પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 39

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ પૌષ્કરસંહિતાયાં અધિકારનિરૂપણં નામ અષ્ટાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
(સમુદિતશ્લોકસંખ્યા 313)
અથ એકોનચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
પૌષ્કર ઉવાચ ---
પ્રમાણમ્ આગમાનાં ચ સસંજ્ઞં પરમેશ્વર ।
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં શશ્વત્ સંબન્ધં વિબુધાદિકમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
સંક્ષિપ્તં ત્રિપ્રકારં ચ કનીયોમધ્યમોત્તમમ્ ।
અનુષ્ટુપ્ છન્દોબન્ધેન બદ્ધં શ્લોકશતાત્ તુ યત્

પાદસંજ્ઞં હિ તચ્છાસ્ત્રં મૂલાખ્યં દ્વિગુણં ચ તત્ ।
યત્ સાર્ધં શતસંખ્યં તુ તદુદ્ધારમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્

ન્યૂનભેદાસ્ત્રયસ્ત્વેતે ઊનાધિક્યેન વૈ સહ ।
બહુધા ચાપિ સર્વેષાં ન સંજ્ઞા ચલતે પુનઃ

સાર્ધં શતદ્વયં યદ્ વૈ પરિજ્ઞેયં તદુત્તરમ્ ।
બૃહદુત્તરસંજ્ઞં ચ યદ્ એતદ્ દ્વિગુણં ભવેત્

સાર્ધં સહસ્રસંખ્યં તુ કલ્પં તત્ સમુદાહૃતમ્ ।
ત્રયસ્યાસ્ય પરિજ્ઞેયમ્ ઊનાધિક્યં પુનઃ શતૈઃ

એવં સંજ્ઞાન્તરાસ્ત્વન્યે આગમાઃ સન્ત્યનેકશઃ ।
કલ્પૈકદેશાસ્તે સર્વે પરિજ્ઞેયાસ્તથાબ્જજ

આ સહસ્રત્રયાત્ સાર્ધાત્ ષટ્સહસ્ત્રં હિ સોત્તરમ્ ।
દ્વિષટ્સહસ્રપર્યન્તં સંહિતાખ્યં તદાગમમ્

યે ચાન્યે ચાન્તરાલં વૈ શાસ્ત્રાર્થેનાધિકૈઃ શતૈઃ ।
સર્વેષાં સંહિતાસંજ્ઞા બોદ્ધવ્યા કમલોદ્ભવ

સપાદલક્ષપર્યન્તા યે ચ શાસ્ત્રાણ્યતોર્ધ્વતઃ ।
સહસ્રશતમાનેન આધિક્યેન પ્રકાશિતાઃ

કલ્પસ્કન્ધાત્ તુ તે સર્વે પરિજ્ઞેયાઃ ક્રમેણ તુ ।
લક્ષાધિકૈસ્તુ બહુભિઃ સહસ્રૈસ્તુ શતાન્વિતૈઃ

સાર્ધકોટિત્રયાન્તં ચ તચ્ચ તન્ત્રાખ્યમ્ આગમમ્ ।
નવપ્રકારમિત્યેતદ્ ભેદમુક્તં ત્રયસ્ય ચ

યત્રાન્તરાલસંખ્યાનામ્ અસંખ્યેયં પ્રવર્તતે ।
યુગાનુસારબોધેન ત્રૈગુણ્યવલિતેન ચ

દિવ્યાદ્યવાન્તરાન્તેન સંબન્ધેન ચ ભૂરિણા ।
અપ્રમેયાભિધાનં ચ અત ઊર્ધ્વં સમાગમઃ

કાલેન સહ નિર્યાન્તમ્ અસંખ્યં પરમેશ્વરાત્ ।
તદ્ વૈ વિદિતવેદ્યાનાં સિદ્ધાનાં સંસ્થિતં હૃદિ

યૈઃ સ્વબોધપ્રમાણેન કોટિસંખ્યં પ્રકાશિતમ્ ।
પાદાન્તા યસ્ય વૈ ભેદાઃ ક્રમશઃ સમુદાહૃતાઃ

યત્ર યત્રેચ્છયા જાતં મતભેદેન વૈ સહ ।
ક્રિયાન્તરાશ્ચ બહવઃ શુદ્ધા રાજસ-તામસાઃ

આદ્યં સર્વાગમાનાં ચ પારમેશ્વરમ્ આગમમ્ ।
પ્રમાણપરિશુદ્ધં ચ હિતમ્ અબ્જજ સાત્વતમ્

સિદ્ધાન્તે ભગવત્ તત્ત્વવેદિનઃ પરમાર્થતઃ ।
ક્રમાગતશ્ચ તૈઃ પ્રાપ્તં મુક્તયે ભવિનાં તુ વૈ

