પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 35

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ પૌષ્કરસંહિતાયાં ધૂપઘણ્ટાલક્ષણં નામ ચતુસ્ત્રિંશોધ્યાયઃ ॥
અથ પઞ્ચત્રિંશોધ્યાયઃ
શ્રીભગવાનુવાચ ---
ઇત્યુક્તં ધૂપઘણ્ટાયા લક્ષણં લક્ષ્મિવર્ધનમ્ ।
યસ્યાં સઞ્ચાલ્યમાનાયાં ધૂપદાનાવધૌ દ્વિજ

સન્નિધિં ભજતે શશ્વન્મન્ત્ર આરાધકસ્ય ચ ।
અથાઙ્ગુલૈઃ સ્વકૈઃ કુર્યાદ્ અધ્વમાનમયૈસ્તુ વા

ચતુર્વિશતિભિર્બ્રહ્મન્ ધૂપં દાહકમ્ ઉત્તમમ્ ।
આયામેનાથ શિલ્પીયૈરાયશુદ્ધૈસ્તુ પૂર્વવત્

સ્વચતુર્થાંશમાનેન તદ્વક્ત્રમ્ અનલાશ્ત્રેયમ્ ।
ચતુરશ્રં સમાપાદ્ય વૃત્તં વાષ્ટાશ્રમ્ અબ્જજ

અસ્યાષ્ટાશ્રસ્ય વૈ મધ્યે કુર્યાચ્ચક્રં તુ સામ્બુજમ્ ।
કમલં વા સહેતીશં સ્વસ્તિકં વા નલગૃહમ્

યુક્તમુષ્ણીષપટ્ટેન નિષ્ઠોદ્દેશાત્તુ કમ્બુના ।
ચતુરશ્રસ્ય વૃત્તસ્ય તચ્ચક્રસ્યાથ મે શૃણુ

લક્ષણં હિ યથાવસ્થં સવિશેષં મહામતે ।
ચતુરત્રં સમાપાદ્ય ક્ષેત્રં વા વર્તુલં સમમ્

તદન્તરે ઽબ્જમ્ અબ્જોત્થનલિનીનાલરાજિતમ્ ।
કેવલં તુ સચક્રં વા વિધિવદ્ ભોગભાજિતમ્

આમધ્યાદ્ અષ્ટધા તં વૈ કૃત્વા વૈ સુસમૈઃ પુરા ।
ભ્રમં દદ્યાત્ ષડંશેન કર્ણિકાકોટરાત્ તતઃ

ભ્રમન્તં કર્ણિકાખાતં નિમ્નતાં ચ નયેદ્ દ્વિજ ।
તન્માનં ગોલકાર્ધેન જાનીયાન્મુદ્રિતં યથા

તૃતીયાંશેન ષડ્ભાગાત્ પરિતઃ કર્ણિકોચ્છ્રિતિઃ ।
કિઞ્જલ્કૈસ્તુ સુસંવીતં તન્માનેનોપલક્ષિતૈઃ

સપ્તમાંશાત્તુ યચ્છિષ્ટં બહિઃ કેસરસન્તતેઃ ।
ભાગદ્વયં તુ વૈ યેન દલજાલં સમાપ્ય ચ

યથાભિમતસંખ્યં ચ એવં ભાગેન તદ્બહિઃ ।
મુક્તાજાલસમોપેતં ચક્રમાપાદ્ય પૂર્વવત્

અષ્ટમાંશાચ્ચતુર્થાંશં ભાગમ્ આદાય વૈ દ્વિજ ।
ક્ષેત્રસ્ય ચોક્તમાનસ્ય વેદ્યર્થમ્ અનુયોજ્ય ચ

વેદ્યાઃ કોણચતુષ્કે તુ (ચ)કુર્યાચ્છઙ્ખચતુષ્ટયમ્ ।
ચતુરશ્રસ્ય યા પ્રોક્તા વેદિકા શઙ્ખભૂષિતા

સ્થિતિર્નૈષા ચ વિહિતા વૃત્તક્ષેત્રસ્ય પદ્મજ ।
પદ્મપૃષ્ઠાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તં યથાભિમતવર્તુલમ્

