા શરીર ઇવ તત્રાપિ તદ્ગુણાનામુપલબ્ધિસ્સ્યાદિતિ ।
તન્ન ।
યતસ્સર્વાત્મગુણાનામાત્મ-મનસ્સન્નિકર્ષો ઽસમવાયિકારણમ્ ।
સ ચ સંયોગો 936દ્વિષ્ઠતયા મનો937-વિરહેણાન્યત્ર ન વર્તતે ।
મનશ્ચ શરીરસ્યાન્તરવતિષ્ઠત ઇત્યુક્તમ્938 ।
યત્રૈવ ચાસમવાયિકારણમ્, તત્રૈવ કાર્યમિતિ ન બહિરાત્મનો ગુણોપલમ્ભઃ ।
નન્વેવં શરીરસ્યાપિ ગતિકલ્પનમપ્રમાણકમેવ ।
ન ।
તસ્યૈકત્ર સતો ઽન્યત્ર દર્શનપ્રસઙ્ગાત્ ।
આત્મનસ્તુ સતો ઽપિ સકલકરણપથાતીતસ્ય દર્શનપ્રસક્તિરાપાદયિતુમશક્યેત્યગત્યા સર્વસયોગિભિરાત્મા સંયુજ્યતે ।
તત્તુ પરમમહત્ત્વમન્તરેણ ન સમ્ભવતીતિ નાણુપરિમાણઃ, શરીરપરિમાણો વા ।
શરીરપરિમાણવત્ત્વઞ્ચ વિના સાવયવત્ત્વમનુપપન્નમ્ ।
તાદૃશં હિ મહત્ત્વં-અવયવબહુત્વમહત્ત્વ-પ્રચયવિશેષાણામન્યતમસ્મિન્નાયત્તમ્ ।
ન ચાવયવકલ્પના પ્રમાણવતી ।
નનુ સર્વગતત્વે પુરુષસ્ય શરીરાન્તરે ઽપિ ભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
મૈવમ્ ।
યસ્ય યચ્છરીરં, તસ્ય તદ્ભોગાયતનમ્, યાનિ ચ યસ્યેન્દ્રિયાણિ, તાનિ તસ્ય ભોગસાધનાનીતિ, નાઽયતનાન્તરે ભોગપ્રસઙ્ગઃ ।
આત્મનો વિભુત્વે ભોગસાઙ્કર્યશઙ્કા-સમાધાને ।
નનુ શરીરેન્દ્રિયસમ્બન્ધવ્યવસ્થૈવ કિન્નિબન્ધના ।
ઉચ્યતે---ધર્માધર્મસમ્બન્ધનિબન્ધનેતિ ભવાનવબુદ્ધ્યતામ્ ।
યદીયાભ્યાં ધર્માધર્માભ્યાં યાનિ શરીરન્દ્રિયાણ્યુપાત્તાનિ, તાનિ તસ્યૈવ ભોગસાધનાનીતિ ।
ધર્માધર્મવ્યવસ્થૈવ કિમાયત્તેતિ ચેત્ ? તદુપાયભૂતકર્મસમ્બન્ધાયત્તા939 ।
કર્મસમ્બન્ધવ્યવસ્થા તુ તત્સમવાયિકારણભૂતશરીરેન્દ્રિયસમ્બન્ધનિબન્ધનેત્યનાદિતયા શરીરેન્દ્રિયધર્માધર્મસન્તતેસ્સર્વમુપપન્નમ્ ।
આત્મૈકત્વશઙ્કા-નિરાકરણે ॥
આહ્વ---વિભુત્વઞ્ચેદાત્મનઃ, તદા સર્વશરીરેષ્વેક એવાઽત્માસ્તુ940 ગગનવત્ ।
યથા ગગનમેકમેવ ઘટ--મણિકાદિતત્તદનેકસમ્બન્ધિ, તથાઽત્માપિ કિં નાભ્યુપેયતે, કિં પ્રતયાયતનં ભેદાભ્યુપગમેન ।
ઉચ્યતે---યસ્તાવત્પ્રતિપત્તા પરાયતનસ્વામિનં સ્વપ્રયત્નપૂર્વકાત્મીયશરીરસમવેતકર્મસમાનચેષ્ટાદર્શનાદનુમાનતઃ પ્રત્યેતિ942 પ્રયત્નવત્તયા, નાસૌ તં ગ્રાહકૈકરસતયા, કિન્તુ ગ્રાહ્યકોટિનિવિષ્ટમનાત્મભૂતમેવ ।
તેન 943પ્રતીતિસિદ્ધત્વાદ્ભેદસ્ય, અલં ભેદાભ્યુપગમેનેતિ વચનમકિઞ્ચિત્કરમ્ ।
ન હિ 944પરાયતનસ્વામિનિ સ્વમિત્યેવમનુમાનમુદેતુમલમ્ ।
યથા મમ શરીરે મદીયપ્રયત્નપૂર્વિકા ચેષ્ટા, તથા પરશરીરે ઽપિ મત્પ્રયત્નનિબન્ધનૈવેતિ પ્રત્યક્ષવિરોધાત્ ।
પ્રત્યક્ષેણ હિ સ્વાત્મનિ સમવયન્પ્રયત્ન ઉપલભ્યતે ।
ન ચ પરશરીરચેષ્ટાનુગુણઃ પ્રયત્નસ્સ્વાત્મનિ પુરુષાણાં પ્રત્યક્ષીભવતીતિ, પર એવ પ્રયતિતા પરશરીરે ઽનુમીયતે ।
નન્વેવમનુમાનેન પરાત્મપ્રતીતૌ, કથમિદમુચ્યતે"અગૃહ્યો ન હિ ગૃહ્યતે" બૃ. ઉ. અ. 4. બ્રા. 2 ખ. 4 ઇતિ ।
પરેણ ન ગૃહ્યત ઇત્યેતદભિપ્રાયમેતદ્ભવતીત્યુચ્યતેગ્રાહકૈકરસતયા પરેણ ન ગૃહ્યત ઇતિ તસ્યાર્ઽથઃ, તસ્માન્ન વિરોધઃ ।
કિઞ્ચ નાનાવ્યવસ્થાના નાનાભૂતાઃ પ્રતિક્ષેત્રં પુરુષાઃ 945ધર્મા-ધર્મ-સુખદુઃખાદિવ્યવસ્થાદર્શનાત્ ।
અન્યથા હ્યેકસ્ય ધર્મા-ધર્માદયસ્સર્વસ્ય ભવેયુઃ ।
બ્રહ્મસિદ્ધિકૃતો મતેન શઙ્કા ।

