પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 22

ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીમચ્છાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં વિષયકરણીયં નામ દ્વાદશં પ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
પરિચ્છેદ 1
13_1
અથાઙ્ગપારાયણે સન્નિપત્ત્યોપકારકાઙ્ગનિરુપણપરઃ પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
પ્રકણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
1374વ્યાખ્યાવિકલ્પસમ્ભવમઙ્ગાન્યધિકૃત્ય સંશયં છેત્તુમ્ ।
પરમં પ્રભાકરગુરોર્ગમ્ભીરં ભાવમભિધાસ્યે1375

અઙ્ગાનાં ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
ઇહ ચતુર્વિધમઙ્ગજાતમ્--જાતિ-ગુણ-દ્રવ્ય-ભાવાર્થાત્મકમ્ ।
તત્ર ભાવાર્થાત્મકમપિ દ્વિવિધમ્---સન્નિપત્ત્યોપકારકમ્, આરાદુપકારકઞ્ચેતિ ।
સન્નિપાતિનાં ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
તત્ર સન્નિપત્ત્યોપકારકં ચતુર્વિધ્રં, સાધ્યભૂતોત્પત્તિ-પ્રાપ્તિ-વિકૃતિ-સંસ્કૃતિભેદાત્ ।
1376યથાક્રમં સંયવન-દોહન-વિલાપન-પ્રોક્ષણાદિરૂપમ્ ।
તત્ર સંયવનેન પ્રાગભૂતઃ પિણ્ડ ઉત્પદ્યતે ।
સદેવ ક્ષીરં દોહનેન પ્રાપ્યતે ।
વિલાપનેન પ્રાચીં સંહતાવસ્થામપબાધ્ય, ઇતરા દ્રવાવસ્થાઽજ્યસ્યોત્પદ્યતે ।
પાર્થિવં હ્યાજ્યં ગન્ધવત્ત્વાત્ સ્વભાવતસ્સંહતરૂપમગ્નિસંયોગેન દ્રવીભવતિ ।
તદાહ ભગવાન્કાશ્યપઃ---"સર્પિર્-જતુ-મધૂ-ચ્છિષ્ટાનાં પાર્થિવાનામગ્નિસંયોગાત્ દ્રવત્વમદ્ભિસ્સામાન્યમ્" [વૈ. દ. અ. 2. આ. 1. સૂ. 6] ઇતિ ।
તથા શાબ્દૈરપ્યુક્તમ્---"અગ્નિસંયોગેનાઽજ્યં દ્રવીભવતીતિ ચ્વિપ્રત્યયપ્રયોગાદિ"તિ ।
પ્રોક્ષણન્તુ દ્રવ્યસ્ય ન પ્રાગવસ્થાધ્વંસેન દશાન્તરમાદધાતિ---ઇતિ ।
શ્લોકશ્ચાત્ર ભવતિ---પૂર્વાવ્સ્થાપ્રહાણેન દશાન્તરપરિગ્રહમ્1377 ।
વિકારમાહુસ્સંસ્કારં કેવલાતિશયોદયમ્1378

ઇતિ ।
સન્નિપાતિનામઙ્ગાનાં લક્ષણમ્ ।
કિં પુનરેષાં ચતુર્ણામપિ સન્નિપત્ત્યોપકારિત્વે લક્ષણમ્ ? 1379યત્-કારક-વિધ્યપેક્ષં ફલં જનયતિ, તત-સંનિપત્ત્યોપકારકમ્ ।
