પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 37

જન્માભ્યાસવશાચ્ચાપિ નૂનં કર્મક્ષયો ભવેત્ ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ પૌષ્કરસંહિતાયાં આયતનવિચારો નામ ષટ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
(સમુદિત શ્લોકસંખ્યા 461)
અથ સપ્તત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
પૌષ્કર ઉવાચ ---
પાદમુદ્રાઙ્કિતાનાં ચ ઉપલાનાં જગત્પ્રભો ।
ચક્રપદ્માઙ્કિતાનાં ચ ન્યાસં સંસ્કારપૂર્વકમ્

આધારાણાં તથાન્યેષાં જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ સાંપ્રતમ્ ।
એવં ચાનાદિસિદ્ધાનાં પાષાણાનાં જગત્પતે

શઙ્ખાદ્યૈર્ અઙ્કિતાનાં ચ લાઞ્છનૈઃ પારમેશ્વરૈઃ ।
પ્રાપ્તૈઃ સંપૂજનાર્થં તુ ગૃહસ્થૈર્વા વનસ્થિતૈઃ

અન્યેષાં ચૈવમાદીનાં યાગનિષ્પત્તયે તુ વૈ ।
ચલાનામ્ અચલાનાં ચ સંવિધાનં મમાદિશ

શ્રીભગવાન્ ઉવાચ ---
આપાદિતં પુરા દ્રવ્યં શિલ્પિના ચ યતાત્મના ।
કૃત્વા સંસ્કારસંશુદ્ધં દ્રવ્યૈઃ પ્રાઙ્ મન્ત્રપ્રભાવિતૈઃ

યત્ર યત્રાનુરૂપં ચ તત્ર તન્ન્યાસમ્ આચરેત્ ।
તદાનુગ્રહશક્ત્યન્તમ્ આક્ષિતેઃ કમલોદ્ભવ

મન્ત્રાણાં સન્નિધિઃ કાર્યશ્ચલપીઠે તુ કેવલે ।
તાત્કાલિકં તુ વિહિતં નિરોધં તત્ર ચાર્ચનમ્

આધારશક્તેર્ આરભ્ય મન્ત્રગ્રામસ્ય પૌષ્કર ।
સુસ્થિરે સન્નિરોધં ચ સર્વેષાં વિહિતં સદા

તત્રાવાહ્ય યજેન્ મન્ત્રમ્ ઇષ્ટ્વા ચોત્થાપયેત્ પુનઃ ।
ન હિતં પૂજ્યમન્ત્રસ્ય પૂજાકાલં વિનાબ્જજ

સાધનાત્ સન્નિમિત્તત્વાત્ જ્ઞાનેનાત્ર નિરોધનમ્ ।
પુષ્પાદ્યાહરણે કાલે પ્રત્યહં પરમેશ્વરઃ

અનુગ્રહપરસ્ત્વાસ્તે સ તત્રૈવ ખશબ્દવત્ ।
ચલબિમ્બેન સહ વૈ એકીભાવગતસ્ય વા (વૈ)

પીઠસ્ય મન્ત્રવિન્યાસં વિહિતં ચલપીઠવત્ ।
સુસ્થિરસ્યૈકયોનેર્વા વિયોગે સુસ્થિરસ્ય ચ

મન્ત્રાણાં વિહિતં ન્યાસં સ્થિરપીઠોદિતં તુ વૈ ।
આપાદાદ્ બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તં ચલબિમ્બસ્ય પૌષ્કર

પ્રાકૃતાનાં તુ તત્ત્વાનાં કુર્યાદ્ વૈ સન્નિવેશનમ્ ।
ક્ષિત્યાદિકાનાં પાદાન્તમ્ અવ્યક્તાદ્ વા ધરાન્તિમમ્

સર્વતત્ત્વમયં મન્ત્રં તસ્ય વા કેવલં હૃદિ ।
પ્રાધાનિકં યોજનીયમ્ અભિન્નં તત્ત્વકારણમ્

