પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 21

1349॥
રચિતા સચ્ચરિતાનામનુગ્રહં કર્તુકામેન ।
વાક્યાર્થમાતૃકાયા વૃત્તિરિયં શાલિકેનૈવ ॥
ઇતિ મહામહોપાધ્યાયશ્રીમચ્છાલિકનાથમિશ્રપ્રણીતાયાં સવૃત્તૌ વાક્યાર્થમાતૃકાયાં દ્વિતીયઃ પરિચ્છેદસ્સમાપ્તઃ ।
સમાપ્તઞ્ચેદં પ્રકરણપઞ્ચિકાયાં સૃત્તિર્વાક્યાર્થમાતૃકા નામૈકાદશં પ્રકરણમ્ ॥
અથ વિષયકરણીયં નામ દ્વાદશં પ્રકરણમ્ ।
પ્રકરણાર્થપ્રતિજ્ઞા ।
1350પ્રભાકરમતં સમ્યગાલોચ્ય ક્રિયતે મયા ।
વિષયં 1351કરણઞ્ચૈવ વિવેક્તું યુક્તિવર્ણના

"જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતે"ત્યેવમાદિષુ સ્વર્ગકામાદિર્નિયોજ્યત્વેન સમ્બધ્યમાનઃ, નાસ્વર્ગસાધને કાર્યે બોદ્ધૃતયાન્વેતુમલમ્ ॥
ક્રિયા હિ ક્ષણભઙ્ગિની ન કાલાન્તરભાવિનસ્સ્વર્ગાદેસ્સાધનાયોપપદ્યત ઇતિ, કાલાન્તરાવસ્થાયિ ક્રિયાતો ભિન્નં કાર્યમપૂર્વં લિઙાદયો બોધયન્તીતિ 1352સ્થિતમ્ ।
સ્વસિદ્ધાન્તવર્ણનમ્ ।
કાર્યઞ્ચ કૃતીપ્સિતમુચ્યતે ।
કૃતિઃ-આત્મવ્યાપારઃ-પુરુષપ્રયત્ન ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
ચેતનશ્ચાઽત્મા કાર્યે બોદ્ધૃતયાન્વયમુપૈતિ ।
ન ચાન્યવ્યાપારાભિનિર્વર્ત્યમન્યસ્સ્વસમ્બન્ધિતયા કાર્યત્વેન સંવેદયિતુમલમિતિ, આત્મનો માનસપ્રત્યક્ષસમધિગમનીયઃ પ્રયત્નસ્સ્વવ્યાપારઃ ।
અતસ્તન્નિર્વર્ત્ત્યમેવાપૂર્વં કાર્યમાત્મા મન્યતે ।
પ્રયત્ન એવ ભવિતવ્યે ઽપૂર્વે પ્રયોજકભૂતસ્ય ભાવયિતુરાત્મનો વ્યાપાર ઇતિ, ભાવનાશબ્દેનોચ્યતે ।
ન ચ કાર્યાભિધાનં કૃતિમનભિદધતાં લિઙાદીનમુપપદ્યત ઇતિ, તે કૃતિમપ્યભિદધતિ, અપૂર્વઞ્ચ ।
ન ચ યુગપદનેકાભિધાનં દોષઃ, તથાઽવગમાત્, આનુગુણ્યાચ્ચ ।
અવગતા હિ પ્રમાણેન લિઙાદીનાં કાર્યાભિધાયિતા ।
આનુગુણ્યાત્ ।
કૃતિર્ગુણભૂતા પ્રધાનપદવર્તિન્યપૂર્વાત્મનિ કાર્યે ।
અવિવાદા ચ કર્ત્રાદિગતસઙ્ખ્યાવચિતા લિઙાદીનાં કાર્યાભિધાયિનામપિ ।
ન ચાભિધેયતામાત્રેણ ભાવનાયા એવ વાક્યાર્થત્વમ્ ।
ભાવ્યમપૂર્વં પ્રતિ ગુણભાવેનાભિધાનાત્, પ્રધાનભાવેનાપૂર્વસ્યાભિધાનાત્તદેવ વાક્યાર્થ ઇતિ, ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