946અત્ર કશ્ચિત્પણ્ડિતમાની પ્રાઽહ---કાલ્પનિકી સુખદુઃખાદિવ્યવસ્થા ભવિષ્યતિ ।
યથૈકસ્મિન્નેવ શરીરે પાદાદિવેદનાવ્યવસ્થા ન વ્યતિકીર્યતે, તથા નાનાશરીરેષુ ન વ્યતિકરિષ્યત ઇતિ ।
ન હિ પાદગતા વેદના શિરસિ, ન વા શિરોગતા વેદના પાદે ।
ન ચ વેદના પાદાદિષ્વેવ સમવૈતીતિશક્યતે વક્તુમ્, તેષામજ્ઞત્વાત્ ।
જ્ઞાતા હિ વેદનાભિસ્સહ સમ્બધ્યતે, દુઃખવિશેષરૂપત્વાત્ તાસામિતિ ।
તન્નિરસનમ્ ।
તદિદં બાલજનમોહનમિતિ ।
વૃદ્ધાઃ ।
"પાદે મે વેદના,"શિરસિ મે વેદને"તિ સર્વવેદનાસ્વેકો દુઃખી પ્રકાશતે ।
પાદાદિષુ તુ સન્તાપાદિકં સમવૈતિ ।
947તત્ર સન્તાપસ્તેજસા સહ સંયોગઃ, શૂલસ્તુ વાયુવા સહેતિ વાતપિત્ત---શ્લેષ્મણાં ક્ષોભજેષુ સર્વેષુ વિકારેષુ વેદિતવ્યમ્ ।
અચેતનાનામપિ પદાદીનાં પિત્તાદિસંયોગો ન વિરુધ્યતે ।
943તજ્જન્યં દુઃખમાત્મન્યેવ સમવૈતિ ।
અથોચ્યેત---યથા પ્રતિબિમ્બભાવ એકસ્યૈવ 949બિમ્બસ્ય મણિકૃપાણદર્પણાદ્યુપાધિવશેન, વ્યવસ્થિતાનિ ચ શ્યામત્વાદીનિ, તથૈકસ્યાઽત્મનો નાનાશરીરોપાધિવશેન સુખાદયો વ્યવતિષ્ઠન્ત ઇતિ ।
તદયુક્તમ્---શ્યામત્વાદીનામૌપાધિકાનામુપાધિવશવર્તિત્વાદ્વિમ્બસમ્બન્ધાભાવાત્ ।
તેનૈકધર્મિધર્માણાં સતામેષા વ્યવસ્થા સમ્ભવતિ ।
સુખાદયસ્તુ નૌપાધિકાઃ, કિન્ત્વાત્મસમવાયિન એવેત્યેકાત્મવર્તિત્વેન950 વ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ ।
કિઞ્ચ સિદ્ધે વ્યક્તમેકત્વે સ્યાદપ્યેષા કલ્પના, ન951 ચાઽત્મૈકત્વે પ્રમાણમસ્તિ ।
એકપુરુષશ્રુતયશ્ચ પ્રાગેવોપવર્ણિતાર્થા ઇતિ, સિદ્ધં પ્રતિક્ષેત્રં નાનાભૂતાઃ પુમાંસ ઇતિ ।
952નાનાવિવાદસન્દર્ભતમસ્સઙ્ઘાતભેદનઃ ।
એવ શાલિકાનાથેન તત્ત્વાલોકઃ પ્રવર્તિતઃ ॥
ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીશાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં તત્ત્વાલોકો નામાષ્ટમં પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
953ન્યાયિશુદ્ધિર્નામ નવમં પ્રકરણમ્ ।
954અપૌરુષેયે સમ્બન્ધે શબ્દઃ પ્રામાણ્યમૃચ્છતિ ।
સ ચ નિત્યત્વસિદ્ધૌ સ્યાદિતિ તત્પ્રતિપાદ્યતે