યથા--કર્ત્તરિ સ્નાનમ્,1380 કર્મણ્યવઘાતાદિ, અધિકરણે દધ્યાનયનમિત્યાદ્યૂહનીયમ્ ।
ભાટ્ઠમતેનાઽશઙ્કા ।
તત્ર સન્નિપત્ત્યોપકારકાઙ્ગવાક્યેષુ કેચિત્પૃથગ્વિધીનભ્યુપગચ્છન્તિ ।
તે હિ મન્યન્તે---યદ્યત્ર પૃથગ્વિધયો નાભ્યુપગમ્યેરન્, તદાધિકૃતાધિકારાદઙ્ગતૈવાવઘાતાદીનાં ન સ્યાત્ ।
ન ચ દ્રવ્યસમ્બન્ધમુખેન પ્રકૃતાધિકારાપૂર્વસમ્બન્ધાદઙ્ગતાસિદ્ધિઃ, વ્રીહ્યાદિશબ્દાનામાકૃતિવચનત્વાત્ ।
યદ્યપિ કાર્યપ્રત્યાસન્નતયા વ્યક્તીનાં તલ્લક્ષણાર્થો જાતિશબ્દઃ, તથાપિ વ્યક્તિમાત્રં લક્ષ્યતે, નાપૂર્વવિશેષસંબદ્ધા વ્યક્તિઃ ।
ન ચ પ્રકૃતતયાઽગ્નેયીવત્તદપૂર્વસાધનવ્યક્તિલક્ષણાવશેનાપૂર્વસંબન્ધઃ, યદ્યપ્યાગ્નેયીન્યાયેન સન્નિહિતવ્યક્તિપરિગ્રહઃ, તથા સ્વરૂપેણૈવ તાસામપ્રકૃતવ્યક્તિપરિહારેણ પ્રતીતિઃ, ન પુનરપૂર્વવિશેષસાધનતયા, તસ્ય સ્વરૂપસ્ય લાક્ષણિકત્વાત્ ।
ન ચ લક્ષિતલક્ષણાયાં કારણમસ્તિ1381 ।
તથાહિ---જાત્યા વ્યક્તિર્લક્ષ્યતે, વ્યક્ત્યા ચ સાધનવિશેષ ઇતિ લક્ષિતલક્ષણા1382 કારણાભાવાદયુક્તા ।
અત એવ"ચાઽગ્નેય્યાઽગ્નીધ્રમુપતિષ્ઠતે" ઝ્ર્તૈ. સં. 3. 1. 6.] ઇતિ સત્યપિ પ્રકૃતપરિગ્રહે, ન કૃગન્તરેણાગ્નીધ્ર 1383ઉપસ્થીયતે ।
અત એવ ચ ન તત્ર વિનિયુક્તવિનિયોગવિરોધઃ ।
કાર્યાન્તરસાધનતયા ચાઽગ્નીધ્રોપસ્થાને ઽવિનિયોગાત્ ।
એવઞ્ચ સ્વરૂપમાત્રેણૈવાવધાતાદીનાં સમ્બન્ધાન્નાપૂર્વવિશેષસમ્બન્ધસિદ્ધિઃ, દીક્ષણીયાવાઙ્નિયમવત્ ।
યથા સ્વાવાન્તરાપૂર્વસમ્બન્ધાદ્વાઙ્ગિનયમો નાધિકારાપૂર્વાનુપ્રવેશી, તથાવઘાતાદ્યપિ સ્યાત્ ।
તતશ્ચાધિકારાપૂર્વં પ્રત્યવઘાતાદીનામઙ્ગતા ન સ્યાત્ ।
તદનઙ્ગત્વે ચ તત્પ્રયુક્ત્યભાવાદવઘાતાદીનામનુષ્ઠાનં ન સ્યાત્ ।
અતીઽવઘાતાદિષૂત્પત્તિનિયોગો ઽઙ્ગીકરણીયઃ ।
તસ્મિન્ ખલ્વાશ્રિતે, અધિકારાભાવેન તસ્યાનુષ્ઠાનાનુપપત્તેરધિકારિણિ કલ્પયિતવ્યે, પ્રકૃતાધિકારાપૂર્વે ઽધિકૃત એવ પ્રયાજાદિષ્વપ્યધિક્રિયત ઇતિ, નોપાયો--પેયભાવાત્તદઙ્ગત્વસિદ્ધિઃ--ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
તદિદં તત્રભવાનુપાધ્યાયો1384 ન મૃષ્યતિ ।
તદાહ"અનભિજ્ઞો ભવાન્વિષય--નિયોજ્યાનામિ" [બૃ. ટી. 3. 1. 3] ત્યત્ર ।