અત એવ ભગવતો ભાષ્યકારસ્ય તત્ર તત્ર વ્યવહારઃ---"પુરુષપ્રયત્નઃ---કરણમપૂર્વસ્ય ભાવનો"ચ્યત1352 --ઇતિ ।
ધાત્વર્થસ્ય વિષયત્વોપન્યાસઃ ।
તસ્ય તથાવિધસ્ય કાર્યસ્ય નૂનં કેનચિદ્ભાવાર્થેનાવચ્છેદઃ ।
ન હિ પ્રયત્નો ભાવાર્થમન્તરેણાસ્તિ ।
સર્વો હિ પુરુષપ્રયત્નઃ કઞ્ચિદ્ભાવાર્થમવશ્યમાશ્રયતે, તેન વિના તદભવાત્ ।
તેન પ્રયત્નાવિનાભાવી ભાવાર્થઃ પ્રયત્નાભિનિર્વર્ત્ત્યમપૂર્વમવચ્છિનત્તિ ।
અવચ્છેદકતયૈવ વિષયભાવઃ1353 ।
"યત્રૈવ1354 હિ યો ભવતિ નાન્યત્ર, સ તસ્ય વિષય"ઇતિ વિષયવિદઃ ।
"1355અનન્યત્ર ભાવો વિષયશબ્દાર્થઃ" ઇતિ ચ ।
અતો ભાવ્ય એવાર્ઽથો વિષયઃ, ભાવ્યસ્યૈવ પુરુષપ્રયત્નગોચરત્વાત્ ।
તેન કાર્યાભિધાયિભિસ્સહ વિષયબોધકતયૈવ ભાવાર્થઃ કર્મશબ્દસ્સમભિવ્યાહારં પ્રથમમર્હતિ, તસ્ય 1356પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધત્વાત્ ।
અવિષયં હ્યપૂર્વં કાર્યં પ્રત્યેતુમશક્યમ્ ।
પ્રતીતસ્ય ચ કાર્યસ્ય સાધનાકાઙ્ક્ષા ।
તેન ન જઘન્યયા સાધનતયા ભાવાર્થાનામપૂર્વેણ સહાન્વયઃ ।
કિન્તુ પ્રતીત્યુપાયતામેવ મન્યમાનો 1357ભગવાનેવં બ્રૂતે---"ન હ્યવિષયાન્નિયોગાન્નિયોગજ્ઞાનમુત્પદ્યતે" [બૃ. ટી.] ઇતિ ।
ધાત્વર્થસ્ય કરણત્વનિરૂપણમ્ ।
સ ચ વિષયીભૂતભાવાર્થાવચ્છિન્નો વિધ્યર્થઃ કાર્યાત્મા પ્રતીતઃ કરણમ્, ઇતિકર્તવ્યતાઞ્ચાપેક્ષતે, અન્યત્રાપિ સાધ્યે તથાદર્શનાત્ ।
તત્ર સ એવ ભાવાર્થો વિષયીભૂતઃ કરણમિત્યવસીયતે, કૃતિવ્યાપ્યત્વાત્ ।
યો હિ યયા કૃત્યાન્યાર્થપ્રવૃત્તયા વિષયીક્રયતે, સ એવ તત્ર કરણમ્ ।
યથા--- પરશુરુદ્યમન-નિપાતનાભ્યાં કાષ્ઠગતદ્વૈધીભવનલક્ષણકાર્યે પ્રવૃત્તાભ્યાં વ્યાપ્યમાનસ્તયોરેવ દ્વિધાભવનલક્ષણફલાવચ્છેદલબ્ધદ્વૈધીકરણવ્યપદેશ્યયોશ્ચ્છિદિધાતુવાચ્યયોઃ કરણમ્, તથેહાપ્યપૂર્વાર્થપ્રવૃત્તપુરુષપ્રયત્નવ્યાપ્યમાનો ભાવાર્થસ્તસ્મિન્નેવ પ્રયત્ને ઽપૂર્વભાવનારૂપે કરણમ્ ।
નનુ કથં પ્રયત્નલબ્ધાત્મા ભાવાર્થો ભાવનાયાં કરણમ્ ।
ભાવ્યમાનતયા હિ કર્મૈવ સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે ।
તત્ર ધાત્વર્થો ન કર્મ, અપૂર્વાર્થકૃતિવિષયત્વાત્ ।
સર્વાણ્યેવ હિ કારકાણિ કર્ત્તૃવ્યતિરિક્તાનિ તદ્વ્યાપારવ્યાપ્યાનિ, ન ચૈતાવતા તાનિ કર્મતાં 1358ભજન્તે, અનીપ્સિતત્વાત્ ।