યદ્યુચ્ચરિતમાત્રવિનાશી શબ્દો ભવેત્, તદા તસ્ય વૃદ્ધવ્યવહારેણ સ્વાભાવિકી સ્વાર્થાભિધાનશક્તિરવસાતુમશક્યા ।
ભૂયોભૂયઃ પ્રયોગદર્શને હિ તત્તદસ્વાર્થપરિહારેણ નિષ્કૃષ્ય સ્વાર્થાભિધાનસામર્થ્યમવધાર્યતે ।
ન ચોચ્ચરિતમાત્રાપવર્ગિણશ્શબ્દસ્ય પુનઃ પુનઃ પ્રયોગદર્શનમુપપદ્યતે ।
સ્વાર્થાભિધાનસામર્થ્યાનવધારણે ચ પ્રથમશ્રુત ઇવ શબ્દો નાર્ઽથમવબોધયિતુમલમ્955 ।
અર્થઞ્ચાનવબોધયતઃ પ્રામાણ્યમયુક્તમિતિ, શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યમિચ્છતા યુક્તમભિધાનસ્ય નિત્યત્વસ્થાનમિતિ સપ્રયોજનમિદમ્ ।
નનુ ક્ષણિકત્વે ઽપિ વર્ણાનાં 956ગત્વાદિવિષયવૃદ્ધવ્યવહારપૂર્વકમેવ સમ્બન્ધાધ્યવસાનમુપપદ્યતે, કિં નિત્યત્વસ્થાપનયત્નેન ।
ઉચ્યતે---ન પ્રત્યુચ્ચારણં ભિન્નેષુ વર્ણેષુ ગત્વાદિકં કલ્પયિતું શક્યતે, ભેદાગ્રહેણાપિ શુક્તિકાર957જતબોધવદભેદપ્રત્યયાભિમાનોપપત્તેઃ ।
યત્ર હિ ભેદમધ્યવસ્યત એવાભેદજ્ઞાનમ્, તત્રાન્યથાનુપપત્ત્યા સામાન્યાશ્રયણં ઘટતે ।
ન ચાનિત્યત્વવાદિનો ઽપિ958 વર્ણેષુ પ્રત્યુચ્ચારણં સાક્ષાદ્ભેદાધ્યવસાનં સમ્મતમ્ ।
નનુ ચ યુક્તં શુક્તિકારજતાદિષુ ભેદાગ્રહણાદભેદવ્યવહાર ઇતિ સામાન્યાસમ્ભવઃ, નેદં રજતમિતિ બાધકપ્રત્યયોદયાત્, ઇહ તુ સાસાન્યોપપત્તેર્ભ્રાન્તિકલ્પના નિષ્પ્રમાણિકૈવ, નાયં ગકાર ઇતિ બાધકાભાવાત્ ।
ઉચ્યતે ।
ન બાધકમાત્રાયત્તૈવ ભ્રાન્તિકલ્પના, કિન્તુ કારણદોષાયત્તાપિ ।
દૃષ્ટઞ્ચાતિસાદૃશ્યાદ્ભેદાગ્રહણાદ્ ભ્રન્તિત્વમિતિ, સાક્ષાદનુપજાતે ઽપિ બાધકે, યુક્તમેવ ભ્રમાવધારણમ્ ।
અતો ન ગત્વાદિસ્તત્ર સમ્ભવતિ ।
959અભિવ્યઞ્જકવૈધર્મ્યાદભિવ્યક્તેરસમ્ભવે ।
પ્રયત્નાનન્તરં દૃષ્ટેરભિધાનં પ્રયત્નજમ્