અવઘાતાદિષુ શબ્દતઃ, વસ્તુસ્વભાવતશ્ચ તુષકણવિમોચનાદિ દૃષ્ટમ્, પ્રોક્ષણાદિષુ શબ્દત એવાદૃષ્ટઞ્ચ કાર્યમઙ્ગીક્રિયતે ।
તત્ર યદિ નિયોગો ઽપ્યપર આશ્રીયેત કાર્યભૂતઃ, તદા કાર્યદ્વયમેકસ્મિન્ વાક્યે નાન્વીયતે ।
ન ચ યથા સ્વર્ગાદિકં ફલમ્, તથાભૂતમેતદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્ય ચ નિયોજ્યવિશેષણત્વેનાન્વીયમાનત્વાત્1385 ।
ન ચ તુષકણવિમોચનાદિ નિયોજ્યવિશેષણમ્દ્વ ક્રિયાફલત્વાત્ ।
યદેવ નિયોગફલમ્, તદેવ નિયોજ્યવિશેષણતામનુભવતિ ।
સાધ્યવિશિષ્ટો હિ નિયોજ્યસ્તદેવ કાર્યતયા પ્રતિપત્તુમર્હતિ, યદેવ તસ્ય સાધ્યં સાધયતીતિ, નિયોજ્યવિશેષણસ્ય સિદ્ધિરવસીયતે ।
યચ્ચ ક્રિયાફલમ્, ન તન્નિયોગાત્સિધ્યતીતિ, ન તદ્વિશિષ્ટો નિયોગે નિયોજ્યતામશ્નુતે ।
ન ચ પ્રતીતતુષકણવિમોચનાદિકાર્યત્યાગો યુક્તઃ, પ્રતીતહાનાદેવ ।
નનુ ચ નિયોગાભિધાયિલિઙાદિપ્રયોગવશેન નિયોગો ઽપિ પ્રતીતિ એવેતિ તુલ્યો દોષઃ ।
ઉચ્યતે ।
સન્નિહિતે વિધૌ વિધિરવગમ્યમાનસ્સ એવ તાવદવગન્તુમુચિતઃ ।
તત્ર યદિ તદ્વિષયાનુપ્રવેશિતા વિષયસ્ય ન સ્યાત્, તર્હિ ભવેદ્વિધ્યન્તરમ્ ।
અનુપ્રવિશતિ ચાવઘાતાદિ પ્રકૃતવિષયમ્, તદર્થવ્રીહ્યાદિસમ્બન્ધાત્ ।
1386સન્નિહિતાધિકારનિયોગપરતયૈવાવહન્ત્યાદિભિઃ પદૈરવઘાતાદય ઉચ્યન્તે, તથાભૂતાનાં તેષાં ક્રિયા-કારકભાવોપદેશાત્ ।
યદિ સ્વરૂપમાત્રાવસ્થિતૈર્વ્રીહ્યાદિભિસ્સહ સમ્બન્ધસ્સ્યાત્, તદા તદધિકારસમ્બન્ધા ન સ્યાદિતિ, તદીયસાધનવિશેષલક્ષણયા વ્રીહ્યાદિભઃ1387 પદૈરુપસ્થાપિતો ઽવઘાતાદિભિરન્વીયતે, ન સ્વરૂપમાત્રમ્ ।
એવઞ્ચોપદેશત એવ યવેષ્વપ્યવઘાતાદયસ્સિદ્ધા ભવન્તિ, સાધનભાવસ્યાવિશેષાત્ ।
અત એવ ચાવઘાતાદયો નિયોગસાધનતયાપ્રાપ્તા એવ વિધીયન્તે ।
નિયમસ્તુ પ્રયોજનમ્ ।
યદિ નિયોગાઙ્ગતયાવધાતાદયો ન વિધીયેરન્, તદા પુરોડાશમાત્રસિદ્ધ્યર્થતયા નખવિદલનાદ્યપ્યાક્ષિપ્યેત ।
નિયોગાઙ્ગતયા ત્વવધાતાદિષુ વિહિતેષુ, તૈર્વિના નિયોગસિદ્ધ્યનુપપત્તેઃ નિયમેન ન એવાક્ષિપ્યન્તે ।
નિયોગાઙ્ગતા તુ પક્ષે ઽપ્યપ્રાપ્તા, નિયોગસ્યાલૌકિકતયા તદઙ્ગત્વસ્યાપિ શબ્દાદન્યતો ઽનવગમાત્ ।
