પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 23

ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીમચ્છાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં પ્રકરણપઞ્ચિકાયામઙ્ગપારાયણે સન્નિપત્ત્યોપકારકાઙ્ગનિરૂપણપરઃ પ્રથમઃ પરિચ્છેદસ્સમાપ્તઃ ॥
13_2
અથાઙ્ગપારાયણે આરાદુપકારકાઙ્ગનિરુપણપરઃ
દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદઃ પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
1414આરાદુપકારકં દ્વિવિધમ્--અદૃષ્ટપ્રયોજનં, દૃષ્ટા-દૃષ્ટાપ્રયોજનઞ્ચ ।
તત્રાદૃષ્ટપ્રયોજનં "સમિધો યજતિ" [શ. બ્રા. 2. 6. 1. 1] ઇત્યાદિ ।
અસ્ય કારકગતં કિઞ્ચિત્ પ્રયોજનં ન દૃશ્યતે ।
આરાદુપકારકવિષય એકદેશિમતમ્ ।
1415તત્ર કેચિત્તાવદધિકારાપૂર્વં પ્રત્યઙ્ગતાસિદ્ધ્યર્થમેષામધિકૃતાધિકારમિચ્છન્તિ ।
તે હિ મન્યનતે---ઉત્પત્તિનિયોગાસ્તાવત્ સમિદાદિષુ નિર્વિવાદં સમ્મતાઃ ।
ન ચ નિયોગો નિયોજ્યમન્તરેણાભિધીયતે ।
તથા સતિ વિશ્વજિદાદિષુ નિયોજ્યપરિકલ્પના ન સ્યાત્ ।
તત્ર ચ નિયોજ્યે કલ્પયિતવ્યે, યદ્યનુષઙ્ગઃ ફલપદસ્ય કલ્પ્યેત, યદિ વા વિશ્વજિન્યાયેનાધિકારી કલ્પ્યેત, તદાધિકારાપૂર્વસ્યેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા ન 1416પરિપૂર્યતે ।
ન પરમાપૂર્વાધિકૃતે ત્વધિકારિણિ સતિ, ઉપાયો-પેયભાવો ગમ્યતે ।
ન હ્યન્યથાધિકૃતાધિકારભાવ ઉપપદ્યતે ।
યસ્ય હિ પરમાપૂર્વં સાધ્યમ્, સ પરમાપૂર્વાધિકારી, તેન યથા"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતે"ત્યાદૌ સ્વર્ગકામે સાધ્યસ્વર્ગવિશિષ્ટે ઽધિકારિણિ સ્વર્ગ-યાગયોરુપાયો-પેયભાવઃ, તથૈહાપિ સમિદાદિપરમાપૂર્વયોઃ ।
તત્ર"ન ચ કાર્યમન્યાર્થમિ"તિ ન્યાયેનાધિકારનિયોગૈદમર્થ્યમેવ સમિદાદીનામવસીયતે ।
તદિદં ગ્રાહકગ્રહણમિતિ ગીયતે ।
તત્રોત્પત્તિશિષ્ટાગ્નેયાદિકરણાવરુદ્ધે પરમાપૂર્વે પ્રકારાન્તરેણૈદમર્થ્યાનુપપત્તેરિતિકર્તવ્યતાત્વેનૈવ સમ્બન્ધઃ--ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
તદિદમનુપપન્નમિતિ પ્રાભાકરાઃ ।
1417તથાહિ---યદિ સર્વસ્ય નિયોગસ્ય નિયોજ્યાન્વિતાભિધાનમાશ્રીયતે, 1418તર્હિ રાજસૂયિકાનામિજ્યાવિશેષાણામુત્પત્તિનિયોગાનામપિ સાધિકારત્વં સ્યાત્ ।
તતો ઽભિષેચનીયતન્ત્રમધ્યે પઠિતાનાં વિદેવનાદીનામભિષેચનીયાવાન્તરાપૂર્વપ્રકરણેન તદઙ્ગતૈવ સ્યાત્ ।
અથોચ્યેત---નાદૃષ્ટાર્થો નિયોગો નિયોજ્યાન્વિતો ઽભિધીયતે, કિન્ત્વનુષ્ઠાનલબ્ધયે ।
અભિષેચનીયાદયશ્ચ પરમાપૂર્વપ્રયુક્ત્યૈવ લબ્ધાનુષ્ઠાનાઃ, પરમાપૂર્વસ્યાપિ તદ્વિષયત્વાત્, તેનૈવ સ્વસિદ્ધ્યર્થં વિષયીભૂતાસ્વિજ્યાસુ પ્રયુજ્યમાનાસુ તદ્વિષયોત્ત્પત્તિનિયોગા અપિ લબ્ધસિદ્ધયો ન સ્વસિદ્ધયે નિયોજ્યાન્તરમાકાઙ્ક્ષન્તિ---ઇતિ ।
તર્હિ પ્રયાજાદિનિયોગ અપિ વિનિયુક્તવિષયત્વાન્નાધિકારાન્તરમપેક્ષેરન્ ।
સ્યાન્મતં---વિનિયોગ એવ તેષામધિકૃતાધિકારમન્તરેણાનુપપન્નઃ---ઇતિ ।
તદસત્---નિયોગૈદમર્થ્યમાત્રેણ પ્રથમં શબ્દેનાવગતાધિકારસમ્બન્ધાનાં પ્રકરણેનેતિકર્તવ્યતાત્વેન વિનિયોગાત્ ।
તથાહિ---અધિકારવિધિસન્નિધૌ "સમિધો યજતી"ત્યાદયો નિરધિકારા એવ તાવદામ્નાયન્તે ।
તત્ર યો ઽસાવધિકારવિધિઃ, સ એવ પ્રયોજનભૂતો નિરધિકારસ્સૈમિદાદિભિસ્સ્વયમપ્રયોજનભૂતૈરન્વિતસ્સ્વશબ્દેનાભિધીયતે1419 ।
સમિદાદિવાક્યાનિ ચ દ્રવ્યદેવતાવિશિષ્ટાનિ યાગસ્વરૂપાણ્યેવ સન્નિધાપયન્તિ, સન્નિધાનમાત્રેણ તૈસ્સહાધિકારનિયોગસ્યાન્વયઃ ।
યદિ ચ સન્નિધાનં નાઽદ્રિયેત, તદા સમિદાધિકારનિયોગસ્યાન્વયઃ ।
યદિ ચ સન્નિધાનં નાઽદ્રિયેત, તદા સમિદાદિષ્વપિ કિમિતિ પરમાપૂર્વાધિકારી કલ્પ્યતે ।
તદેવં સન્નિધાનમાત્રતસ્સિદ્ધમધિકારૈદમર્થ્યં1420 કથં ભવતીત્યપેક્ષા ।
તથા સાધ્યભૂતસ્યાધિકારાપૂર્વસ્ય ચ કથમિત્યાકાઙ્ક્ષા ।