અથેજ્યાવસરે પ્રાપ્તે મન્ત્રતન્ત્રે નિયોજયેત્ ।
જડત્વવિનિવૃત્યર્થમ્ તત્ત્વમન્ત્રગણસ્ય ચ

જીવભૂતં તુ તં વિપ્ર નિત્યં શુદ્ધં સદોદિતમ્ ।
સાઙ્ગમ્ આવાહ્ય મન્ત્રં ચ લાઞ્છનાદ્યૈઃ પરિષ્કૃતમ્

ઉપસંહૃત્ય તત્રસ્થં નિષ્પન્ને વાર્ચને સતિ ।
વિન્યાસમ્ ઉપસંહારં માન્ત્રં યત્સમુદીરિતમ્

તીર્થક્ષેત્રધરાણાં ચ વિહિતં તત્પ્રવાસનમ્ ।
નિત્યપ્રતિષ્ઠિતે બિમ્બે પ્રાસાદે સ્વગૃહે ઽપિ વા

અન્યત્ર વાઙ્કણાદૌ તુ તસ્ય કુર્યાત્ નિરોધનમ્ ।
આધારપીઠમન્ત્રૈસ્તુ લાઞ્છનીયૈઃ સ્વકૈઃ સહ

અસ્થિરાણાં પ્રતિષ્ઠાનાં વિશેષમ્ ઇદમ્ આચરેત્ ।
યથોદિતે તુ સંપન્ને સ્થાપિતે પરમેશ્વરે

કુર્યાત્ તતો ઽનુવેધં ચ આધારાચ્ચ શિખા વિ(?વ)ધિ ।
સામર્થ્યશક્તસૂત્રેણ ઈશ્વરેણાક્ષયેન ચ

સતિ યેન વિલુપ્તસ્ય વિમ્બાદ્યૈર્ અન્વિતસ્ય ચ ।
ન જહાતિ મન્ત્રૌઘસ્તસ્ય કાલાન્તરેણ ચ

અપ્રબુદ્ધઃ પ્રબુદ્ધો વા તસ્મિન્નાયતને પુમાન્ ।
નિવેશયતિ યો બિમ્બમ્ અપરં દ્રવ્યજં તુ વા

તદ્વિજ્ઞાનાનુવિદ્ધં ચ જાયતે સમનન્તરમ્ ।
એવંવિધસ્ય જ્ઞાનસ્ય ત્રૈલોક્યે ઽસ્મિન્ હિ પદ્મજ

પ્રતીત્યાયતનત્વેન ભવત્યાચન્દ્રતારકી ।
સન્નિવેશં જગદ્ધાતુર્ યત્ર યત્સિદ્ધસેવિતમ્

તદ્ અસિદ્ધૈર્ન નેતવ્યમ્ અન્યથાત્વં મલીમસે ।
[ટ યસ્તજ્જ્ઞસ્તત્ત્વવિદ્ ભક્તઃ શ્રદ્દધાનઃ સદાસ્તિકઃ

બુધ્વાવનિવિપર્યાસમેકં કાલાન્તરોદ્ભવમ્ ।
પ્રયત્નૈઃ સુચિકિત્સ્યં યત્ તદ્ અંતર્ધાનશઙ્કયા

પ્રસન્નાદ્યૈઃ સમાદાય તદાજ્ઞાં વ્રતપૂર્વિકામ્ ।
પ્રણવેન મહાયોગં(?યાગ)પૂર્વં પૂર્ણાન્તમ્ અર્ચનમ્

સમાપાદ્ય સદાનં ચ સન્નિવેશ્યાસને ઽપરે ।
પરમેશ્વરમ્ અન્યથા જાયતે તસ્મિન્ સદે(?હ)