નિયોગાઙ્ગત્વાચ્ચાવઘાતાદીનામ્, નિયોગસમ્બન્ધઃ પ્રાપ્તસ્ય લિઙાદિભિરનૂદ્યતે ।
અવઘાતાદીનાં નિયોગવિષયત્વશઙ્કા-નિરાસૌ ।
નનુયદ્યવઘાતાદીનાં નિયોગસમ્બન્ધો ઽસ્તિ, કથં તર્હિ તેષાં નિયોગાવિષયત્વમુચ્યતે ? ઇત્થમુચ્યતે--- ન નિયોગસંબન્ધિતામાત્રમુચ્યતે, યસ્ય નિયોસિદ્ધિરેવ કાર્યમ્, સ વિષયઃ ।
અવધાતાદીનાઞ્ચ તુષકણવિમાચનાદ્યવાન્તરકાર્યઙ્કુર્વતાં નિયોગાવિષયત્વમ્ ।
તેન નિયોગાવિષયત્વમ્, અઙ્ગતા ચેતિ સિદ્ધમ્ ।
વિધેયાસ્ત્વવઘાતાદયો નિયોગસિદ્ધ્યર્થતયોપાદીયમાનત્વાત્ ।
તદુક્તમ્---"યત્તુ તત્સિદ્ધ્યર્થમુપાદીયતે તદ્વિધેયમિતિ તન્ત્રે વ્યવહારઃ" [સૂ. 2. વૃ. ટી. પૃ. 39] ઇતિ ।
તદેવં નિયોગપ્રત્યભિજ્ઞોપબૃંહિતસન્નિધાનમાત્રેણૈવાવઘાતાદીનાં નિયોગાઙ્ગતા, ન પદાર્થાન્વયમુખેનેતિ સિદ્ધમ્ ।
યેષાં પુનઃ પદાર્થાન્વયમુખેનાનુપ્રવેશો ઽભિમતઃ, તેષાં પ્રકરણાધીતસ્ય પાઞ્ચદશ્યસ્ય, અનારભ્યાધીતસ્ય ચ સાપ્તદશ્યસ્ય સામિધેનીસમ્બન્ધમુખેનાનુપ્રવેશિનોરવિશેષાત્, ઉભયોરપિ પ્રકૃતાવેવ નિવેશઃ, વિકલ્પશ્ચ સ્યાત્ ।
સન્નિધાનમાત્રેણ તુ પ્રકરણાધીતસ્ય ગ્રહણે શીઘ્રં પાઞ્યચદશ્યમધિકારાનુપ્રવિષ્ટમિતિ, તદવરુદ્ધે સાપ્તદશ્યમધિકારવિરુદ્ધં1388 નાનુપ્રવિશતિ ।
તેન વિકૃતાવેવ તસ્ય નિવેશઃ ।
યદિ સન્નિધાનતો ઽધિકારવિધાવનુપ્રવેશઃ, તર્હિ પર્ણતાદીનામનારભ્યાધીતાનાં કથમનુપ્રવેશઃ ? ઉચ્યતે---જુહ્વાદયો ઽવ્યભિચરિતક્રતુસમ્બન્ધા ઇતિ, તત્સમ્બન્ધમુખેન ક્રતુસમ્બન્ધસિદ્ધિઃ, તત્સમ્બદ્ધેષ્વેવ ચ જુહ્વાદિષુ પર્ણતાદિસમ્બન્ધાત્ ।
અત એવ"હિરણ્યં ભાર્યમિ" [તૈ. બ્રા. 2. 2. 5. 2] તિ સ્વતન્ત્રમેવાધિકારનિયોગવિષયઃ, હિરણ્યસ્ય ક્રતુસમ્બન્ધવ્યભિચારાત્ ।
યે ચ પદાર્થસ્વરૂપાન્વયે ઽનર્થકત્વાપત્તેઃ, તત્સમ્બન્ધાવસ્થાન્વયપૂર્વકં ગ્રાહકાન્વયમાહુઃ, તેષામિદમેવ તાવત્કથમ્, આનર્થક્યેન ન ભવિતવ્યમ્--ઇતિ ।
વેદવાક્યત્વાદિતિ ચેત્ ? વેદેનાનર્થકેન ન ભવિતવ્યમિતિ ન રાજ્ઞા1389 જ્ઞાપિતમ્, યસ્યાર્ઽથો ગમ્યતે, તસ્ય મા ભૂદાનર્થક્યમ્, અનવસીયમાનાર્થસ્ય ત્વર્થવત્ત્વં મનોરથમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્ ।