વેદિકાવનિપર્યન્તં ચક્રનેમ્યવધિં તુ વા ।
વક્ત્રાકારં સુવૃત્તં વા તદુદ્દેશાત્ તુ તં પુનઃ

વેદિસંધારણાર્થં તુ પ્રોચ્છ્રિતં પઙ્કજદ્વયમ્ ।
તન્મધ્યે લક્ષણોપેતં સ્થિતં પદ્માસનાદિના

કુર્યાદ્ આગ્નેયમ્ આકારં તત્પાદયુગલં તુ વૈ ।
પ્રસારિતં ખવક્ત્રં ચ પ્રોચ્છ્રિતં શ્રોત્રેદશગમ્

નાલાવસાને સંપાદ્ય કર્ણિકાકમલે દ્વિજ ।
અર્ધપ્રકુલ્લૈ રચિતૈઃ પદ્મપત્રૈસ્તથાગતૈઃ

તન્મૂલે સાધિકા કુર્યાત્ તદ્વિસ્તારાં મહામતે ।
ક્ષ્માક્ષેત્રં સ્વસ્તિકોપેતં સુષિરં સુદૃઢં તુ વા

પૃષ્ઠદેશે ઽથ પદ્મસ્ય મરુત્ક્ષેત્રં સબિન્દુકમ્ ।
કુર્યાદ્ આધારભૂતં ચ ક્ષ્માક્ષેત્રસ્યોન્નતેઃ સમમ્

સાર્ધં ક્ષ્માવ્યાસવિસ્તારં તત્સમં દ્વિગુણં તુ વા ।
ચક્રનેમ્યાશ્રિતં ચૈવ પ્રલીનં તચ્ચ સુસ્વનમ્

આદ્યં વા કિઙ્કિણીજાલં વિઘ્નવિદ્રાવણં પરમ્ ।
ઇત્યેવં સવિશેષં હિ લક્ષણં સમુદાહૃતમ્

માન્ત્રસ્ય ધૂપમાત્રસ્ય સામાન્યમ્ અથ મે શૃણુ ।
વૃત્તસ્યાભ્યન્તરે પદ્મં કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્

અષ્ટપત્રં સમાપાદ્ય વ્યોમક્તૃવિભૂષિતમ્ ।
મુક્તાસૂત્રાન્વિતં વાથ એવમેવ સવેદિકમ્

અન્તરા દ્વાદશારેણ સામ્બુજેનાથ વા[હિતમ્] ।
વિચિત્રપત્રવિતતં કુર્યાત્ પૃષ્ઠાવધેસ્તતઃ

પ્રફુલ્લપત્રસ્થાને તુ ઉષ્ણીષાંશુકભૂષિતમ્ ।
વક્ત્રવિશ્રામભૂતં ચ આધારવલયાન્વિતમ્

શુદ્ધં સુશ્લક્ષ્ણનાલં ચ નલિનીરચનોજ્ઝિતમ્ ।
એવમ્ અભ્યૂહ્યમાકારં માનેનાભિમતેન તુ

સર્વલોહૈઃ સ્વશક્ત્યા તુ કૃતં યચ્છતિ વૈ સુખમ્ ।
મન્ત્રિણાં સૂગહસ્થાનાં ભક્તાનાં કમલોદ્ભવ

વક્ષ્યે સમુદ્ગરાખ્યસ્ય લક્ષણં તં નિબોધતુ ।
વિસ્તારોદ્દિષ્ટમાનેન સુષિરં વૃત્તસંપુટમ્

સુસમં પ્રાક્સમાપાદ્ય સમુદ્ગકમિવાબ્જજ ।
સનાલં ચ તયોરેકમ્ ઉપરિષ્ટાચ્ચ મધ્યતઃ

પ્રકુલ્લકમલેનૈવ અધોવક્ત્રેણ પદ્મજ ।
દ્વિતીયમ્ ઊર્ધ્વવક્ત્રેણ સ્થગિતં પઙ્કજેન તુ

સચ્છિદ્રં બીજસઙ્ઘેન યુક્તમ્ ઊર્ધ્વસ્થિતં હિ યત ।
નાલમ્ આપાદ્ય મૂલાદ્વૈ વિનતેન ગજાઙ્ઘ્રિણા