તેન કરણોપકાર એવ તેષાં દ્વારમાશ્રીયતે ।
તત્ર યદૈદમર્થ્યેનાન્વિતાભિધાનમ, તદ્ગ્રાહકગ્રહણમ્ ।
યચ્ચ તેષાં કરણોપકારદ્વારપરિકલ્પનમ્, સ એવ પ્રકરણવિનિયોગઃ---ઇતિ ।
અવાન્તરાપૂર્વાપહ્નવશઙ્કા-પરિહારૌ ।
નન્વેવમવાન્તરાપૂર્વાણ્યપહ્નુતાનિ ? નાપહ્નોષ્યામહે ।
યદ્યપિ પ્રથમં લિઙાદયો ન વ્યતિરિક્તં નિયોગં પ્રતિપાદયિતુમીશતે, "વ્રીહીનવહન્તીત્યાદિ"ષ્વિવશઙ્ક્યમાનાધિકારનિયોગાનુવાદકત્વાત્ ।
તથાપ્યધિકારનિયોગં પ્રત્યેષાં ક્ષણભઙ્ગિનામવાન્તરાપૂર્વાણ્યજનયતામઙ્ગતા નોપપદ્યત ઇતિ, પશ્ચાદ્યદધિકારાપૂર્વાઙ્ગભાવોપપાદનાયાઽશ્રયણીયાન્યવાન્તરાપૂર્વાણિ લિઙાઽભિઘેયાન્નયુપેયન્તે ।
તદેતદ્દીક્ષણીયાવાઙ્નિયમાધિકરણે [મી. દ. 9. 1. 2.] વ્યુત્પાદિતમ્ ।
નન્વેમાશ્રયિષ્વવાન્તરાપૂર્વાભ્યુપગમો યથા, તથાત્રૈવ વક્ષ્યામઃ ।
યાનિ 1421ચાવાન્તરાપૂર્વાણિ, તાનિ શબ્દેનાઙ્ગભૂતાન્યધિકારાપૂર્વં પ્રત્યુપનીયન્તે ।
દીક્ષણીયાદિષ્વવાન્તરાપૂર્વશઙ્કા-પરિહારૌ ।
નન્વેવં તર્હિ દીક્ષણીયાદિષુ વાઙ્નિયમસ્યાવાન્તરાપૂર્વપ્રયુક્તતા ન સ્યાત્ ।
કિન્તુ"પ્રોક્ષિતાભ્યામુલૂખલ-મુસલાભ્યામવહન્તી"તિવત્ તદપૂર્વપ્રયુક્તતૈવાઽપદ્યેત ।
ન ।
તસ્ય સ્વરૂપનિષ્પત્ત્યર્થત્વાત્, યદ્યપ્યવાન્તરાપૂર્વાણાં પરમાપૂર્વાઙ્ગભાવઃ, તથાપિ તેષુ સ્વરૂપનિષ્પત્ત્યર્થ એવ વાઙ્નિયમાદિકો ધર્મઃ,"દીક્ષણીયાયામનુબ્રૂયાદ્" [આપ. શ્રૌ. સૂ. 20. 4. 10] ઇતિ દીક્ષણીયાસમ્બદ્ધાવાન્તરાપૂર્વસ્વરૂપસંબન્ધાવગમાત્ ।
ન ચ તેષાં સ્વરૂપપરિત્યાગેનાઙ્ગા-ઙ્ગિભાવલક્ષણા યુક્તા, લક્ષણૈવ યતઃ ।
ન ચ સ્વરૂપાર્થત્વેનાનનુષ્ઠાનમ્1422 ।
સ્વરૂપસ્યૈવાનન્યગમ્યસિદ્ધિત્વાત્ ।
શબ્દૈકગમ્યસિદ્ધિકં સર્વમપૂર્વમ્, અવઘાતાદીનાન્તુ પ્રમાણાન્તરાવસેયસિદ્ધીનાં વિનાપિ પ્રોક્ષણં સ્વરૂપસિદ્ધેઃ ।
સ્વરૂપાર્થત્વે 1423યુક્તં નિયમનિયોગસ્યાનનુષ્ઠાનમ્ ।
તદેવં સ્વયમઙ્ગત્વાલ્લબ્ધાનુષ્ઠાનેષુ પ્રયાજાદિષુ નાધિકારકલ્પનાવકાશઃ ।
તેનૈવ પ્રકારેણ પ્રધાનવિષયેષૂત્પત્તિનિયોગેષુ કરણાવાન્તરવ્યાપારો1424 વેદિતવ્યઃ ।
યો હિ તમવાન્તરવ્યાપારં નાભ્યુપગચ્છતિ, તસ્ય1425 કરણભેદો ન સ્યાદ્દર્શપૂર્ણમાસાદિષ્ફ, તથાઽગ્નેયાદિધર્મા ઉપાંશુયાજાદિષુ ભવેયુઃ, પરમાપૂર્વપ્રયુક્તત્વાત્, તત્પ્રતિ સાધનભાવાવિશેષાત્ ।
અવાન્તરવ્યાપારભેદે તુ યુક્તાવ્યવસ્થા, અન્યથાઽગ્નેયસ્ય કરણતા, અન્યથોપાંશુયાજાદીનામિતિ ।
યથા બૃહદ્ર---થન્તરયોસ્સ્તુતિસાધનયોરપ્યન્યથા સાધનતેતિ ધર્મવ્યવસ્થા ।
તથા--પાર્વણહોમયોરપિ ।
અત એવ વિકૃતિષુ બાધઃ ।
ન હિ યથાઽગ્નેયસ્યાપૂર્વસાધનતા તથા સૌર્યસ્યેતિ, પ્રાકૃતદ્વારાભાવેન પાર્વણહોમયોર્બાધઃ ।
યે ચ સન્ત્યવાન્તરાપૂર્વાણિ ન સાધનરૂપાણ્યાચક્ષતે, ન તેષામ1425 વાન્તરવ્યાપારતેતિ પ્રાચીનસકલદોષપ્રસઙ્ગઃ ।
કાર્યોત્પત્તિનિમિત્તભાવેન હ્યવાન્તરવ્યાપારતા, 1426અન્યથા શ્રમાદેરપિ 1427કૃષિસમુત્થસ્ય વિલેખનવત્ સસ્યાધિગમે ઽવાન્તરવ્યાપારતાપત્તેઃ ।
નન્વેવમધિકારશૂન્યત્વે દીક્ષણીયાદિષ્વતિદેશો ન સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે---નિરધિકારાણામપિ કાર્યત્વાવિશેષાત્, અનિર્જાતોપાયત્વાચ્ચ યુક્તૈવ કથમિત્યાકાઙ્ક્ષા ।
ભાટ્ટમતેનાવાન્તરપ્રકરણોપક્ષેપઃ ।
નન્વેવમઙ્ગીકૃતમવાન્તરપ્રકરણમ્ ।
કર્તવ્યસ્ય હિ કથમિત્યાકાઙ્ક્ષા પ્રકરણમિતિ મીમાંસકપ્રસિદ્ધિઃ ।
અવાન્તરપ્રકરણનિરાસઃ ।
।
નાવાન્તરપ્રકરણં નામ પ્રમાણમસ્તિ, પ્રમેયાભાવે પ્રમાણાનુપપત્તેઃ1428 ।

યાવદેવ તાન્યવાન્તરાપૂર્વાણિ નાવગમ્યન્તે, તાવદેવ સર્વસ્યાઽરાદુપકારકસ્ય પદાર્થજાતસ્યાવિશેષેણ પ્રધાનવિધિપરિગૃહીતત્વાત્ ।
પશ્ચાત્તુ સર્વેષામધિકારાનુપ્રવેશાવિશેષાત્, નાન્યોન્યં તાદર્થ્યમસ્તીતિ, નાવાન્તરપ્રકરણવિનિયોજ્યત્વસમ્ભવઃ ।