પક્ષાન્તરાલમ્બનેનાપ્યર્થવત્તા ભવત્યેવેતિ, વરં સંનિધાનવશેન નિયોગાઙ્ગતાભ્યુપગમઃ ।
1390સન્નિધાનમપિ સમ્બન્ધે કારણમિતિ વાક્યવિદઃ ।
સમ્બન્ધઞ્ચ ગુણપ્રધાનભાવમન્તરેણ ન સ્યાત્ ।
તત્ર ચ"ન કાર્યમન્યાર્થં ભવતી"તિ નિયોગ એવ પ્રધાનમ્, અઙ્ગમવઘાતાદયઃ ।

સન્નિધાનવિષયે શઙ્કા-નિરાસૌ ।
યદિ ચાનર્થક્યેન નિયોગસમ્બન્ધઃ, તદા ચ"તૃચ ઉત્તમઃ પર્યાસઃ" ઇતિ 1391દ્વાદશાહ એવ ન નિવિશતે ।
ક્રતુસમ્બન્ધો હ્યન્તઃ પર્યાસ ઉચ્યતે ।
તેન તત્ર પદાર્થમાત્રસમ્બન્ધે ઽપ્યાનર્થક્યં નાસ્તિ ।
તથા"હિરણ્મય્યસ્સ્રુચો ભવન્તિ" [આપ. શ્રૌ. સૂ. 8. 5. 29] ઇતિસ્રુચામવ્યભિચરિતક્રતુસમ્બન્ધાનાં ધર્મવિધેરાનર્થક્યં નાસ્તીતિ, ન પ્રકૃતાધિકારસમ્બન્ધસ્સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાનર્થક્યપરિહારાયઽપૂર્વસમ્બન્ધો ઽભ્યુપેતઃ ।
કિમિતિ ન સન્નિહિતાપૂર્વસમ્બન્ધસ્સમાશ્રીયતે ।
યદિ સન્નિધાનમકારણમ્, તતશ્ચ"અગ્નેસ્તૃણાન્યપચિનોતિ" [આપ. શ્રૌ. સૂ. 3. 4. 3.] ઇતિ નાગ્નિહોત્રે એવ વ્યવતિષ્ઠેત ।
અથ સન્નિધાનવિશેષાત્તદપૂર્વસમ્બન્ધિનામગ્ન્યાદીનાં પરિગ્રહઃ, તદા વરં સન્નિધાનવિશેષાત્તદપૂર્વસમ્બન્ધ એવાસ્તુ, કિં પરમ્પરાશ્રયણેન ।
યથા ક્રિયાકારકભાવેનાન્વિતાભિધાનમ્, તથા પ્રયોજન-પ્રયોજનિભાવેનાપિ હ્યભિધાનં લોકે પ્રતિપન્નમ્ ।
ન હિ વ્રીહ્યાદયઃ પ્રયોજનતાં પ્રતિપત્તુમર્હન્તિ---ઇતિ, તત્પરિત્યાગેનાપૂર્વેણૈવ સહ પ્રયોજન--પ્રયોજનિભાવેન સમ્બન્ધઃ ।
અવાન્તરાપૂર્વે શઙ્કા-તન્નિરાસૌ ।
યે ચાવઘાતાદિષ્વવાન્તરાપૂર્વાણિ સઙ્ગિરન્તે, તેષાં મતે"પ્રોક્ષિતાભ્યામુલૂખલમુસલાભ્યામવહન્તી"તિ પ્રોક્ષણં દીક્ષણીયાવાઙ્નિયમવદવાન્તરાપૂર્વપ્રયુક્તં સ્યાત્ ।
તતશ્ચ ત્રૈધાતવીયામિવ વાઙ્નિયમઃ, નખનિર્ભિન્ને ચરૌ પ્રોક્ષણં ન 1392 સ્યાત્, તત્પ્રયોજકં રૂપં તત્ર નાસ્તિ--ઇતિ ।
ન ચૈતદ્વાચ્યં--તુષકણવિમોચનાદિકાર્યમુખેનાધિકારાપૂર્વમેવ પ્રયોજકમિતિ, વાઙ્નિયમે ઽપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્, દીક્ષણીયાયામપિ ક્રત્વપેક્ષિતત્વોપત્તિરપિ1393 કાર્યમસ્તીતિ, જ્યોતિષ્ટોમ એવ પ્રયોજકો વાઙ્નિયમસ્ય સ્યાત્ ।