પૌષ્કર ઉવાચ ---
વિભોઃ સર્વેશ્વરાદ્યેન સ્વીકૃતં પારમેશ્વરમ્ ।
અપ્રમેયં મહત્ શાસ્ત્રમ્ અનન્તં ગગનોપમમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
સર્વેશ્વરસ્ય ચ વિભોર્ અવ્યયસ્યાચ્યુતસ્ય ચ ।
વાચ્યસ્ય વાસુદેવસ્ય અપ્રમેયાખ્યમ્ આગમમ્

અપૃથગ્લક્ષણં વિદ્ધિ સ્વસ્ય શબ્દં યથા દ્વિજ ।
જ્ઞાનાત્મસંજ્ઞમ્ આત્માનં નીતં વૈ સ્વેચ્છયા દ્વિજ

સ્વભાવમાપ્તકામસ્ય તસ્યૈતત્ સ્વવશસ્ય ચ ।
જ્ઞાનાંશેનાભિમાનાખ્યં ગુણશક્તિમયં મહત્

ગૃહીતસ્વયમ્ આત્માનમ્ અતીન્દ્રિયમ્ અનશ્વરમ્ ।
શબ્દમૂર્તિઃ સ ભગવાન્ સ્વેચ્છયા સ્વયમેત્ય ચ

વિશ્રાન્તં જ્ઞાનમૂર્તૌ તુ સ ચ સંકર્ષણો વિભુઃ ।
સ્વયં વીર્યમ્ અનન્તં ચ મૂર્છિતં જ્ઞાનમૂર્તિના

ગુણં શક્તિમયં યસ્ય પ્રકાશાખ્યં તુ વિગ્રહમ્ ।
આભિમાનિકમ્ અક્ષોભ્યં પ્રદ્યુમ્નાખ્યં તુ શાશ્વતમ્

મહતા તેન ભૂતેન શાસ્ત્રં વિદ્યુત્પ્રભોજ્વલમ્ ।
શ્વસિતં વીર્યમૂર્તિસ્તુ પ્રવિષ્ટઃ સ્વયમેવ હિ

અથ વીર્યાત્મના વિપ્ર પ્રસરં તૈજસં મહત્ ।
જનિતં ચાનિરુદ્ધેતિ ધત્તે યો ઽનશ્વરં વપુઃ

ગુણશક્તિગુણોપેતમ્ અપરાજિતમ્ અક્ષયમ્ ।
ત્યક્તમ્ ઉદ્ગારવત્ શાસ્ત્રં પ્રદ્યુમ્નેન મહાત્મના

આદાય વિધૃતં તદ્ વૈ અનિરુદ્ધાત્મના હૃદિ ।
ગુણવ્યક્તિમયં દેવં વાગીશમ્ અસૃજત્ પ્રભુઃ

અનિરુદ્ધો ઽવ્યયાત્મા ચ અર્થયુગ્મં તદાગમમ્ ।
અનુદ્ધૃતમ્ અસન્દિગ્ધં ગતં ચાવ્યયતાં તતઃ

યદંશાદ્ વિદિતં તદ્ વૈ જ્ઞાનમૂર્તે સ્વવિગ્રહે ।
અવ્યયીકૃતમાદ્યે તુ સ્વરૂપં જ્ઞાનમૂર્તિના

નીતં સમરસત્વં ચ પ્રતિશાસ્ત્રે પ્રકાશિતે ।
વાગીશ્વરાચ્ચ સિદ્ધાનાં તૈરુદ્ધૃત્ય યથોદિતમ્

સમ્યક્ સમુચ્ચયીકૃત્ય નવનીતં યથો(?થા)દધેઃ ।
વિભોર્વિદ્યાધિદેવસ્ય બ્રહ્મણો ઽસ્ય પ્રકાશિતમ્

રુદ્રાદિત્યેન્દ્રપૂર્વાણાં દેવાનાં ચોદિતૈર્દ્વિજ ।
સ્વાંશોત્થાનાં ચ રુદ્રાદ્યૈઃ સ્વાંશોત્થૈરર્થિનામપિ

બ્રહ્મણા નારદાદીનાં સ્વસુતાનાં પ્રકાશિતમ્ ।
તેભ્યો લોકત્રયાન્તસ્થઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્

સ્વાભિપ્રાયવશેનૈવ નાનાકાલવશાદ્ અપિ ।
નાનાદેશવશાચ્ચૈવ નાનાજાતિવશાદ્ અપિ

ઇત્યેતત્ શાસ્ત્રસંબન્ધં કથિતં તે યથાસ્થિતમ્ ।
સરહસ્યં મહાબુદ્ધે બોદ્ધવ્યં હિ યથાર્થતઃ