ક્વચિચ્ચાનીપ્સિતે કર્મતા દૃશ્યત એવ ।
યથા--- "અગ્નિહોત્રં જુહોતિ" [તૈ. સ. 1. 5. 9] ઇતિ ।
કરણન્તુ યદ્યપિ સ્વરૂપનિવૃત્તૌ ન સમ્ભવતિ, તથાપ્યપૂર્વભાવનારૂપતા તદધીનેતિ નાનુપપન્નમ્ ।
યથા પરશોરેવ ।
ન હિ પરશુઃ કર્મ, કરણન્તુ ભવતિ, અનીપ્સિતત્વાત્ ।
1359ઉદ્યમન-નિપાતનયોર્દ્વૈધીકરણરૂપતાયાસ્તદધીનત્વાત્ ।
પરશુસમ્બન્ધપ્રભાવે હ્યુદ્યમન-નિપાતને દ્વેધાભવનફલનિષ્પાદકતયા દ્વેધાભાવને કારણતાં1360 ભજેતે ।
અતઃ"ઉદ્ભિદા યજેતે" [તાં. બ્રા. 29. 7. 2. 3.] ઇતિ તૃતીયાનિર્દેશોપપત્તિઃ1361 ।
અપૂર્વભાવનાયાં કરણત્વાદ્યાગસ્ય, તન્નામત્વાચ્ચોદ્ભિચ્છબ્દસ્ય ।
એવઞ્ચાપૂર્વ-ફલયોરેકૈવ ભાવના, એકત્વાત્પુરુષપ્રયત્નસ્ય ।
એકમેવ ચ કરણમ્, તદ્ભાવનાવ્યાપ્યત્વાદેકૈવ ભાવ્યતા ।
1362અત એવ ચ સાધ્યવિવૃદ્ધિરિયમિતિ પ્રાભાકરાઃ ।
ધાત્વર્થસ્ય વિષયત્વકરણત્વયોરુપસંહારઃ ।
1363યદિ વિષયીભૂતસ્ય કરણતા, હન્ત તર્હિ "દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામિ"ત્યત્ર તન્ત્રાભિહિતાનાં તન્ત્રેણૈવ પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધત્વાત્, વિષયભાવસ્યૈકત્વાદેકમેવ કરણં સ્યાત્, તતશ્ચ ભેદેનેતિકર્તવ્યતાસમ્બન્ધો ન સ્યાત્ ।
ઉચ્યતે--ન સમ્યગવધૃતામાયુષ્મતા શ્રુતિશાલિનાંવચઃ ।
યદેવ વિષયીભૂતમ્, તદેવ કરણમ્, નાન્યદિતિ તસ્યાર્ઽથઃ ।
પ્રતીત્યનુબન્ધતયા ।
ચ વિષયભાવઃ, સ યથામિધાનમવકલ્પતે, પ્રતિપત્ત્યુપાયત્વાદભિધાનસ્ય ।
અત સ્તન્ત્રાભિધાનાત્સહિતાનાં વિષયભાવઃ, કરણન્તુ સિદ્ધ્યનુબન્ધી નિયોગસ્ય, તચ્ચ યથાસ્વભાવં વેદિતવ્યમ્ ।
સ્વભાવાધીનાહિ સાધનાનાંઅ સાધકતેતિ સ્વભાવભેદે ભિન્ન સાધકતા ।
સાધકત્વે ચ કૃતિવિષયત્વાત્કરણતેતિ ભેદેન કરણભાવઃ ।
નન્વેવં પ્રત્યેકં કરણભાવાશ્રયણે કરણાન્તરનિરપેક્ષાણાં કિમિતિ નિયોગસિદ્ધિહેતુતા ન ભવતિ ? નૈવમ્ ।
યથાશ્રુતકરણાધીનસિદ્ધિત્વાન્નિયોગસ્ય ।
તત્ર બહૂનિ કરણાનિ તસ્ય શ્રૂયન્ત ઇતિ, તથૈવ તસ્ય સિદ્ધિઃ ।
1364અનેકકરણસમ્પાદ્યતાપ્યેકસ્ય દૃષ્ટા ।
યથા---ગમનસ્યાશ્વેન,શિબિકયા, રથેન વા ગચ્છતિ---ઇતિ ।
ભિન્નસ્તત્ર 1365કારણાવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ યદ્યુચ્યેત ।