960
કિઞ્ચ પુરુષપ્રયત્નાનન્તરં હિ શ્રવણં શબ્દસ્ય દ્વેધાવકલ્પતે---પ્રાગજાતત્વાદનુપલબ્ધઃ, પ્રયત્નેન જનિત ઉપલભ્યતામાપદ્યતે, અનભિવ્યક્તત્વાદ્વાભિવ્યજ્યત ઇતિ ।
તત્ર ન તાવત્---પ્રયત્નસ્ય શબ્દં પ્રત્યભિવ્યઞ્જકત્વં સમ્ભવતિ ।
961આવરણાપાયેન કિઞ્ચિદભિવ્યજ્યતે,સન્નિધાનેન 962વા ।
ન ચ શબ્દસ્યાઽવરણમુપપદ્યતે ।
ઇન્દ્રિસમ્બન્ધપ્રતિબન્ધેન હ્યાઽવરણં કુડ્યાદિના ઘટાદેરુપલબ્ધમ્ ।
ન ચ શબ્દસ્યેન્દ્રિયસમ્બન્ધઃ પ્રતિબન્ધું શક્યતે, નિત્યત્વાત્ ।
ઉત્પત્તિનિરોધો હિ પ્રતિબન્ધઃ ।
ન ચાસૌ નિત્યસ્યોપપદ્યતે ।
આકાશો હ્વિ શ્રોત્રેન્દ્રિયં શબ્દવત્ત્વાત્, શબ્દોપલમ્ભકતયા ચ શબ્દવત્ત્વં ચક્ષુર્વત્ ।
યથા---ચક્ષૂ રૂપોપલમ્ભકં રૂપવત્, તથા શ્રોત્રમપિ શબ્દવત્ ।
આકાશશ્ચ શબ્દવાનિતિ સ એવ શ્રોત્રમ્, તદ્ગુણશ્ચ શબ્દસ્તસ્મિન્નિત્યસમવેત ઇતિ, ન તસ્યાઽવરણસમ્ભવઃ ।
અતસ્તદપનયેન નાભિવ્યક્તિઃ ।
અત એવ સન્નિધાનસ્યાસમ્ભવઃ, નિત્યસન્નિધાનાદભિવ્યઙ્યસ્ય ।
કિઞ્ચ---અભિવ્યઞ્જકાસ્સમાનદેશસ્થાનેકેન્દ્રિયાગ્રાહ્યાન્ યુગપદેવાભિવ્યઞ્જયન્તિ, રૂપાદીનિવ પ્રદીપાદયઃ ।
રૂપમ્, પરિમાણમ્, સંખ્યેતિ સર્વં સકૃદેવ પ્રદીપાદભિરભિવ્યજ્યતે ।
અતસ્સર્વશબ્દોપલમ્ભો દુર્નિવાર એવ ।
કિઞ્ચ આકાશવિશેષગુણત્વાચ્છબ્દસ્ય, એકત્વાદાકાશસ્ય સ્રુઘ્નસ્થેનાભિવ્યક્તઃ પાટલીપુત્રસ્થેનાપ્યુપલભ્યેત ।
સર્વદા ચોપલમ્ભોપરમો ન સ્યાત્ ।
અથ શ્રોત્રેન્દ્રિયસંસકર એવ શબ્દસ્યાભિવ્યક્તિરિષ્યતે, ન સો ઽપિ ઘટતે, કઃ ખલ્વિન્દ્રિયસ્ય સંસ્કારઃ---ન તાવદુન્મીલનવદાવરણાપગમઃ, પૂર્વવદાવરણાસંભવાત્ ।
નાઽપ્યાલોકેનેવાઽપ્યાયનં963 ચાક્ષુષસ્ય રશ્મેઃ કોષ્ઠ્યાનાં વાયૂનામ્, આકાશસ્ય ચાવયવસંયોગાસમ્ભવાત્964 ।
"સકૃચ્ચ સંસ્કૃતં શ્રોત્રં સર્વશબ્દાન્ પ્રકાશયેત્ ।
ઘટાયોન્મીલિતં ચક્ષુઃ પટં ન હિ ન 965બુધ્યતે ॥
" શ્લો. વા. શ. અ. શ્લો. 60. 61 ઇતિ ।
તસ્માદભિવ્યઞ્જકત્વે ઽનુપપન્ને, યદિ 966પ્રયત્નકારણકો ઽપિ ન સ્યાત્, તદા તદપેક્ષોપલબ્ધિર્ન સમ્ભવેત્ ।
તેનેદમનુમાનં પ્રયોક્તવ્યમ્---શબ્દઃ પુરુષપ્રયત્નોત્પાદ્યસ્તદનભિવ્યઙ્ગ્યત્વે સતિ તદનન્તરોપલબ્ધેઃ, યો યદનભિવ્યઙ્યસ્તદનન્તરોપલભ્યઃ, સ તસ્યોત્પાદ્યઃ, યથા-ઘટઃકપાલવ્યાપારસ્યેતિ ।
કેન પુનઃ પ્રકારેણ પ્રયત્નેન શબ્દ ઉત્પાદ્યતે ।
તત્ર 967કેચિદાહુઃ---પુરુષપ્રયત્નોદીરિતૈર્વાય્વવયવૈસ્સ્થાનવિશેષાભિધાત968 - સંસ્કારસંસ્કૃતૈસ્સર્વતોદિક્કૈસ્સંયોગાખ્યાસમવાયિકારણાનુગૃહીતૈશ્ચ સ્વસમવેતઃ શબ્દ આરભ્યતે ।
વાયોશ્ચ ગતિમત્ત્વાત્, તદારબ્ધશ્શબ્દો ઽપિ ગતિમાન્ કર્ણશષ્કુલીમણ્ડલાવચ્છિન્નેન નભસા શ્રોત્રભાવમાપન્નેવ સંયુક્તસ્સન્નુપલભ્યતે ।
વેગાખ્યસંસ્કારનિબન્ધના ચ વાયોર્ગતિરિતિ, તદપગમે ગતિવિચ્છેદાદ્ દૂરે યચ્છોત્રમ્, તત્રાપ્રત્યાસન્નત્વાચ્છબ્દો ન શ્રૂયતે ।
ન 969ચૈતદુપપદ્યતે---વાયવીયશ્ચેચ્છબ્દો ભવેત્, સ્પર્શનેન બધિરૈરુપલભ્યેત ।
સ્યાન્મતમ્--- 970અભિભૂતત્વાત્ સ્પર્શનેનાનુપલબ્ધિરિતિ ।
તન્ન ।
પ્રત્યક્ષોપલબ્ધ્યર્હત્વાત્971 ।
યદિ હ્યસાવભિભૂતઃ, તર્હિ શ્રોત્રેણાપિ નોપલભ્યેત ।
ન ચ વાચ્યં ન સ્પર્શનેન્દ્રિયગ્રાહ્યોવાયુરિતિ ।
તદનુવિધાનેન તદવગતેઃ ।
અથ મતમ્---સ્પર્શમાત્રં સ્પર્શનેન્દ્રિયેણોપલભ્યતે, ન વાયુદ્રવ્યમિતિ ।
તન્ન---સ્પર્શવ્યતિરેકે ઽપિ972 દ્રવ્યસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્973 ।
અન્યે 974ત્વાહુઃ---સંયોગાદ્વિભાગાદ્વાઽદ્યશ્શબ્દો નિષ્પદ્યતે ।
યથા તાલ્વાદિવાયુસંયોગાનુગૃહીતાદ્વાય્વાકાશસંયોગાદાકશે શબ્દસ્સઞ્જાયતે, તથા તાલ્વાદિવાયુવિભાગોપકૃતાદ્વાય્વાકાશવિભાગાદાકાશ એવ શબ્દશ્શબ્દાન્તરમારભતે, તદપિ શબ્દાન્તરમિતિ કર્ણશષ્કુલીમણ્ડલાવચ્છિન્ને નભસિ શ્રોત્રભાવમાપન્ને નિષ્પન્નશ્શબ્દશ્શ્રૂયત ઇતિ ।
975નાનાભાવે પ્રયત્નસ્ય નાનાભાવોપલમ્ભનાત્ ।
વૈલક્ષણ્યે ચ શબ્દસ્ય વૈલક્ષણ્યેન કાર્યતા