વ્યાધિતસ્કરદુર્ભિક્ષંરાષ્ટ્રભઙ્ગપુરઃસરમ્ ।
આગામિ વર્તમાનં ચ દેશઙ્ગાદ્યુપપ્લવૈઃ

ચાલનં વિધિપૂર્વં તુ તુ કૃતં નાનિષ્ટદં ભવેત્ ।
પુનરન્યત્ર વા તસ્મિન્ સ્થાને કુર્યાચ્ચ યોજનમ્

યથાશાસ્ત્રોક્તવિધિના સમ્યગુત્સવપૂર્વકમ્ ।
કિન્તુ પ્રબોધયેન્મન્ત્રં તન્ત્રં યત્સક્રિયાં વિના

સ્થિતં શાન્તસમાનૌ (?ધૌ) તુ આશ્રયે ચાક્ષયે સતિ ।
ચાલનાદ્ વિધિનિર્મુક્તાદ્ દોષઃ સંચાલકસ્ય યત્

તદ્ધોમાર્ચનદાને તુ સ્થાપનાત્ પ્રાક્ સમં નયેત્ ।
સુસ્થિરં વાચલં બિમ્બં તત્ર કૃત્વા નિવેશ્ય ચ

ગોભૂસુવર્ણદાનં ચ યથાશક્ત્યા સમાચરેત્ ।
ધાતુમૃચ્છૈલદારૂત્થં વસ્ત્રાદિષ્વતારિતમ્

અકસ્માદ્ ભગવદ્ બિમ્બં ધત્તે વૈ મ્લાનતાં યદિ ।
વ્યત્યયાત્ તત્ક્રિયાલોપાદ્ અકાલપરિપૂજનાત્

મહદ્ભયં સરાષ્ટ્રસ્ય પૂજકસ્ય જનસ્ય ચ ।
તસ્માન્મન્ત્રવરં સાઙ્ગં તન્ત્રસંશોધિતં ચ યત્

કલશે મણ્ડલે ઽગ્નૌ તુ સપ્તાહં તર્પયેત્ ક્રમાત્ ।
હેમન્તશૈશિરે કાલે દૈવીમ્ અર્ચામ્ તુ શૈલજામ્

સ્નાપયિત્વાર્ચયિત્વા ચ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ।
સુવસ્ત્રવેષ્ટિતાં કૃત્વા ગવ્યેન હવિષા તતઃ

આપીઠાત્ પિણ્ડતાં નીત્વા રઞ્જયેચ્ચન્દનાદિના ।
પત્રચ્છેદમયૈઃ પુષ્પૈઃ સિતાદ્યૈર્ અપિ (?પિચુ) નિર્મિતૈઃ

નાનાદેશોદ્ભવૈશ્ચાન્યૈઃ સિતૈઃ પીતાદિકૈઃ શુભૈઃ ।
છાયામારુતસંશુષ્કૈઃ હરિતૈર્ભેદસંયુતૈઃ

પૂજાં યથોદિતાં કૃત્વા ભૂષણૈર્વિવિધૈઃ સહ ।
વાસસા સ્થૂલશુક્લેન કાર્પાસેનાવકુણ્ઠ્ય ચ

કુઙ્કુમેનામલેંનૈવ કમ્બલેનાવિકેન વા ।
સિતેન સુઘનેનૈવ અભુક્તેનાહતેન ચ

શીતકાલે હ્યતીતે તુ અપનીયાજ્યકમ્બલમ્ ।
પાવનાર્થં દ્વિજેન્દ્રાણાં નૃપાણાં ભાવિતાત્મનામ્

ભક્તાનાં નાગરાદીનાં યચ્છેત્ સંપ્રાર્થિતં ક્રમાત્ ।
ભૂતયે ઽશુભશાન્ત્યર્થં રક્ષાર્થં પ્રાર્થનં ક્રમાત્

વિજયેનાપમૃત્યૂનાં વ્યાધીનામ્ ઉપશાન્તયે ।
પ્રાપ્તે નિદાઘકાલે તુ પ્રત્યહં શીતવારિણા