યાનિ તુ વાક્યાદિભિઃ, તેષ્વવાન્તરાપૂર્વાણિ નિવેશિતાનિ, તાનિ 1429તત્ર પ્રતિષ્ઠિતાનિ ન પરમાપર્વં સંક્રમિષ્યન્તિ ।
શઙ્કા નન્વેવં પ્રયાજાદિષુ સૌમિકવિધ્યન્તપ્રસઙ્ગઃ ।
નાયં દોષઃ ।
યદિ નિરધિકારાણામપિ સાધિકારાણામિવ સ્વારસિકાકાઙ્ક્ષા ભેવત્, ભવેદેવમ્ ।
અનનુષ્ઠેયત્વાન્ન સ્વાભાવિકીતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા ।
કથં પુનઃ કાર્યતા, અનનુષ્ઠેયતા ચ ।
તન્નિરાસઃ નૂનં ભવાનશ્રુતપૂર્વસપ્તમાદ્યઃ1430 ।
વિવિક્તં હિ તત્રેદં ગુરુણા---યદેવ હિ પુરુષેણ મમેદં કાર્યમિતિ નિરપેક્ષમેવાવગમ્યતે, તદનુષ્ઠેયમ્ ।
યત્તુ તત્સિદ્ધ્યર્થં પ્રાગસિદ્ધં સદ્વિનિયુજ્યતે, તત્ કાર્યમ્ ।
પરમાપૂર્વઞ્ચ નિરપેક્ષં કાર્યમવગમ્યતે ।
કાર્યાવગમાદ્ધિ ફલાવગતિઃ, ન ફલાવગતેઃ કાર્યતેતિ ષષ્ઠાદ્યે ક્ષુણ્ણમ્1431 ।
અતસ્સિદ્ધો ઽનુષ્ઠેયકાર્યવિવેકઃ ।
પ્રયાજાદિષ્વપૂર્વોપપાદનમ્ ।
યદેવ ચાનુષ્ઠેયં તત્રૈવ કથમિત્યાકાઙ્ક્ષા, ન કાર્યમાત્રે ।
અવહીનસ્તર્હિ પ્રયાજાદીનામિવ દીક્ષણીયાદિષ્વાકાઙ્ક્ષાપહ્નવેનાતિદેશઃ ।
ન સમ્યગવગતં મતમસ્માકં ભવતા ।
અયં હિ નો રાદ્ધાન્તઃ---સ્વારસિકીતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા નિરધિકારાણાં નાસ્તિ, કારણાન્તરસમુત્થા તુ નાઽપહ્નૂયતે ।
તત્ર દીક્ષણીયાદિષુ પ્રયાજાદિદર્શનેનેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા કલ્પ્યતે ।
સ્વરસતો ઽપ્યાકાઙ્ક્ષાશૂન્યસ્ય કારણાન્તરોપનિપાતનિબન્ધનાઽકાઙ્ક્ષા યુજ્યતે ।
યથા---"પટો ભવતી" તિ નિરાકાઙ્ક્ષસ્યાપિ પદદ્વયસ્ય રક્તપદોચ્ચારણાત્ રક્તં પ્રત્યાકાઙ્ક્ષા ।
અન્યથા"રક્તઃ પટો ભવતી"ત્યનન્વયપ્રસઙ્ગઃ ।
એવં પ્રયાજાદિષુ ન કિઞ્ચિદાકાઙ્ક્ષોત્થાપને 1432કારણમસ્તીતિ, ન સૌમિકધર્માતિદેશઃ, સિદ્ધશ્ચ દીક્ષણીયાદિષ્વૈષ્ટિકવિધ્યન્તલાભઃ---ઇતિ ।
યે ત્વધિકૃતાધિકારાભ્યુપગમેન સાધિકારતામઙ્ગનિયોગાનામાહુઃ, તેષાં પ્રયાજાદિષુ 1433રાત્રિસત્રન્યાયેનાર્ઽઽથવાદિકફલકામ એવાધિકારી પ્રાપ્નોતીતિ, નાધિકૃતાધિકારસમ્ભવઃ ।
સ્યાન્મતમ્--ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા પ્રધાનવિધેર્ન પરિપૂર્યતે--ઇતિ ।
મા પરિપૂરિ, પ્રયોજનન્તુ1434પરિપૂર્ણમ્, અર્થવાદપદાનિ પ્રમાણાંશોપનિપાતીનિ, તેષાં 1435પરોક્ષા વૃત્તિર્મા ભૂદિતિ તત્પ્રતિપાદ્યફલકામ એવાધિકારી યુક્તઃ ।
સાધિકારવિધિસન્નિધિમાત્રેણ તુ નિરધિકારણાં પ્રતીતેર્તાદર્થ્યે ઽધિકારાકાઙ્ક્ષા નાસ્તીત્યર્થવાદપદાન્યર્થવાદમાત્રપર્યવસાયીન્યેવ ।
તથા"પયો વ્રતં બ્રાહ્મણસ્યે" [તૈ. આ. 2 પ્રપા. અનુ. 8, તૈ. સં. 6. 2. 5. 2] ઇત્યાદિષુ ભોજનાય પ્રવૃત્તસ્ય દ્રવ્યાર્જનનિયમવત્, સ્વવાક્ય એવાધિકારિણો લબ્ધત્વાન્ન પ્રધાનપ્રવૃત્તસ્યાધિકારશ્શક્યતે કલ્પયિતુમ્, અન્યથા સ્વાતન્ત્રયં પયોવ્રતાદીનામાપદ્યતે ।
તથા---"નાનૃતં વદેદિ" ઝ્ર્તૈ. સં. 2. 5. 5. 6] તિ પ્રકરણાધીતે ઽપિ નિષિધ્યમાનક્રિયાકર્તુરધિકારાવગમાન્ન પ્રકરણાનુપ્રવેશસમ્ભવઃ ।
તથા"ભિન્ને જુહોતિ"તિ નિમિત્તસ્યાધિકારિવિશેષણત્વાદ્વિના નિમિત્તકલ્પનાદધિકારિવિશેષાલાભાન્ન હોમસ્ય દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગત્વલાભઃ ।
ન વેદમિહ સમાધાનમ્ ।
1436ભિન્નશબ્દસ્ય યૌગિકત્વાત્પ્રકૃતગામિત્વે સતિ, નિમિત્તવતો ઽપ્યધિકારે ઽધિકૃતસ્યાધિકાર ઇતિ, પ્રકરણે ભિન્નસ્યાવિનિયોગાત્ ।
તદ્ધિ પ્રકરણે સંનિહિતમ્, યત્ તત્ર વિનિયુક્તમ્ ।
ન ભિન્નસ્ય વિનિયોગો ઽસ્તિ ।
અપિ ચાધિકારાકાઙ્ક્ષાયામધિકારે કલ્પયિતુમુપક્રાન્તે, કિમિત્યાર્થેન સન્નિધાનેનાધિકારઃ કલ્પ્યતે ।
1437ભવત્વનુષઙ્ગઃ, સાક્ષાચ્છ્રુતસ્યાધિકારપદસ્ય, પ્રધાનવાક્યે તુ શ્રુતે ઽધિકારપદે પ્રધાનેન સહ સંબન્ધે સતિ, સન્નિહિતાનામશ્રુતાધિકારાણાં સાધિકારૈદમર્થ્યેનાન્વિતાનામધિકારાકાઙ્ક્ષૈવ નાસ્તીત્યનુષઙ્ગનિરાકરણે મૂલયુક્તિઃ ।