કિઞ્ચ---અભિવ્યઙ્ગ્યશ્ચેત્ પ્રયત્નેન શબ્દો ન પ્રતિયત્નં ભેદેનોપલભ્યેત ।
ન ખલ્વભિવ્યઞ્જકપ્રદીપભેદે ઽપિ નાનાભાવેન ભાવાનામુપલમ્ભઃ ।
કારકભેદસ્તુ કાર્યભેદહેતુરિતિ 976સંપ્રતીતઃ ।
અતશ્શબ્દસ્ય પ્રયત્નો જનયિતેતિ નિશ્ચીયતે ।
યથા કારકવેકલક્ષણ્યાનુવિધાયિની કાર્યવૈલક્ષણ્યસિદ્ધિરવિહતા, તથા વૈલણ્યે ઽપિ ચાભિવ્યઞ્જકસ્યાભિવ્યઙ્યવૈલક્ષણ્યં ન સમ્ભવતિ ।
શબ્દસ્તુ પ્રયત્નસ્ય મૃદુત્વે, બલવત્ત્વે ચ મૃદુર્બલવાંશ્ચોપલભ્યમાનસ્તત્કાર્યતાં ન જહાતીતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ ।
977શબ્દે તત્પ્રત્યયે સ્પષ્ટે નાનાવ્યઞ્જકકલ્પનાત્ ।
ઉપલબ્ધિવ્યવસ્થાનમુપપન્નં ભવિષ્યતિ

યદિ શક્ષ્યામશ્શબ્દસ્ય સ્પષ્ટં પ્રત્યભિજ્ઞાનમુપદર્શયિતુમ્, તદા પ્રયત્નસ્ય કારકત્વે નિષિદ્ધે, અભિવ્યઞ્જકત્વે ચ સ્થિતે, ઉપલબ્ધિવ્યવસ્થાનં વ્યઞ્જકબહુત્વેન વર્ણયિષ્યામઃ ।
શ્રોત્રમેવ સંસ્ક્રિયતે, તત્સંસ્કારકતા ચ----તદભિવ્યજ્જકતા ।
કોષ્ઠ્યો હિ વાયુઃ પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાદુદ્ગચ્છતિ978 ।
સ 979નાભેરુદ્ગચ્છન્નુરઃ- પ્રભૃતિષ્વષ્ટસુ સ્થાનેષ્વભિઘાતેતન સંસ્કૃતો યાવદ્વેગમભિપ્રતિષ્ઠમાનશ્શ્રોત્રમનુપ્રાપ્તશ્શબ્દોપલમ્ભાનુગુણં સંસ્કારમારભતે ।
તત્સંયોગ એવ શ્રોત્રસંસ્કારઃ ।
વેગવત્ત્વાચ્ચ વાયોઃ, કર્મોત્પત્તૌ શ્રોત્રવિભાગાત્ સંયોગોપરમે, શબ્દસ્યાનન્તરમુપલમ્ભવિચ્છેદઃ ।
પ્રયત્નભેદાચ્ચ વાયુકર્મભેદાદુરઃપ્રભૃતિસ્થાનસંયોગાન્યત્વાવ્યવસ્થયા શબ્દશ્રવણમ્ ।
શબ્દોત્પત્તિવાદ્યપ્યુત્પાદકભેદમનુમન્યત એવ, અન્યથા કાર્યભેદાસમ્ભાવાત્ ।
યત્તૂપવતિર્ણતં---યથોન્મીલનસંસ્કૃતં ચક્ષુર્ન સમાનદેશસ્થાનુપલભ્યાન્ વ્યવસ્થયોપલમ્ભયતીતિ ।
તદયુક્તમ્---તત્રૈકત્વાદભિવ્યઞ્જકસ્ય ।
એકેમેવ હ્યુન્મીલનં સર્વોપલમ્ભાનુગુણનેત્રસંસ્કારારમ્ભકમિતિ, કુત ઉપલબ્ધિર્વ્યવતિષ્ઠતામ્ ।
ઇહત્વેકત્વં સંસ્કારાણામસિદ્ધમ્ ।
નન્વભિવ્યઙ્ગ્યસ્યૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વે, અભિવ્યઞ્જકસ્યૈકતૈવ પ્રાપ્નોતિ ।
યે સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યાઃ, તેષામેક એવાદ્યભિવ્યઞ્જકઃ ।
યથા---આલોકો ઘટાદીનામ્ ।
એકત્વે ચાભિવ્યઞ્જકસ્યોપલબ્ધિવ્યવસ્થા નોપપદ્યતે ।
અતો ઽભિવ્યઞ્જકત્વાસમ્ભવે, કારકત્વે વ્યવસ્થિતે, ભેદાગ્રહણનિબન્ધનૈવ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ન્યાય્યા કલ્પના---ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યતાપિ ભવેત્, અભિવ્યઞ્જકભેદો ઽપિ ભવેદિતિ, કિમનુપપન્નમ્ ।
સ્વાભાવિકી હિ યસ્ય સમ્બન્ધવ્યાપ્તિઃ, તસ્ય લિઙ્ગત્વમ્ ।
980આશઙ્ક્યમાનાશેષોપાધિપરિહારેણ હિ સ્વારસિકસમ્બન્ધવ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ ।
ઇહ તુ ન શક્યતે નિર્ણેતું---કિમેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યતયા ઘટાદીનામ્, તદ્ગતરૂપાદીના ઞ્ચૈકો ઽભિવ્યઞ્જકઃ, ઉત રૂપિદ્રવ્યત્વાત્, તત્સમવાયિત્વાચ્ચેતિ ।
અતો ઽનવધારિતસમ્બન્ધવ્યાપ્તિકમેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં નાભિવ્યઞ્જકૈક્યાનુમાનસમર્થમ્ ।
અતો ઽભિવ્યજ્જકત્વે ઽપિ પ્રયત્નસ્યોપલબ્ધિવ્યવસ્થોપપત્તિઃ ।
નનુ સ્થિરવાય્વપનય એવ સંસ્કારઃ ।
અપનીતે ચ તસ્મિન્, સર્વશબ્દોપલબ્ધિર્દુર્નિવારા ।
ઉચ્યતે---નાવરણાનયનં 981તસ્યાભિવ્યઞ્જકમ્, વાયુના શબ્દાવરણાસમ્ભવાત્, કિં 982ત્વદૃષ્ટસાપેક્ષેણ ।
એઞ્ચાપનેતૃકાષ્ઠ્યવાયુભેદાત્ 983સ્થિરવાયુવિભાગલક્ષણસંસ્કારભેદાદુપપન્નૈવોપલબ્ધિવ્યવસ્થા ।
અપિ ચ ન વયં સ્થિરવાય્વપનયં સંસ્કારમાચક્ષ્મહે, કિન્તુ કોષ્ઠ્યવાયુસંયોગમેવ, પ્રથમભાવિત્વાત્ ।
કિમિતિ તર્હિ ભાષ્યકારેણ"સ્તિમિતાનિ વાય્વન્તરાણી" ત્યુક્તમ્ ? કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોર્વેગવિનાશાર્થમ્ ।
984સ્પર્શવદ્દ્રવ્યસંયોગાદ્વિ વેગવિનાશો ઽન્યત્ર પ્રતીતિ ઇતિ, ઇહાપિ તદર્થમેવ સ્થિરવાયુકીર્તનં985 ભાષ્યે ।
નનુ ચૈકત્વાદાકાશસ્ય, તસ્ય ચ શ્રોત્રત્વાત્ તત્સંસ્કારે, સર્વપુરુષેન્દ્રિય સંસ્કારાત્ સર્વે ઽપિ શબ્દમુપલભેરન્ ।
નૈષદોષઃ ।
986ધર્મા-ધર્મોપાર્જિતકર્ણશષ્કુલીભેદાત્ ।
કર્ણશષ્કુલીસંસ્કારો હિ શ્રોત્રસંસ્કારઃ, ભિન્નાશ્ચ પ્રતિપુરુષં કાર્ણશષ્કુલ્ય ઇતિ, અસંસ્કૃતકર્ણશષ્કુલીકો ન શબ્દમુપલભતે ।
અનુવાતઞ્ચ 987દૂરત એવ શબ્દમુપલભતે ।
બાહ્યવાયુનોદનાનુગૃહીતસ્ય કોષ્ઠ્યવાયુવેગસ્ય દૂરગમનહેતુત્વાત્ ।
શબ્દાચ્છબ્દાન્તરારમ્ભપક્ષે તુ નાનુવાતસ્ય કશ્ચિદુપયોગઃ ।
અભિવ્યજ્જકનાનાત્વાચ્છબ્દો નાનેવ લક્ષ્યતે ।
નેત્રવૃત્તિવિભેદેન ચન્દ્રસ્તૈમિરિકૈરિવ