યથોક્તેન વિધાનેન કુર્યાત્ સ્નાનમ્ અધિક્રમાત્ ।
મસૂરમાષચૂર્ણેન રજનીશાલિજેન ચ

સમુદ્વર્ત્ય ચ સંક્ષાષ્ય હવિષાભ્યઞ્જનાદિના ।
વાસસા નિર્મલં કૃત્વાં ચન્દનેન સિતેન ચ

શીતકેનોદકેનાથ ક્ષાલનીયં તદાલયમ્ ।
સંમાર્જ્ય ગોમયેનૈવ કૃત્વા બાહ્યોપલેપનમ્

વિકીર્ય પત્રપુષ્પાણિ કુમુદોત્પલપઙ્કજાન્ ।
જલાર્દ્રૈસ્તાલવૃન્તૈસ્તુ વીજયેત્ બિમ્બમ્ આચ્યુતમ્

સ્તુત્વા ચ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈઃ સ્વરેણોચ્ચતરેણ તુ ।
તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય દ્વિચતુઃસંખ્યયાબ્જજ

નૈકં ત્રિપઞ્ચસંખ્યં ચ ગણનાવિષમં ચ યત્ ।
યતઃ સમો હિ ભગવાન્ દેવઃ સર્વસ્ય વૈ હરિઃ

સંન્યાસી દણ્ડવત્કુર્યાત્ પ્રણિપાતં ચ સર્વદિક્ ।
પ્રદક્ષિણસમોપેતં બહુધોત્થાય ચાગ્રતઃ

વિહિતં સ્નાતકાદીનામ્ અન્યેષામ્ એવમ્ એવ હિ ।
સહાન્તઃકરણેનૈવ ભક્તિયુક્તેન ચેતસા

નતપૃષ્ઠશિરોજાનુલલાટતટહૃત્કરઃ ।
ગૃહસ્થ આચરેન્નિત્યં પ્રણામં સપ્રદક્ષિણમ્

સ્મરન્નષ્ટાક્ષરં બુદ્ધ્યા અસકૃત્ વિતતે ક્ષિતૌ ।
સઙ્કટે સતિ ભૂભાગે ભગવત્યગ્રતઃ સ્થિતઃ

યથા તુ ભક્તિતઃ કુર્યાત્ બદ્ધ્વા તુ કરસંપુટમ્ ।
હૃદ્દેશે મૂર્ધ્નિ કમ્પૈસ્તુ સહ સર્વેશ્વરં સ્મરેત્

કૃતેનાનેન વિધિના સ્વશક્ત્યા વલિતેન વા ।
યથેષ્ટં ફલમ્ આપ્નોતિ પુમાન્ ભક્તિક્રિયાપરઃ

નિષ્કામઃ શાશ્વતં સ્થાનં પ્રાપ્નુયાત્ સુરપૂજિતમ્ ।
ભક્તૈઃ સંપૂજિતં ભક્ત્યા યે પશ્યન્તિ જગત્પ્રભુમ્

શ્રદ્ધયા ચાનુમોદન્તે તે ઽપિ તત્ફલભાગિનઃ ।
સંસારક્ષયમ્ અક્ષય્યં કર્મિર્(?મ)ણાં ક્ષયમ્ એતિ ચ

દ્વિવિધેન હ્યુપાયેન નાન્યથા તુ કથઞ્ચન ।
સમન્ત્રાચ્ચ ક્રિયાકાણ્ડાત્ સંપૂર્ણાત્ પઞ્ચલક્ષણાત્

સમ્યગ્બોધપરિજ્ઞાનાત્ ભગવદ્ ભક્તિરઞ્જનાત્ ।
કર્મણા મનસા વાચા યો નિત્યં ભગવન્મયઃ

શાસને ત્વધિકારીણામ્ અવતિષ્ઠેત્તુ તત્ત્વતઃ ।
પારમ્યં વેત્તિ શાસ્ત્રસ્ય મોક્ષદસ્યાચ્યુતસ્ય ચ