અભ્યુચ્ચયમાત્રન્તુ વરમનુષઙ્ગત ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષાપરિપૂરણમેવેતિ ।
પ્રયાજાદીનાં વિકલ્પશઙ્કા-પરિહારૌ ।
અપિ ચ પ્રત્યેકં"સમિધો યજતી" [શ. બ્રા. 2. 6. 1. 1] ત્યાદિષુપ્રધાનાધિકૃતસ્યાધિકારાવગમાત્પ્રત્યેકમેવ સમિદાદીનાં પ્રધાનોપાયભાવાત્ પ્રત્યેકમિતિકર્તવ્યતાભાવસ્સ્યાત્ ।
અવાન્તરવિધયો હિ તદા સ્વવિષયાણામુપાયભાવં પ્રકલ્પયન્તિ, કરણાવરુદ્ધે પરમાપૂર્વે કરણતાયા અસમ્ભવાત્, કરણોપકારજનકતયૈવોપાયભાવકલ્પનમ્ ।
તતશ્ચાનપેક્ષોપાયભાવોપગમાત્1438 પ્રત્યેકમેકૈકકરણોપકારસમ્પાદકત્વાત્ વિકલ્પસ્સમિદાદીનાં સ્યાત્ ।
અધિકારવિધિના તુ તેષાં તાદર્થ્યમાત્રગ્રહણે તસ્ય તદન્વિતસ્યાન્યથાનુપપત્તેઃ, તાદર્થ્યસિદ્ધ્યર્થં કરણોપકારજનકતા કલ્પનીયા, 1439સા ચ યથાન્વયમ્ ।
અન્વયે ચ સર્વેષાં યૌગપદ્યમ્ ।
તત્ર યદિ પ્રત્યેકં કરણોપકારજનકતા સ્યાત્, તદા વિકલ્પે સતિ નિત્યવદન્વયો નોપસંહ્વિયેત ।
મિલિતાનાન્તુ તજ્જનકતાશ્રયણે સર્વથા તદન્વયોપસંહાર ઇતિ, ન પ્રત્યેકમિતિકર્ત્તવ્યતાભાવઃ ।
ઉપાયોપેયભાવે તુ તાદર્થ્યેનાન્વયે સતિ વૈકલ્પિકત્વાદુપાયભાવસ્ય, તથૈવાન્વયો ઽપીતિ યુક્તમ્ ।
પ્રયાજાદિષુ સૌમિકધર્માતિદેશશઙ્કા ।
કિઞ્ચાધિકૃતાધિકારેણ સર્વેષુ સાધિકારેષુ સત્સુ, પ્રયાજાદેરિતિકર્તવ્યતાકાઙડ્ક્ષા સ્વારસિકીતિ, સૌમિકધર્માતિદેશસ્તેષુ સ્યાત્, 1440અવ્યક્તત્વાત્ ।
ન ચ વાચ્યં સત્યામપ્યાકાઙ્ક્ષાયામિતરેતરાશ્રયતયા ન તેષુ સૌમિકધર્માતિદેશઃ ।
સોમો હિ દીક્ષણીયાદિભિરઙ્ગવાન્ દીક્ષણીયાદીન્યૈષ્ટિકધર્મગ્રાહીણિ ।
યદિ ચેષ્ટાવપિ પ્રયાજાદિષુ સૌમિકધર્માઃ પ્રવર્ત્તેરન્, તદા સ્ફુટતરમિતરેતરાશ્રયત્વમ્---ઇતિ ।
તન્નિરાસઃ ।
તદિદં બાલજનજલ્પિતમ્ ।
યથા સોમે વિનાપ્યૈષ્ટિકધર્મપ્રાપ્ત્યા દીક્ષણીયાદિમાત્રનિબન્ધન એવોપકારઃ, તથેષ્ટાવપિ સૌમિકધર્મનિરપેક્ષ એવોપકારઃ ।
યદિ પરં 1441દ્વયોરઙ્ગાનિ દ્વયોરુપકારં ગૃહ્ણન્તિ, પરં તત્ર ચોપકારક્લૄપ્તેરવિરોધાન્ન1442 કશ્ચિદ્દોષઃ ।
નિરધિકારેષ્વઙ્ગેષુન સ્વારસિકીતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા, કિન્તુ લિઙ્બલોત્થાપીયેતિ દર્શિતમાદૌ ।
તેન લિઙ્ગરહિતેષુ નાઽકાઙ્ક્ષોદય ઇતિ, ન પ્રયાજાદિષુ સૌમિકધર્માતિદેશઃ ।
શઙ્કા કેચિદાહુઃ---યદિ સન્નિધિસમામ્નાનમાત્રેણ પ્રકૃતાધિકારાનુપ્રવેશો ન ભવતિ, તદા જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે સમામ્નાતસ્યાપિ ષોડશિનઃ"ઉત્તરે ઽહન્ દ્વિરાત્રસ્ય ગૃહ્યતે" ઇતિ વૈકૃતત્વમેવ સ્યાત્ ।
તન્નિરાસઃ ।
તદસત્ ।
1443ગ્રહણચોદનેયં ગ્રાહ્યાપેક્ષિણી ।
તત્ર પ્રકૃતતયા સોમરસ એવ ગ્રાહ્યત્વેનાન્વયં યાતિ ।
સ ચ જ્યોતિષ્ટોમાધિકારસમ્બદ્ધ ઇતિ, તદનુપ્રવેશઃ ।
પશ્ચાત્તુ તસ્ય વાક્યેન પુનર્દ્વિરાત્રસમ્બન્ધ ઇતિ નાનુપપન્નં કિઞ્ચિત્ ।
તદેવમારાદુપકારકેષુ પ્રથમં તાદર્થ્યેનાધિકારનિયોગં પ્રત્યન્વિતેષુ, સાધિકારેણ વિધિનાનુષ્ઠેયભૂતેન 1444કરણોપકારક્લૄપ્તેરપ્રતીતેનાધિકારનિયોગેન જનકત્વકલ્પનમ્ ।
ન ચ ક્ષણિકાનાં તેષાં પરસ્પરં સ્વરૂપેણાસમ્ભવતાં સમ્ભૂયોપકારજનકતોપપદ્યત ઇત્યવાન્તરાપૂર્વાણિ સ્વીક્રિયન્તે ।

આશ્રયિકર્મવિષયે ભાટ્ટમતેન શઙ્કા ।
1443નન્વેવમાશ્રયિષુ કર્મસુ વિનાપ્યપૂર્વેણ દ્રવ્ય-દેવતાસંસ્કારમુખેન કરણોપકારજનનસિદ્ધિરિતિ નાપૂર્વસમાશ્રયણે કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ ।
પ્રાભાકરમતેન સમાધાનમ્ ।
કિં ભવાનૃજુવિમલાયામનવહિતઃ1446 ? દર્શિતં હિ તત્રેતં હિ તત્રેદં 1446ચતુર્થે-- ન સાક્ષાદ્દ્રવ્યદેવતોપકારો યાગે1447, કિન્તુ સ્વાઙ્ગભૂતમન્તાદ્યંશમુખેન ।