અત્રાપ્યુત્પત્ત્યપૂર્વાણ્યવાન્તરવ્યાપારભૂતાનિ ભિન્નાનિ સઙ્ગિરામહ એવ ।
અત એવ તદ્ભેદેન ભિન્નત્વાત્કરણભાવસ્ 1367પરમાપૂર્વપ્રયુક્તત્વે ઽપ્યાજ્યૌ-ષધ-સાન્નાય્યધર્માણામસઙ્કરઃ ।
અપૂર્વસાધનનિવેશિત્વાદ્ધર્માણામ્, તસ્ય ચ ભેદાત્ ।
યે પુનર્યાગાદીનામપૂર્વઞ્ચાન્તરા ભાવનાં નાનુમન્યન્તે, તેષાં યાગાદીનાં કરણભાવો દુર્ઘટઃ ।
અવ્યાપારરૂપત્વાદપૂર્વસ્ય, વ્યાપારસમ્બન્ધપ્રભવત્વાચ્ચ1366 કરણભાવસ્ય ।
ગૌણં કરણત્વમિતિ ચેત્ ! કથં તર્હિતિકર્તવ્યતાસમ્બન્ધઃ ।
કરણં હીતિકર્તવ્યતયા સમ્બધ્યતે ।
1367ગૌણઞ્ચ ન કરણમ્, ન હિ ગૌણે મુખ્યધર્મસ્સમ્ભવતિ ।
યે ઽપિ1368 સર્વાખ્યાતેષ્વેવ ભાવનાભિધાનમાહુઃ, તેષામપિ મતમસ્મભ્યં ન રોચતે ।
ન હિ કાર્યાનભિધાયિપુ લડાદિષુ ભાવનાભિધાને પ્રમાણમસ્તિ ।
વાર્તિકમતનિરાકરણમ્ ।
1369યદપિ કિં કરાતિ ? પચતીત્યુત્તરદર્શનપ્રમાણમુપન્યસ્તમ્ ।
તદપિ ન સાધકમ્ ।
વ્યાપારવિશેષપ્રશ્નો હ્યયં---કિઙ્કરોતીતિ1370 ।

તત્ર પચતીત્યુત્તરેણાપિપ તદેવ નિર્દિશ્યતે ।
યત્તુ વ્યાપારમાત્રવાચિધાતૂચ્ચારણમાત્રં ન ક્રિયતે, તત્ર તાવન્માત્રસ્યાપભ્રંશત્વાત્ ।
પ્રત્યયાન્તરોચ્ચારણે ચ પ્રશ્નેન સહાસમ્બન્ધઃ ।
અત એવાચેતનવ્યાપારે વર્તમાનાપદેશાદીનાં પ્રયોગઃ ।
લિઙાદયસ્તુ ચેતનમેવાધિકૃત્ય પ્રયુજ્યન્તે ।
ન ચાચેતનેષુ ગૌણઃ પ્રયોગઃ મુખ્યત્વે ઽપ્યવિરોધાત્ ।
કર્તૃસઙ્ખ્યાદિમાત્રવચનત્વે ચ"રથો ગચ્છતી"ત્યાદિષુ મુખ્યત્વાપત્તેઃ ।
ન ચેદં વાચ્યમ્---સંયોગ-વિભાગાવેવ ધાત્વર્થઃ, વ્યાપારસ્તુ પરિસ્પન્દાત્મા"રથો ગચ્છતી"ત્યાદિષુ લડર્થઃ, તેનાચેતને ઽપિ મુખ્ય એવલડર્થ ઇતિ ।
ધાતૂનામેવ ક્રિયાવાચિત્વાત્પ્રથમોપનિપાતી વ્યાપાર એવ ધાત્વર્થો 1371યુક્તઃ, ન જધન્યૌ સંયોગ-વિભાગૌ ।
કિઞ્ચાનેકાર્થતાપ્યાપદ્યેત ।
કેવલસ્ય સંયોગસ્યાવાચ્યત્વાત્, સંયોગજે ઽપિ સંયોગે ગચ્છતીત્યપ્રયોગાત્, વિભાગજે ઽપિ વિભાગે પ્રયોગાનુપલબ્ધેઃ, ન કેવલસ્ય સંયોગસ્ય, વિભાગસ્ય વા ગમિવાચ્યતેતિ, કિમનેન મનીષિકાનિમિત્તેન બાલજલ્પિતેન 1372બાલજનમનોહારિણા નિર્બન્ધેન ।
શાલિકનાથેન કૃતં કૃતિનામુપકારસિદ્ધયે સમ્યક ।
સમુદીક્ષ્ય વા ગુરુમતં સમ્યગ્વિષયકરણીયમિદમ્1373