તતશ્ચ 1394દીક્ષિતત્વોત્પાદિકાયાં ત્રૈધાતવીયાયામપિ સ્યાત્ ।
નનુ યદ્યવઘાતાદિષ્વવાન્તરવિધયો નેષ્યન્તે, કથં1395 તર્હિ"ન ચાવિહિતમઙ્ગં ભવતિ" [શા. ભા. અ. 3, પા. 4. અ. 13.] ઇત્યઙ્ગેષ્વેવાન્તરવિધ્યભ્યુપગમો ભાષ્યકારસ્ય ? ઉચ્યતે ।
આરાદુપકારકે ઽનૃતવદનપ્રતિષેધે ચાવાન્તરવિધિરઙ્ગીકુતઃ, તદ્વ્યતિરેકેણાઙ્ગત્વાનુપપત્તેઃ ।
સ્વરૂપેણ ક્ષણિકત્વાત્કર્મણામ્, ઉપકારજનનકાલે તદનવસ્થાનાદઙ્ગત્વં ન ઘટત ઇતિ, ઇહૈવ વક્ષ્યામઃ ।
અત એવ જજ્જભ્યમાનમન્ત્રવચને સન્નિપત્ત્યોપકારિણિ "પુરુષપ્રયત્નશ્રવણમનુવાદઃ" ઇતિ વદતિ ભાષ્યકારઃ ।
યત્ર હ્મવાન્તરવિધિરસ્તિ, તત્ર પુરુષયત્નશ્રવણં નાનુવાદઃ ।
યદેવ હિ તદવાન્તરાપૂર્વમ્, તત્ કાર્યતયા લિઙાદિવાચ્યમ્ ।
ન ચ કૃતિરૂપપુરુષપ્રયત્નાનભિધાને કૃત્યવચ્છિન્નસ્વભાવકાર્યાભિધાનોપપત્તિરિતિ, તદર્થં કૃતિરૂપપુરુષપ્રયત્નાભિધાનં યુક્તમિતિ, નાવિવક્ષિતઃ પુરુષપ્રયત્નઃ ।
એવં નિયોગપ્રત્યભિજ્ઞોપવૃંહિતસંનિધિસમામ્નાનવશાદવઘાતાદયો ઽવહન્ત્યાદિપદૈરધિકારનિયોગૈદમર્થ્યેનાન્વયિનો ઽવગતા - સ્સન્તસ્તદન્વિતાવસ્થૈર્વ્રીહ્યાદિભિસ્સહ ક્રિયા--કારકભાવેનાન્વિતાસ્તાન્ પ્રતિ શેષતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
સ્વમતેન શ્રુત્યાદીનાં વિનિયોજકત્વકથનમ્ ।
કિં પુનરવધાતસ્ય વ્રીહ્યાદિશેષત્વે પ્રમાણમ્ ? કાર્યમિતિ બ્રૂમઃ ।
તથા હિ---ન કાર્યમન્યાર્થં ભવતિ, કાર્યત્વાદેવ ।
તેન યત્ કાર્યેણ સમ્બદ્ધમ્, તત્તાવત્તદર્થમ્ ।
યદપિ ચ કાર્યૈદમર્થ્યાપન્નેન સંબદ્ધં, તેનાપિ સહ યસ્ય સાધ્યસાધનભાવઃ, તદપિ તદર્થમેવ, કાર્યૈદમર્થ્યાપન્નસ્યાન્યૈદમર્થ્યે પ્રમાણાભાવાત્ ।
એવં 1396સર્વેષુ શેષ--શેષિત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
યદિ 1397કાર્યતયૈવૈદમર્થ્યાવગમઃ, કથં તર્હિ શ્રુત્યાદીનાં વિનિયોગકારણત્વમ્ ? દ્વારવિશેષસમર્પકતયા ।
કાર્યવિશેષકરતયા ચ શેષશ્શેશિણિ શેષતામાપદ્યતે, નાન્યથા, અકિઞ્ચિત્કરસ્ય શેષત્વાનુપપત્તેઃ ।