ન ચ યાગે ઽધિકારાનનુપ્રવિષ્ટે તયોસ્તત્ર વિનિયોગોપપત્તિઃ ।
ન ચાપૂર્વમન્તરેણા યાગસ્યાધિકારાનુપ્રવેશ ઇત્યવશ્યાશ્રયણીયમવાન્તરાપૂર્વમ્ ।
તેષાઞ્ચાદૃષ્ટતયા ન પ્રયોજકત્વમ્ ।
દૃષ્ટતયા ચ દ્રવ્ય-દેવતાસંસ્કાર એવ પ્રયોજકઃ ।
તત્રાપિ દ્રવ્ય-દેવતાસંસ્કારયોર્દ્રવ્યપ્રતિપત્તિરેવ પ્રયોજિકા, યાગે દ્રવ્યસ્ય સાક્ષાદ્વ્યાપારાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
દ્રવ્યસ્ય તુ ન શ્રુતિવિનિયોગઃ ।
ન ક્વચિદ્દ્રવ્યસ્ય દ્વારં શ્રુતિસ્સમર્પયતિ ।
ન ચ પ્રાકરણિકો ઽપિ દ્રવ્યસ્ય વિનિયોગઃ, સાક્ષાત્કરણોપકારજનકત્વાભાવાત્ ।
તસ્ય હિ લિઙ્ગેન, વાક્યેન, સ્થાનેન, 1448સમાખ્યયા વા ભાવાર્થ એવ જનકતયા સમ્બન્ધઃ ।
ગુણ-જાત્યોસ્તુ વાક્યેન વિનિયોગઃ, નાનાવ્યાપારત્વાત્કરણાનામ્ ।
અતસ્સાધનભૂતદ્રવ્યોપાદાને તદવચ્છેદકતયાસત્યેવ તયોરુપયોગ ઇતિ, ન કારકતયા વિનિયોગો વિરુદ્ધ્યતે ।
ઉત્પન્નકર્મગતસંખ્યયાભ્યાસનિરૂપણમ્ ।
યા તુ 1448સઙ્ખયોત્પન્નકર્મસમવાયિની ।
યથા---"એકાદશ પ્રયાજાન્યજતિ" [શ. બ્રા. 3. 6. 5. 1.] ઇતિ ।
સોત્પન્નાનાં કર્મણાં વિધાનાસમ્ભવાત્કર્માશ્રિતો વિધીયતે ।
યદ્યપિ ચોદ્દેશ્યગતં વિશેષણં વાક્યભેદભયેન વિવક્ષાં નાર્ઽહતીતિ, પ્રયાજાદીનાં સાહિત્યં ન વિવક્ષિતમ્, તથાપિ તસ્યાઃ પૃથક્ત્વનિવેશિત્વાન્ન પ્રત્યેકમભિસમ્બન્ધઃ, કિન્તુ સમુદાયેનૈવ ।
ન ચાભ્યાસં વિનાતસ્યાઃ પરિપૂર્ત્તિરિતિ, અર્થાદભ્યાસાશ્રયણે પ્રકૃતગ્રહણાત્સ્વસ્થાનવિવૃદ્ધ્યૈવ1449 પરિપૂરણમ્ ।
યઃ પુનરુત્પદ્યમાનકર્મસમવેતસ્સઙ્ખ્યાખ્યો ગુણઃ, નાસૌ વિધેયઃ ।
સ હિ વિધીયમાનાનિ કર્માણ્યવચ્છિનત્તિ ।
ન ચ તસ્ય વિધેયત્વસમ્ભવઃ ।
બહુષુ વિહિતેષુ પ્રચયો લભ્યત એવેતિ ન પૃથગ્વિધેયત્વમવલમ્બતે ।
અવિધેયભૂતો ઽપિચાસૌ ભાવાર્થં ભિન્દન્ વિધાવુપકરોતીતિ સો ઽન્વયી ।
યસ્તુ ભિન્નપ્રતિપદિકાભિધેયઃ, સો ઽરુણિમાદિવત્ કર્મણિ કારકતયા વિધીયતે ।
પશ્વેકત્વસ્યૌપાદાનિકશેષત્વનિરૂપણમ્ ।
1450યઃ પુનરયં વિભક્ત્યભિધેયઃ, તસ્ય યદ્યપિ શક્ત્યા પ્રાતિપદિકાર્થસમ્બન્ધઃ, તથાપિ તસ્ય તન્માત્રસમ્બન્ધે પ્રકરણસમામ્નાનાપાદિતો ગ્રાહકસમ્બન્ધો નોપપદ્યત ઇતિ, ગ્રાહકીયાવસ્થાસમ્બન્ધિતૈવૌપાદાનિકીતિ નિર્ણીયતે ।
વિનિયુક્તસ્ય પશ્વાદેરુપાદાનમનવચ્છિન્નસ્ય ન સમ્ભવતીતિ, અસ્તિ તદવચ્છેદકીભૂતસંખ્યાપેક્ષા, સઙ્ખયાયાશ્ચ પ્રતીતગ્રાહકાન્વયનિર્વાહાયાઽશ્રયાપેક્ષેતિ, તદવસ્થાસમ્બન્ધિતાં વિધિઃ કલ્પયતિ ।
સઙ્ખયાન્વિતશ્ચ વિધ્યર્થઃ પ્રતીતસ્તદન્વયોપપત્તયે ગ્રાહકીયદશાસમ્બન્ધિતામાપાદયતિ ।
ઉપાદાનસ્ય વિષયોપન્યાસઃ ।
1451ઉપાદાનલક્ષણો વિધિવ્યાપાર આક્ષેપાપરપર્યાયો મીમાંસકૈઃ પ્રતિપન્નઃ, ઉત્પત્તિ-વિનિયોગા-ધિકાર-પ્રયોગવિષયઃ પ્રતિજ્ઞાયતે ।
તસ્ય ચ યથાપ્રતીતવિધ્યનુપપત્તિરેવ બીજમ્ ।
"સૌર્યઞ્ચકં નિર્વપેદિ"ત્યાદૌ સાધિકારો વિધિઃ પ્રતિપન્ન ઉત્પત્તિં વિનાનુપપદ્યમાન ઉત્પત્તિમાક્ષિપતિ ।
ન હિ ક્ષણિકં યાગમાત્રમુત્પત્તિનિયોગાનપેક્ષમધિકારસિદ્ધિસમર્થમિતિ બહુધોક્તમ્, તદેવ વિશ્વજિદાદિષ્વધિકારકલ્પનાબીજમ્ ઇતિ ।
નિમિત્તપર્યન્તે ચાધિકારે સાધ્યભૂતો વિધિરનુષ્ઠાનાપરનામાનં કરણસ્ય પ્રયોગમાક્ષિપતિ ।
કામાધિકારે તુ કામાધિકારે તુ કામસિદ્ધેસ્તદાયત્તત્વાત્, માનસી પ્રવૃત્તિઃ પ્રાગેવ ફલાયત્તાનુષ્ઠાનપ્રવૃત્તાવપ્યપ્રતિહતા નિમિત્તમસ્તીતિ વિધિરપ્રયોજકઃ, ઉભયત્રાઙ્ગેષુ ક્રતુરેવ પ્રયોજકઃ, ક્રતૂપકારદ્વારત્વાત્તેષામ્ ।
યદેવ હિ યસ્ય કાર્યં, તદેવ તસ્ય પ્રયોજકમ્ ।
ક્રતૂપકારશ્ચાઙ્ગાનાં કાર્યમિતિ, તદેવાનુષ્ઠાનનિમિત્તમ્ ।
"1452યચ્ચ વિધિના સ્વસિદ્ધ્યર્થમાક્ષિપ્યતે, તદ્વિધેયમિતિ" તન્ત્રે વ્યવહારઃ1453 ।
નન્વેવં વિશ્વજિદાદાવધિકારો ઽપ્યાક્ષિપ્તતયા વિધેય એવ સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।