સ્પષ્ટે તદ્ગ્રહે નાનાભાવોપલમ્ભશ્શબ્દે તાવદસિદ્ધ એવ ।
કિન્તુ પરસ્પરનિરપેક્ષૈરભિવ્યઞ્જકૈઃ કોષ્ઠ્યવાયુભિર્નાનાવક્તૃસમુત્થૈર્નાનાભૂતૈર્ભિન્નં શ્રોત્રસંસ્કારમારભમાણૈર્નાનાભૂતશબ્દબુદ્ધિં જનયદ્ભિર્નાનેવ શબ્દો બુધ્યતે, ચન્દ્ર ઇવ તિમિરવિભિન્નાભિર્નેત્રવૃત્તિભિઃ ।
નાનાદેશોપલમ્ભે હિ સર્વેષાં ભ્રાન્તિસમ્મતિઃ ।
કર્ણચ્છિદ્રગતસ્યૈવ શબ્દસ્ય શ્રવણં યતઃ

યદુચ્યતે---કાર્યત્વે શબ્દસ્ય કારણદેશભેદાન્નાનાદેશોપલમ્ભ988 ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
યદ્યપિ કૃતકશ્શબ્દઃ, તથાપિ સંનિકૃષ્ટ-વિપ્રકૃષ્ટયોર્યુગપચ્છબ્દોપલમ્ભપ્રસઙ્ગેન પ્રતિવાતા-નુવાતયોશ્ચાવિશેષાપત્તેર્નેન્દ્રિયં પ્રાપ્તસ્યોપલમ્ભકમ્ ।
પ્રાપ્તાવપિ નેન્દ્રિયં શબ્દદેશમુપસર્પતિ, પ્રતયક્ષત્વાચ્છોત્રદેશે કર્ણશષ્કુલ્યાઃ પ્રતિવાતા-નુવાતયોશ્ચ તુલ્યોપલમ્ભાપત્તેઃ ।
શબ્દે તુ શ્રોત્રપથં પ્રાપ્ત ઉપલભ્યમાને દેશભેદઃ પ્રતીયતે ।
અતો ભ્રન્તિરેષા-નાનાદેશેષુ શબ્દ ઉપલભ્યત ઇતિ ।
કિન્નિબન્ધના ભ્રાન્તિઃ ।
અભિવ્યઞ્જકદેશનિબન્ધનેતિ બ્રૂમઃ ।
તાલ્વાદિસ્થાનાઘાતસાપેક્ષો989 હિ કોષ્ઠ્યો વાયુરભિવ્યનક્તિ ।
અતો વક્તૃદેશો ઽપિ ભવત્યભિવ્યઞ્જકદેશઃ ।
તેન શબ્દં શૃણ્વતસ્તદભિવ્યજ્જકદેશો ઽપિ તદવિનાભાવોપકલ્પિતો બુદ્ધિસ્થો ભવતિ ।
શબ્દાભિવ્યક્તિવિશેષેણ ચ દૂરા-સન્નત્વે તસ્ય કલ્પ્યેતે ।
પ્રત્યક્ષોપલભ્યમાનવક્તૃવિષયે ચ શબ્દશ્રુતિવિશેષે દિગ્વિશેષો નિયતમવધારિતઃ, અતો દિગ્વિશેષકલ્પનાપિ ।
યસ્તુ ન તથા વિવેક્તુમલમ્, તસ્યાભિવ્યઞ્જકદેશં પ્રતિ વ્યામોહો દૃશ્યત એવ ।
એવઞ્ચેન્દ્રિયાણાં સ્વાનુભવાસમર્થત્વાચ્છોત્રગતશબ્દોપલમ્ભે તદ્દેશાગ્રહણાત્, તદુચ્ચારણપ્રદેશસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્, તદ્ગતત્વપ્રતિપત્તેશ્ચ, તત્તદ્દેશગતશબ્દપ્રતિપત્તિવ્યવહારં પ્રવર્તયતીતિ990 ઘટત એવેયં ભ્રાન્તિઃ ।
વૈલક્ષણ્યં સ્વભાવને વર્ણાનાં ન ચ સમ્મતમ્ ।
નાદાલ્પત્વ-મહત્ત્વાભ્યાં તથાત્વભ્રાન્તિસમ્ભવાત્