તત્ર શ્રુતિઃ"વ્રીહીનવહન્તી"તિ દ્વિતીયાત્મિકા વ્રીહ્યાદિગતન્તુષકણવિમોચનાદિ સમભિવ્યાહૃતક્રિયાસાધ્યભૂતં સમર્પયન્તી 1398નિયોગકરણતામનુવદતિ, ન પુર્દ્વીતીયૈવ શેષિતાં વ્રીહ્યાદીનામ્, અવધાતસ્ય ચ શેષતામાહ ।
"ગાં દદાતી"ત્યાદિષુ વ્યભિચારાત્ ।
ક્રિયાજન્યફલભાગિતા હિ સર્વત્રાવ્યભિચારિણી દ્વિતીનયાવાચ્યા, ન શેષિતા, વ્યભિચારિત્વાત્ ।
ક્રિયાજન્યસ્ય ફલસ્ય ભાગિ કારકમેવ કર્મ ।
તચ્ચ કિઞ્ચિદીપ્સિતમ્, ભૂત-ભાવ્યુપયોગાત્ ।
કિઞ્ચિચ્ચાનીપ્સિતમ્, અનુપયોગાત્ ॥
અનેનૈવ વિશેષેણ ભગવતઃ પાણિનેસ્સૂત્રદ્વયમ્--- "કર્તુરીપ્સિતતમં કર્મ" [પા. સૂ. 1. 4. 49] "તથાયુક્તઞ્ચાનીપ્સિતમિ" [પા. સૂ. 1. 4. 50] તિ ચ ।
યેષાં મતે શેષિતૈવ દ્વિતીયાર્થઃ, તેષાં મતે"સુવર્ણં ભાર્યમિ"તિ ક્રતુધર્મ એવ સ્યાત્ ।
શ્રુતાનુગુણાધિકારાનુપ્રવેશિતૈવ ન્યાય્યા યતઃ, ન સ્વતન્ત્રાધિકારકલ્પના, અવગતસુવર્ણશેષિત્વત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
ક્રિયાજન્યફલભાગિત્વે તુ શબ્દાર્થે, ન શ્રુતહાનિરિતિ, 1399સ્વતન્ત્રકર્ત્રવગમાત્ 1400તત્કારણભૂતાધિકારકલ્પનૈવ ન્યાય્યા ।
પ્રકૃતનિયોગાપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિયોગાન્તરે સ્થિતે પ્રજાપતિવ્રતાધિકારકલ્પનેવાધિકારકલ્પનૈવાચિતા---ઇતિ ।
લિઙ્ગસ્યોદાહરણમ્ ।
1401સ્નાનાદિષુ વસ્તુસ્વભાવપર્યાલોચનયા લિઙ્ગાત્કર્તૃસંસ્કારરૂપકાર્યાઙ્ગીકારઃ ।
તેન કર્તરિ શેષતા સ્નાનાદીનામ્, સામર્થ્યાત્ ।
સામર્થ્યમાત્રઞ્ચ લિઙ્ગમ્, નાભિધાનસામર્થ્યમેવ ।
વાક્યસ્યોદાહરણમ્ ।
"અભિક્રામં જુહોતી" [તૈ. સ. 2. 6. 6. 1] તયાદિષુ વાક્યાદભિક્રમણસ્ય હોમઃ કાર્યતયા પ્રતીયત ઇતિ, વાક્યેનાયં વિનિયોગઃ ।
1402સન્નિપત્ત્યોપકારકાણાન્તુ ન પ્રકરણેન વિનિયોગસ્સમ્ભવતિ ।
યેષાં પ્રકરણં દ્વારં કલ્પયતિ, તેષાં પ્રકરણાધીનો વિનિયોગઃ ।
પ્રકરણનિરૂપણમ્ ।
ઇતિકર્ત્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાં પ્રકરણમ્ ।
તયા ચ કરણોપકારઃ કાર્યભૂતઃ કલ્પ્યતે ।
ન ચાસૌ સન્નિપત્ત્યોપકારિણં દ્વારમિતિ, ન તેષાં પ્રકરણેન વિનિયોગઃ ।
સ્થાન-સમાખ્યયોસ્સન્નિપાતિષુ ન વિનિયોજકત્વમ્ ।