નાધિકારસ્ય નિયોગસિદ્ધૌ વ્યાપારઃ, કિન્તુ કર્તૃત્વસ્ય ।
તત્પ્રતિપત્ત્યર્થશ્ચ નિયોજ્યાક્ષેપઃ1454--- ઇતિ ।
વિવરણમતેન ક્રમસ્યાનભિધાનોપન્યાસઃ ।
એવઞ્ચ--વિધિના સ્વસિદ્ધ્યર્થમનાક્ષિપ્યમાણત્વાન્ન ક્રમો વિધેય ઇતિ મીમાંસકાનામુદ્ગારઃ ।
નિબન્ધનમતનિરૂપણમ્ 1455ક્રમસ્ય પાઞ્ચમિકસ્ય ન કિઞ્ચિદમિધાનમસ્તિ ।
ન ચાનભિહિતસ્ય તસ્ય વૈનિયોગિકમ્, ઔપાદાનિકં વા શેષત્વં ઘટતે, ન વાશેષભૂતસ્ય વિધિરાક્ષેપાય પ્રભવતિ ।
યસ્તુ 1454"વષટ્કર્ત્તુઃ પ્રથમભક્ષઃ" ઝ્રાપ. શ્રૌ. સૂ. 12. 24.6] ઇતિ પ્રથમશબ્દાભિધેયઃ ક્રમઃ ।
સ હિ વિનિયોજ્યઃ, વિધેયશ્ચેતિ નિબન્ધનકારઃ ।
અત એવાસૌ તૃતીયે ચિન્તિતઃ ।
પઞ્ચમે હિ યસ્તાવચ્છ્રૌતક્રમઃ"અધ્વર્યુર્ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા" [શ. બ્રા. 12. 1. 1. 10] ઇત્યાદૌ, ન તસ્ય કિઞ્ચિદભિધાનમસ્તિ ।
કથં તર્હિ પ્રતીયતે ।
ક્ત્વાપ્રત્યયો હિ સમાનકર્તૃકેર્ઽથે વર્તમાનાદ્ધાતોર્વિધીયમાનો ઽપિ, ય એવ પ્રથમં પ્રયુજ્યતે, તત એવ વિધીયતે, તત્ર 1456ક્ત્વાપ્રત્ત્યયશ્રવણાત્ ।
પ્રથમપ્રયોજ્યત્વે સ્થિતેર્ઽથાવગતિરપિ તથૈવ, યથાપ્રયોગભાવિત્વાદર્થાવગતેઃ, યથાવગતિ ચાનુષ્ઠાનમિતિ, તત્ક્રમો ઽપિ તથાવિધ એવાવગમ્યતે ।
અર્થાદીનાં ક્રમાનભિધાનનિરૂપણમ્ ।
1457અર્થાદિષ્વભિધાનશઙ્કા દૂરાપાસ્તૈવ ।
અનભિધીયમાનસ્યાપ્યવગત્યુપાયભાવસ્તત્ર તત્ર પ્રકરણે ચિન્તિત એવ ।
ક્રમસ્ય ચોદનાલક્ષણત્વાક્ષેપ-સમાધાને ।
યદિ વિધ્યર્થં પ્રતિ શેષત્વં ક્રમસ્ય નાસ્તિ, કથં તર્હિ ચોદનાલક્ષણત્વમ્ ? ન વિધેયતા ચોદનાલક્ષણત્વે હેતુઃ, અધિકારસ્ય તદભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
1458વિધ્યર્થસ્તદન્વિતઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ચોદનાલક્ષણત્વમ્ ।
તર્હિ ક્રમાન્વિતો ઽપિ પ્રયોગવિધિરવસીયત ઇતિ, તસ્યાપિ ચોદનાલક્ષણત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
ક્રમવિશેષપરિગૃહીતપ્રયોગાવચ્છિન્નો હિ પ્રયોગવિધિઃ પ્રતીયતે ।
અત એવાનઙ્ગત્વે ઽપિ ક્રમસ્યાઽદરઃ, તદભાવે પ્રયોગાનુપપત્તેઃ, પ્રયોગાવિધેશ્ચ વિશિષ્ટપ્રયોગસાધ્યત્વાત્ ।
તદેવં દ્વિવિધમૌપદેશિકમ્---વૈનિયોગિકમ્, ઔપાદાનિકઞ્ચ ।
અધિકારનિરૂપણામ્ ।
તત્ર ન યથાધિકારં વિનિયુજ્યતે, અપિ તુ યથાવિનિયોગમધિકારઃ ।
સામાન્યતો ઽપ્યધિકારાશ્રયણેન વિનિયોગસિદ્ધેઃ ।
યદ્યપિ પ્રતિપ્રકરણં વ્યવસ્થાસિદ્ધયે ગ્રાહક્રહણપૂર્વકો વિનિયોગઃ, યદ્યપિ ચ સાધિકારસ્યૈવ ગ્રાહકત્વમ્, તથાપિ સામાન્યતો ઽપિ સ્વર્ગકામાદાવધિ કારિણિ લબ્ધે સાધિકારત્વે સમ્પન્ને, ગ્રાહકગ્રહણે સંવૃત્તે વિનિયુક્તેષ્વઙ્ગેષુ તદવચ્છિન્ને વિધ્યર્થે કાર્યાત્મનિ તદનુષ્ઠાનસમર્થસ્ય 1460સ્વર્ગકામિનો ઽધિકાર ઇતિ, પશ્ચાદધિકારિવિશેષનિયમઃ ।

1461અત એવાન્ધ--બધિર--પઙ્ગ્વાદીનામવેક્ષણા--શ્રાવણા-ભિક્રમણાદ્યઙ્ગવતિ, અત્ર્યાર્ષેયાણામાર્ષેયત્રયવરણલક્ષણાઙ્ગભાજિ, આહવનીયાદિયોગિનિ ચાનાહિતાગ્નીનામનધિકારઃ ।
તેષાં તથાવિધવિધ્યર્થસમ્પાદનેસ્વાભાવિકશક્ત્યયોગાદિતિ સ્વયમૂહનીયમ્ ।
અશક્તાનામઙ્ગવૈકલ્યસમાધાનેન, અદ્રવ્યાણાં દ્રવ્યાર્જનેન ચાધિકારવર્ણમ્ ।
યેષાં પુનસ્સ્વાભાવિકી શક્તિરનપેતા,1462 તેષામધિકારો ભવત્યેવાદ્રવ્યાણામ્, 1463સમાધેયવ્યાધિવિશેષપરવશેન્દ્રિયાણાઞ્ચ ।
નનુ તેષામધિકારો ન નિર્વહત્યેવ, અપૂર્વસિદ્ધિનિબન્ધનત્વાત્તસ્ય, તસ્યાસ્સકલાઙ્ગગ્રામાયત્તત્વાત્ ।
સત્યમ્ ।
કામાધિકારો ન ભવત્યેવ ।
તસ્ય સેતિકર્તવ્યતાકફલભાવનાકરણવિષયત્વાત્ ।
ફલકામસ્ય હિ ફલભાવનાં પ્રત્યકરણીભૂતે ઽધિકારો નાવકલ્પયતે ।
સર્વઞ્ચ કરણં સેતિકર્તવ્યતાકં કરણતામનુભવતીતિ સમ્મતમ્ ।
તતસ્સાઙ્ગાનનુષ્ઠાને સેતિકર્તવ્યતાકત્વવ્યાઘાતાત્, વિષયાભાવાદ્વિષયિણો ઽપ્યનુપપત્તેરધિકારવિલય એવ કામિનામ્ ।