સ્પષ્ટે તદ્ગ્રહે પ્રયત્નસ્તાવદ્વર્ણાનાં જનકો નેતિ સ્થિતે, તદનન્તરોપલમ્ભનિયમેન991 ચાભિવ્યઞ્જકત્વે નિર્ણીતે, અભિવ્યઞ્જકવૃદ્ધિહ્વાસયોશ્ચાભિવ્યઙ્ગ્યવૃદ્ધિહ્વાસહેતુત્વાભાવાન્ન શબ્દો વર્ધતે, હ્વસતે વા ।
કિન્તુ બલવતિ પ્રયત્ને મહાન્ વાયુરુત્પદ્યતે, 992તસ્યાવયવા ભૂયાંસઃ કર્ણશષ્કુલીમણ્ડલસ્ય નેમિભાગૈર્બહુભિસ્સમ્બધ્યન્તે ।
તતશ્ચાભિવ્યજ્જકસંયોગબહુત્વાત્, યુગપદુપલમ્ભકબહુત્વાત્, તેષાઞ્ચ વિચ્છેદાગ્રહણાન્મહાનિવ શબ્દો ઽવભાતિ, તરૂણામન્તરાલાગ્રહણાદિવ મહદ્વનમ્ ।
યદા તે વાય્વવયવાસ્સહસા, વિલમ્બેન વા સંયુજ્યન્તે, તદોપલમ્ભો ઽપિ દ્રુતઃ, વિલમ્બિતો વા ।
યદા ત્વેષામુચ્ચારણે તાલ્વાદીનાં સંવૃતત્વં ભવતિ, તદા તદનુરોધેન વર્ણોપલબ્ધિરપિ એકમાત્રાકાલૈવ ભવતીતિ, હ્વસ્વવર્ણવ્યવહારસિદ્ધિઃ ।
યદા 993વિવૃતતરત્વમ્, અસંવૃતત્વં વા તાલ્વાદીનામેવ સમ્પદ્યતે, તદા વર્ણપ્રતીતેરપિ માત્રાકાલવૃદ્ધ્યા દીર્ઘવર્ણવ્યવહારસિદ્ધિઃ, વૃદ્ધવ્યવહારે તદનુરોધેનાપ્યર્થાભિધાનદર્શનાત્, તથૈવ પ્રતિપાદકત્વમપ્યાશ્રીયતે ।
ન ચૈવમભિધાનસ્યાનિત્યત્વદોષ, તદુપાધિવિશિષ્ટસ્ય વર્ણસ્ય વાચકસ્યાનિત્યત્વાત્1 અતો વર્ણાનુપૂર્વ્યનિત્યત્વે ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
આનુપૂર્વીવિશેષભાજાં વર્ણાનાંવાચકભૂતાનાં નિત્યત્વાત્ ।
નનુ 994ક્ષણિકા શબ્દસ્યાભિવ્યક્તિરિતિ, કથં તદ્ગ્રહણસમ્ભવઃ ।
ઉપલબ્ધે હિ ઘટાદિભાવે તદ્વશેન પૂર્વાનુભવાહિતસંસ્કારપ્રબોધેન "સ એવાયમિ"તિ પ્રત્યભિજ્ઞોદીયતે ।
શબ્દે પુનરુચ્ચરિત-તિરોહિતે, પુનરુત્તરકાલે કથં પ્રત્યભિજ્ઞોદય ઇતિ ।
તત્રાહ--- નાવશ્યં તદ્ગ્રહેણૈવ તત્સંસ્કારપ્રબોધનમ્ ।
તેન હેત્વન્તરોદ્બુદ્ધાત્ સંસ્કારાત્તદ્ગ્રહોદયઃ

યદિ હ્યયં નિયમઃ--તદુપલમ્ભ એવ તત્સંસ્કારોદ્બોધહેતુરિતિ, તતો નોપપદ્યતે શબ્દે પ્રત્યભિજ્ઞા ।
સંસ્કારાસ્ત્વનિયતોદ્બોધહેતવ ઇતિ, કારણાન્તરવશેનોદ્બુદ્ધાત્ સંસ્કારાત્ પ્રથમસમાગમસમય એવ શબ્દે પ્રત્યભિજ્ઞા ભવિષ્યતિ ।
નનુ"સ એવાયં ગકારઃ" ઇતિ 995પ્રતીતિસ્તદ્ગ્રહઃ, ન પુનર્ભેદાગ્રહણાદિતિ, કથમેષ નિર્ણયઃ ।
દૃષ્ટો હિ શુક્તિકાયાં ભેદાગ્રહાત્"તદેવેદં રજતમિ"તિ પ્રત્યયઃ---ઇતિ ।
તત્રાઽહ--- 996ભેદે માનં યદા નાસ્તિ શુક્તિકા-રજતાદિવત્ ।
તદા પ્રતીતિસંસિદ્ધસ્તદ્ગ્રહઃ કેન વાર્યતે