સ્થાન-સમાખ્યયોરપિ સન્નિપત્ત્યોપકારકાણિ પ્રતિ ન કાર્યકલ્પકતેતિ, ન વિનિયોગકારણત્વમ્, એવં1403 સન્નિપત્યોપકારકાણાં નિયોગૈદમર્થ્યમભિધાનતઃ, વિનિયોગતશ્ચ કારકૈદમર્થ્યમ્, ઉપાદાનતશ્ચાધિકારનિયોગકરણીભૂતયાગાદ્યૈદમર્થ્યંમ્ ।
1404નિયોગાક્ષેપો હ્યુપાદાનમ્, તત્કૃતં પ્રોક્ષણાદેઃ ક્રત્વર્થત્વમ્ ।
યદિ તદિયકરણોપકારકતા પ્રોક્ષણાદેર્ન સ્યાત્, તદા કેનાપરેણ પ્રકારેણ તદન્વિતનિયોગપ્રતીતિર્નિર્વહતીતિ, નિયોગ એવ તદન્વિતઃ પ્રતિપન્નસ્તસ્ય કરણોપકારકતાં કલ્પયન્ કરણૈદમર્થ્યમાક્ષિપતીતિ, તત્કૃતમેવ પ્રોક્ષણાદેઃ ક્રત્વર્થત્વમ્ ।
વિનિયોગાત્ પુનઃ કારકૈદમર્થ્યમેવેતિ કથં પુનસ્તેષાં કરણોપકારકતા ? તુષકણવિમોચનાદિકાર્યપરમ્પરાદાનેનોપકાર્યવિશેષાધાયકતયા ।
નન્વેવં સતિ કારકાનુપ્રવેશિનામવઘાતાદીનાં 1405કરણશરીરવિશેષાધાયકતયા કરણોપકારકત્વં, પ્રયાજાદીનાન્ત્વવ્યતિરિક્તકરણાનુગ્રહજનકતેતિ, ન સર્વૈરેક ઉપકારઃ ક્રિયતે ।
તતશ્ચ સર્વૈરેકેતિકર્તવ્યતેતિ ન સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।

ઉપકાર્યવિશેષાયત્તસિદ્ધિત્વાદુપકારસિદ્ધેરુપકાર્યવિશેષસ્યોપકારં1406 જનયિતુમલમ્, નાન્યસ્યેત્યવઘાતાદિવિનિયોગાદવગમ્યતે ।
એવઞ્ચોપપન્નમવઘાતાદેરપિ પ્રયાજાદિભિસ્સહ કરણોપકારજનકત્વમ્ ।
સન્નિપાતિનામારાદુપકારકત્વશઙ્કા-નિરાસૌ ।
કસ્માત્ પુનઃ પ્રયાજાદિવદવધાતાદયો ઽપ્યુપકારકા નાભ્યુપેયન્તે ? પ્રકૃતાધિકારનિયોગપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સમ્ભવતિ ચાત્ર નિયોગૈક્યં તદીયવ્રીહિસંસ્કારમુખેનેત્યુક્તમ્1407 ।
પ્રયાજાદિતુલ્યત્વે હ્યવઘાતાદીનામઙ્ગીક્રિયમાણે, ઉત્પત્તિનિયોગાન્તરમાશ્રયણીયમિતિ વક્ષ્યામઃ1408 ।
તત્ર સઙ્ગ્રહશ્લોકાઃ---સન્નિધાનવશોત્પન્ના પ્રકૃતાપૂર્વગામિની1409 ।
મા બાધિ 1410પ્રત્યભિજ્ઞેતિ તદનુગ્રહકાઙ્ક્ષયા

અવહન્ત્યાદિભિશ્શબ્દૈઃ કાર્યાન્વિતપદાર્થકૈઃ ।
પ્રકૃતાપૂર્વસમ્બદ્ધ1411 એવ સ્વાર્થો ઽભિધીયતે

તથા સતિ તદીયત્વં તેષાં રક્ષિતુમિચ્છતા ।
બ્રીહ્યાદિભિઃ પદૈર્યુક્તા કાર્યસાધનલક્ષણા

ક્રિયાકારકસમ્બન્ધો ઽપ્યતસ્સાધનગોચરઃ1412 ।
શેષિભાવો ઽપિ1413 તસ્યૈવ શ્રૌતદ્વારાનુસારતઃ