નિત્યેષ્વઙ્ગવિષયે યથાશક્તિન્યાયઃ ।
1464નિમિત્તવતશ્ચ કેવલભાવાર્થવિષય એવાધિકાર ઇત્યઙ્ગાનુપસંહારે ઽપિ વિષયાપ્રમોષાન્નાધિકારાવગમઃ ।
અનપેતશ્ચાધિકારો યાવદુપસંહરણીયાઙ્ગસમ્પાદ્યતામેવ તદાનીમવગમયતિ, ઔત્સર્ગિકી તુ સકલાઙ્ગાયત્તસિદ્ધિતૈવ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણ નિમિત્તાધિકારે ગૌણઃ, મુખ્યશ્ચ શાસ્ત્રર્થ ઇતિ પ્રાભાકરાણામુલ્લાપઃ ।
નૈમિત્તિકાનામનુષ્ઠાનં કાદાચિત્કમ્, પ્રતિનિમિત્તમાવૃત્તિરિતિ કથનઞ્ચ ।
અસ્તિ ચ કિઞ્ચિદઙ્ગં નિમિત્તાયત્તવિધાનમ્ ।
તત્સત્યેવ નિમિત્તે ઽઙ્ગમ્ ।
યથા---"ભિન્ને જુહોતી"તિ ।
તત્ર ચૈષ શાસ્ત્રાર્થઃ---સતિ ભેદને ભેદનહોમસહિતો ઽઙ્ગકલાપઃ કરણોપકારં જનયતિ, તદભાવે તુ કેવલ એવ---ઇતિ ।
યાવચ્ચ ભેદનાદિકમાવર્તતે, તાવતી હોમસ્યાઽવૃત્તિઃ ।
એષતાવદૌપદૈશિકો ઽઙ્ગકલાપઃ ।
કાર્યપ્રયેયનિરૂપણોપક્રમઃ ।
કાર્યનિબન્ધનં 1465કિઞ્ચિદઙ્ગં મીમાંસકા મન્યન્તે ।
ઉપદેશો હિ પ્રતિપ્રકરણમઙ્ગાનાં વ્યવસ્થિત એવ, અપૂર્વગ્રહણપૂર્વકત્વાદ્વિનિયોગસ્ય ।
યદિ હિ"દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેતે"ત્યનેન સાધિકારં યાગમુદ્દિશ્ય"સમિધો યજતિ"તિ સમિદાદિવિધિસ્સ્યાત્, તદાનીમુદ્દિશ્ય વિધાનાત્, યાવદ્યાગમેવ સમિદાદિવિધિરિતિ, યજિમત્સુ સર્વાપૂર્વેષુ સમિદાદિવિધાનાદુપદેશો નવ્યવતિષ્ઠેત ।
ન હિ તદા સ્વર્ગકામપદમ્, દર્શપૂણમાસપદં વા વિશેષણાયાલમ્, ઉદ્દિશ્યમાનવિશેષણવિવક્ષાયાં વાક્યભેદાપત્તેઃ ।
સન્નિધાનમાત્રેણ ત્વન્વિતાભિધાનસિદ્ધેર્દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિત્યધિકારવાક્યત્વે સતિ સમિદાદીનાં તદનુપ્રવેશાદ્વિનિયુક્તવિષયતયાપ્યનુષ્ઠાનસમ્પત્તેર્દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિત્યધિકારવાક્યમેવ1466 નોદ્દેશ્યસમર્પકમ્ ।
તત્રાઙ્ગાનામપૂર્વેણ સહ તાદર્થ્યેનાપ્યન્વિતાભિધાનમ્, પ્રકરણેન ચ કરણોપકારલક્ષણદ્વારપરિકલ્પનમ્ ।
તત્ર ચોપાદાનલક્ષણેન વિધિવ્યાપારેણાઙ્ગાનાં સમુદિતાનામુપકારજનકત્વપરિકલ્પનમિતિ, પ્રતિપ્રકરણમઙ્ગવ્યવસ્થા ।
કાર્યપ્રમેયનિરૂપણમ્ ।
ક્વ પુનઃ કેષાં કાર્યનિબન્ધનમઙ્ગત્વમ્ ? પ્રાકૃતાનાં વૈકૃતાપૂર્વેષુ, તદીયકરણે ચ 1467યમતિદેશમાચક્ષતે, પ્રાકૃતાનાં પ્રાકૃતસ્થાનપતિતેર્ઽથાન્તરે, યમૂહમભિદધતિ ।
દ્વિવિધં શાબ્દમ્-ઉપદેશજમ્, 1468કાર્યજઞ્ચ1469 ।
તત્ર ચ વૈકૃતાપૂર્વસ્ય સાધ્યભૂતસ્ય સેતિકર્તવ્યતાકકરણાકાઙ્ક્ષસ્ય વિષયીભૂતે ભાવાર્થે કરણેલબ્ધે, યા પરેતિકર્ત્તવ્યતાકાઙ્ક્ષા, તસ્યાઞ્ચ ન પ્રકૃતિવદુપકારાન્તરકલ્પનોપપદ્યતે ।
કૢપ્તે હ્યુપકારાન્તરે તજ્જનકદ્વિવિધપદાર્થાકાઙ્ક્ષા પશ્ચાત્તની સા પ્રકરણાધીતપદાર્થવર્ગસમ્બન્ધેન ન પરિપૂર્યતે ।
પ્રાકૃતે તૂપકારે સ્વીકૃતે, તન્મુખેન દ્વિવિધપ્રાકૃતપદાર્થોપસ્થાપનાદાકાઙ્ક્ષા પરિપૂર્યત ઇતિ, પ્રાકૃતમેવોપકારં સ્વીકરોતિ ।
ભાટ્ટાભિમતાનુમાનો-પમાનયોરતિદેશાહેતુત્વનિરૂપણમ્ ।
કઃ પુનર્હેતુસ્સ્વીકરણે ? નાનમાનમ્, અવ્યભિચરિતલિઙ્ગસમ્બન્ધાભાવાત્ ।
નોપમાનમ્, તસ્ય સાદૃશ્યમાત્રવિષયત્વાત્, સિદ્ધવિષયાવગાહિનોશ્ચાનયોઃ કાર્યે પ્રામાણ્યાનવતારાત્ ।
લિઙાદિના પ્રાકૃતોપકારસ્યાભિધાનમ્ ।
ઉચ્યતે ।
ય એવાસૌ નિયોગાભિધાયી લિઙાદિશબ્દઃ, સ એવ પ્રાકૃતોપકારાન્વિતં સ્વાર્થમભિદધાતિ ।
પ્રકૃતોપકારાન્વિતં સ્વાર્થમભિદધાતિ ।
પ્રકૃતાવપિ વિધ્યર્થપરિકલ્પિતોપકારેણાન્વિતં સ્વાર્થં લિઙાદિરેવ વક્તિ ।
અન્વિતાભિધાને ચાઽકાઙ્ક્ષાયોગ્યતા--સન્નિધિશ્ચ કારણમ્ ।
ઇહ ચ પ્રાકૃતસ્યોપકારસ્યૈવાઽકાઙ્ક્ષા-યોગ્યતા ચ તાવદવિવાદા ।
સન્નિધાનન્તુ બુદ્ધેન પ્રાકૃતેનૈવાપૂર્વેણ લિઙ્ગવિશેષણ ચ પ્રાકૃતમપૂર્વં બુદ્ધૌ સન્નિધીયતે, તચ્ચ સ્વોપકારં સન્નિધાપયતિ ।