નાલદેશગલાદ્ દ્વાભ્યાં સ્થિત્યર્થં વિનિયોજ્ય ચ ।
એવં પ્રફુલ્લરૂપાણાં લક્ષણં સમુદાહૃતમ્

પ્રોત્થિતાનામ્ ઇદાનીં વૈ લક્ષ્મ શૃણુ યથાગતમ્ ।
પ્રાગાયામાચ્ચતુર્થાંશં વૈતત્યેન મહામતે

ચતુરશ્રાયતં ક્ષેત્રં નિક્ષિપ્ય વસુધાતલે ।
અષ્ટધાથ તમાયામં સુસમં સંવિભજ્ય ચ

ચતુર્ધા વિસ્તૃતેશ્ચૈવ કુર્યાત્તદનુ પદ્મજ ।
અષ્ટભાગોન્નતં પીઠં પ્રાગુક્તરચનાન્વિતમ્

પાદાદ્યુષ્ણીષપર્યન્તં યથાવિસ્તારવિસ્તૃતમ્ ।
પીઠાર્ધેન ઉચ્છ્રિતં ચૈવ વિસ્તારાત્ ત્ર્યંશસંમિતમ્

કમલં પીઠમધ્યે તુ કુર્યાદ્ દ્વિતયકર્ણિકમ્ ।
અષ્ટપત્રં સકિઞ્જલ્કં વ્યોમવૃત્તવિભૂષિતમ્

વિસ્તારાચ્ચાર્ધભાગેન પૃથુલં ચોન્નતેઃ પુનઃ ।
સાર્ધભાગચતુષ્કેન અષ્ટાશ્રં વા સુવર્તુલમ્

ચતુસ્શ્રં તુ વા રમ્યં તદેવ રચનાન્વિતમ્ ।
સ્તમ્ભમ્ આપાદ્યમ્ એવં હિ યથાભિમતમ્ અબ્જજ

યેભ્યો યદ્વર્તુલં તદ્વૈ વિચિત્રરચનાન્વિતમ્ ।
સ્તમ્ભમરુતકવિશ્રાન્તં બાહુલ્યેનાંશસંમિતમ્

પીઠતુલ્યં તુ વિસ્તારાદ્દ્વાદશારવિભૂષિતમ્ ।
નાભિનેમિપ્રથીયુક્તં મુક્તાહારાદ્યલંકૃતમ્

પ્રાગ્વત્ સકિઙ્કિણીકં ચ ચક્રમ્ આપાદ્ય પદ્મજ ।
તદક્ષમધ્યસંરૂઢં સાર્ધાંશેનોન્નતં તુ વૈ

અગ્રાત્ પીઠસમં ચૈવ બાહુલ્યાચ્ચક્રસંમિતમ્ ।
વિસ્તારાદ્ અર્ધભાગેન અષ્ટોદ્દેશાચ્ચ સંકટમ્

ક્રમશશ્ચાનુપાતેન તદ્વિસ્તારં વિધીયતે ।
મુખમ્ એવં સમાપાદ્ય સધૂમસ્ય અનલસ્ય ચ

સદાશ્રવં સદાકાલં વિભોરર્ચનકર્મણિ ।
જલજૈઃ સ્થલજૈશ્ચૈવ પ્રાણિભિર્ નાકજૈસ્તતૈઃ

પત્રવલ્લીવિતાનૈશ્ચ સશઙ્ખૈઃ સ્વસ્તિકૈઃ કજૈઃ ।
કુસુમસ્તબકૈઃ સ્વચ્છૈઃ સિદ્ધવિદ્યાધરાદિકૈઃ

દેવાઙ્ગનાસમેતૈશ્ચ દિક્ષુ વેશો ભવેદ્બહિઃ ।
એતત્ પ્રાસાદયુક્તસ્ય વૃત્તપીઠાનનસ્ય ચ

યથાવદ્ ઉપદેક્ષ્યામિ સન્નિવેશમતોબ્જજ ।
વલિત્રિતયસંયુક્તં શઙ્ખાનનમિવાસનમ્

પદ્મમાનોન્નોતં કુર્યાદ્ આસનોપરિ પદ્મજ ।
સ્તમ્ભાધારં વિચિત્રં ચ દ્વિવ્યમ્ આમલસારકમ્