સ્પષ્ટે હિ શુક્તિકા-રજતયોર્ભેદાવસાયિનિ પ્રમાણે, સાદૃશ્યાદ્ભેદાનવબાધાદભેદપ્રતીતિરિતિ કલ્પ્યતે ।
શબ્દે તુ ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધઃ પ્રત્યુચ્ચારણં ભેદઃ ।
કથં ન સિદ્ધઃ ।
નનુ મહત્ત્વા-લ્પત્વાભ્યાં વિભિન્નો વર્ણ ઉપલભ્યતે ।
નૈત-દેવમ્ ।
મહત્ત્વા-લ્પત્વે પ્રતિયતો ઽપિ, વર્ણપ્રતીતે મહત્ત્વા-લ્પત્વે એવ ભિન્ને અવભાતઃ, ન વર્ણાઃ ।
ન વાઽનુમાનેનાપિ ભેદો ઽવગન્તું શક્યત ઇતિ પ્રાગેવ નિવેદિતમ્ ।
અતો ભેદે પ્રમાણાભાવાત્, અભિન્ન એવાયં ભિન્નાવભાસ ઇતિ, સાક્ષાત્પ્રતીતિબલનૈવાવસ્થાપિતમ્

નનુ ચ તદ્ગ્રહબલેનૈવાનુમાનં નિરસ્તમ્ ।
નિરસ્તે ચાનુમાને, તદ્ગ્રહ ઇતીતરેતરાશ્રયમિતિ ।
તત્રાઽહ--- અનુમાનનિરાસેન 997તદ્ગ્રહત્વં પ્રસાધ્યતે ।
સ્વયં પ્રતીતિસિદ્ધત્વાદ્ ભ્રાન્તિશઙ્કા તુ વાર્યતે

ભેદાગ્રહનિબન્ધનેયં ભ્રાન્તિરિતિ શઙ્કા કેવલાનુમાનનિરાસેનાપનીયતે ।
પ્રતીતિબલસિદ્ધસ્તુ તદ્ગ્રહો ન કારણાન્તરમપેક્ષત ઇતિ, કથમિતરેતરાશ્રયતા ।
નનુ કિમિતિ તદ્ગ્રહબલાજ્જ્વાલાયામપિ ભેદાનુમાનં ન નિરાક્રિયતૈત્યત આહ--- જ્વાલાભેદં વિના 998ભાસાં વિતતિર્નોપપદ્યતે ।
ભેદાજ્ઞાનેન સાદૃશ્યાત્ પ્રત્યભિજ્ઞા તુ યુજ્યતે

અવયવી-જ્વાલા ।
સર્વશ્ચાવયવી સ્વાવયવસંયોગેન જાતઃ, તદ્વિનાશેન વિનશ્યતિ ।
તન્તુવ્યતિષઙ્ગજનિતો હિ પટસ્તન્તુવિભાગે વિનાશી દૃશ્યતે ।
999પ્રભા ચ ગૃહોદરાદિવર્તિની તૈજસં રૂપમ્ ।
ન ચ દ્રવ્યાશ્રિતા રૂપાદયો દ્રવ્યં વિરહય્ય વર્તન્તે ।
તેન તૈજસાઃ પરમાણવો નિત્યમભિભૂતત્વાદનુપલમ્ભમાન અપિ, પ્રત્યક્ષતો યાવત્પ્રભાવિતતિ સન્નિધીયન્ત ઇત્યઙ્ગીકરણીયમ્ ।
તેષુ ચ દેશાન્તરમનુપ્રાપ્તેષ્વેતદાશ્રયણીયમ્-એતેષાં સંયોગા વિઘટન્ત ઇતિ ।
વિઘટિતેષુ તેષુ, તદારબ્ધે દ્રવ્યે ઽપિ નાશમુપેયુષિ, 1000જ્વાલાદર્શનં જ્વાલાન્તરદર્શનમન્તરેણ નોપપદ્યતે ।
ભેદાગ્રહણનિબન્ધના તુ પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિશ્શુક્તિરજતાદિષુ દૃષ્ટત્વાદુપપન્ના ।
વિના તુ શબ્દેભેદેન ન કિઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।
ઉક્તેન નીતિમાર્ગેણ તદ્ગ્રહો ઽતો ઽત્ર સમ્મતઃ

પ્રત્યુચ્ચારણં ભેદવ્યતિરેકેણાપિ પ્રયત્નાનન્તરોપલભ્યમાનત્વં યથોપપદ્યતે, તથોક્તમેવેતિ, અપ્રતિપક્ષા પ્રત્યભિજ્ઞા ।
1001સદસત્કારણત્વેન તસ્માચ્છબ્દસ્ય નિત્યતા ।
એતદેવવ હિ નિત્યત્વં વ્યોમાદિષ્વપિ સમ્મતમ્

શબ્દસ્ય પ્રયત્ન એવ કારણતયા સમ્ભાવિતઃ ।
સ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાબલેનદ્વિજીયાદિદર્શનેષ્વભિવ્યઞ્જકતામાપાદિત ઇતિ, પ્રથમદર્શંને ઽપ્યસાવભિવ્યઞ્જક એવ ।
અતઃ 1002કારણરહિતત્વે 1003સતિ સત્ત્વાન્નિત્યશ્શબ્દો ગગનાદિવત્ ।
1004તેન નાસ્યાનિત્યતેતિ ॥
એષા શાલિકનાથેન શબ્દનિત્યત્વસાધની ।
પ્રભાકરગુરોર્દૃષ્ટ્યા ન્યાયશુદ્ધિઃ 1005પ્રકીર્તિતા