અત એવોપકારસમ્બન્ધ ઔપદેશિક ઇતિ 1470તત્ત્વવિદઃ ।
વિકૃતાવુપકારસ્યૌપદેશિકત્વોપન્યાસઃ ।
યો હિ ગ્રન્થેન, વિધ્યર્થેનવોપસ્થાપિતસ્તસ્મિન્નન્વયમેતિ, સ ઔપદેશિકઃ ।
યથા--- પ્રકૃતાવુપકારઃ, યથા વા-વિશ્વજિદાદાવધિકારી ।
તદેવમુપકારસ્સમ્બન્ધમુપેતઃ કેન પદાર્થવર્ગેણ જન્યત ઇતિ, પશ્ચાત્તસ્યૈવ વૈકૃતસ્યાપૂર્વસ્યાઽકાક્ષા ભવતિશઙ્કા ।
નનુ પ્રકૃતાવેવાસાવુપકારો નિર્જ્ઞાતજનકભૂતપદાર્થવર્ગ ઇતિ નાઽકાઙ્ક્ષોદયે કારણમસ્તિ ।
અત એવ પદાર્થાનામતિદેશો નેતિ મન્યન્તે ।
યદિ પદાર્થેષ્વપિ પશ્ચાદ્ભાવિન્યાકાઙ્ક્ષા સ્યાત્, તદા તદ્ધેતુકે પ્રાકૃતાનાં વૈકૃતાપૂર્વસમ્બન્ધે સતિ, કો નામોપકારસ્યેવ પદાર્થાનામતિદેશં વારયેત્ ।
અન્યત્રોક્તસ્ય1471 હ્યન્યેન સમ્બન્ધો ઽતિદેશ ઇત્યતિદેશવિદઃ ।
તન્નિરાસઃ ।
અત્ર બ્રૂમઃ---યદિ કરણોપકારપ્રયુક્તાઃ પ્રાકૃતાઃ પદાર્થાસ્સયુઃ, તદા નિર્જ્ઞાતેષુ જનકેષુ1472 પ્રધાનાકાઙ્ક્ષા નાવતરેત્ ।
અપૂર્વપ્રયુક્તાસ્તુ ધર્મા ઇતિ મીમાંસકાઃ ।
તથા સતિ યદપૂર્વપ્રયુક્તાસ્તે ધર્માઃ, તત્સમ્બદ્ધે એવોપકારે તેષાં જનકતા કલ્પિતા, નાન્યસમ્બદ્ધે ।
અતો વૈકૃતાપૂર્વસમ્બન્ધસ્યાનિર્જ્ઞાતોપાયાકાઙ્ક્ષા નાનુપપન્ના ।
તેષાં તુ1473ક્લૄપ્તસાધનભાવાનાં પદાર્થાનામનુષ્ઠાનમેવ કેવલમ્, તેષામૌપદેશિકત્વાદુપકારસાધનભાવસ્યોહ-બાધૌ ન સ્યાતામ્ ।
આકાઙ્ક્ષાનિબન્ધને તુ વિકૃત્યપૂર્વસમ્બન્ધે યથોહ-બોધૌ સિદ્ધ્યતઃ, તથાત્રવક્ષ્યામઃ ।
એવઞ્ચ સત્યાં પદાર્થાકાઙ્ક્ષાયાં પશ્ચાદુપકારેણ યે પ્રાકૃતાઃ પદાર્થા બુદ્ધિવિષયતામાપદ્યન્તે, તે ઽન્વયમાસાદયન્તિ ।
ઉપકારસ્ય પ્રાકૃતપદાર્થોપસ્થાપકત્વોપન્યાસઃ ।
કેન પુનસ્સમ્બન્ધેનોપકારસ્તાનુપસ્થાપયતિ ।
ઉચ્યતે ।
પ્રકૃતૌ તેષાં પદાર્થાનામ્, તસ્ય ચોપકારસ્ય જન્ય-જનકભાવઃ પ્રતીતિ ઇતિ, તયાપૂર્વપ્રતીત્યા સ્મૃતિસ્તેષુ જાયતે ।
તેષુ સ્મૃતિસન્નિહિતેષુ લબ્ધાન્વયેષુ યથાપ્રકરણાધીતેષુ પશ્ચાદુપકારસાધનત્વં મિલિતાનાં કલ્પ્યતે ।
તદાહુઃ---"વૈકૃતં પદાર્થવર્ગં પ્રાકૃતમુપકારાઢૌકિતં તથા વિધિરુપકારે સાધનમેકીકૃત્ય કલ્પયતિ, ઉપકારલક્ષણકાર્યોપસ્થાપિતપ્રાકૃતપદાર્થાન્વયજ્ઞાનઞ્ચ વિકૃત્યપૂર્વકાર્યજં શાબ્દમુચ્યતે ।
ન ચ પદાર્થાનામપૂર્વાન્તરસમ્બન્ધો ઽનુપપન્નઃ ।

અન્યદીયસ્યાન્યસમ્બન્ધાભાવાદ્" [બૃ. ટી. 10. 1. 1] ઇતિ ।
અર્થશ્ચાયમતિક્ષુણ્ણક્રૃજુવિમલાદિષુ ।
ઊહસ્ય શાબ્દત્વનિરૂપણમ્ ।
તત્ર પ્રાકૃતાનાં સંસ્કારાણાં પ્રાકૃતદ્રવ્યસ્થાનપતિતપદાર્થસમ્બન્ધનિશ્ચયઃ ઊહાપરનામાપિ કાર્યજ 1474એવ શાબ્દઃ ।
પ્રકૃતૌ યત્કાર્યં પ્રતીતમવઘાતાદીનામ્,"તદેવેદમિ"તિ નિશ્ચયે સતિ, 1475તેષાં વૈકૃતદ્રવ્યાન્તરસમ્બન્ધનિશ્ચયઃ ! યદપૂર્વાર્થા હ્યવઘાતાદયઃ, તદીયતણ્ડુલોત્પત્તિપ્રકૃતિદ્રવ્યમવઘાતાદિભિસ્સંસ્કાર્યમિતિ પ્રકૃતૌ શાસ્ત્રાર્થઃ ।
વિકૃતાવપિ તાદૃશા એવ નીવારાદય ઇતિ, 1476તદ્ધર્મોહસ્તેષુ ।
બાધનિરૂપણમ્ ।
એવં કૃષ્ણલાદિષ્વવધાતાદિષૂહિતેષુ દ્વારભૂતકાર્યાભાવેન યો બાધનિશ્ચયઃ, સો ઽપિ કાર્યજ એવ ।
તદેવમૂહિત--બાધિતા--ભ્યુચ્ચિતપદાર્થજન્યઃ પ્રાકૃત ઉપકારો વિકૃતાવિતિ સ્થિતમ્ ।
તન્ત્રા-વાપનિરૂપણમ્ ।
તેષાઞ્ચૌપદેશિકાનાં કાર્યસમ્બદ્ધાનાઞ્ચાઙ્ગાનામનેકપ્રધાનસમ્બન્ધે 1477પ્રયુક્તિ વિશેષસ્તન્ત્રમનુષ્ઠાનસ્ય1478 ।
તથા દેશ-કાલ-કાર્તૃણાં પ્રયોગાનુબન્ધભૂતાનાં ભેદો નાવસીયતે કાર્યસ્યૈવાભેદે ।
ભિદ્યમાને તુ કાર્યે કાર્યાર્થમનુષ્ઠાનમાવર્તત એવ ।
દેશાદિભેદે ઽપિ પ્રયોગભેદાવગમાદાવૃત્તિરેવાનુષ્ઠાનસ્ય ।
પ્રસઙ્ગનિરૂપણમ્ ।
યસ્ય ચ પરાર્થમનુષ્ઠિતસ્યાપિ કાર્યં તન્ત્રમિત્યવગમ્યતે, તસ્યાન્યત્રાપ્યુપકારકત્વમેવેતિ સકૃદનુષ્ઠાનમ્--ઇતિ ।
નાનાભ્રમવિષયાણાં1479વિધિસિન્ધૌ 1480નિમજ્જતાઙ્ગાનામ્ ।
પ્રવિતતગમ્ભીરાણાં પારાયણમેતદાચરિતમ્