રચનારચિતં સ્તમ્ભં રક્તપૂર્વમ્ અથોચ્છ્રિતમ્ ।
વલયાવલિતુલ્યં વા સ્તમ્ભનાલસ્ય તૂપરિ

ચક્રવત્ કમલં કુર્ચાત્ સકિઞ્જલ્કં દ્વિષટ્પદમ્ ।
વિસ્તીર્ણકર્ણિકં વિપ્ર પ્રાગ્વદ્ વક્ત્રં તદૂર્ધ્વગમ્

યથોક્તરચનોપેતં પરિતઃ કિન્તુ વર્તુલમ્ ।
મુક્તાસૂત્રાન્વિતં ચૈવ કિઙ્કિણીજાલલામ્બિતમ્

એભ્યશ્ચોક્તમ્ અથૈકં વૈ સવિધાનં તદબ્જજ ।
જલજસ્થલજા યાત્મ્યરચના(?વ્યોમ્ય )રચિતા મયા

સમભ્યૂહ્ય ચ સા કાર્યા સર્વેષાં સર્વદાબ્જજ ।
સ્ફુટાવસ્ય -------?યસ્મિન્ વૈ કૃતાઙ્ગે ?ત્યન્તરાજતે

ઇદમુક્તં સમાસેન લક્ષણં ચ સવિસ્તૃતમ્ ।
ધૂપદાહક્રિયાઙ્ગસ્ય નાનાકૃતિધરસ્ય ચ

સંપાદ્યૈવં ચ સંસ્કૃત્ય નીત્વા સત્યન્તતા ?પુનઃ ।
સ્વમન્ત્રાધિષ્ઠિતં કૃત્વા પૂજ્યમ્ આધારસંસ્થિતમ્

મૂલતઃ સ્વસ્તિકાસ્થાને ક્ષ્માતત્ત્વં પઞ્ચલક્ષણમ્ ।
સલિલં કમલં વિદ્ધિ ચક્રમ્ અગ્નિં મહત્પ્રભમ્

કિઙ્કિણીજાલમનિલમ્ આકાશં કર્ણિકોદરે ।
ઇત્યેવં સાધિભૂતાધિદૈવતાનુગતં હિ વૈ

પ્રાક્ પ્રોક્તં ભાવનીયં ચ સિદ્ધયે ઽખિલકર્મણામ્ ।
ચક્રસ્ય સકલં રૂપં નાભ્યરાનેમિસપ્રધિ

નિષ્કલં હિ સુવૃત્તં યત્ વ્યોમવૃત્તેતિ ગીયતે ।
એવં લક્ષણસંયુક્તં ધૂપપાત્રં સમર્ચયેત્

સંસ્કૃત્ય ચ યથાન્યાયં સ્વવંશસ્ય ચ કીર્તયેત્ ।
સ્વનામચિહ્નિતં કૃત્વા પ્રતિપાદ્ય મહામતે

હરેરાયતને દિવ્યે સુરસિદ્ધનિષેવિતે ।
ત્રેકાલ્યં બલિદાનેન ધૂપધૂમેન વૈ સહ

વાદયેત્ સુસ્વનાં ઘણ્ટાં ભેરીશબ્દાદિકૈર્યુતામ્ ।
સ્તોત્રેઃ પ્રદક્ષિણીકુર્યાદ્ બહુધા દિવ્યમ્ આલયમ્

સિદ્ધસંઘં ચ તત્રસ્થં શબ્દબ્રહ્મૈકમ્ આસનમ્ ।
શ્રુત્વા ઘણ્ટારવં બાહ્યાત્ પરિતોષં મહામતે

કસ્યેદમ્ અચિરાદ્યાતિ અમિવ્યક્તિમ્ અનાહતમ્ ।
ભવ્યાનામ્ ઉપદેશાર્થં યેનેદં વ્યઞ્જિતં બહિઃ