પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 32

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ પૌષ્કરસુહિતાયાં
લોકધર્મો નામ એકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
॥ શ્રી ॥
અથ દ્વાત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ।
પૌષ્કર ઉવાચ ---
ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ નૃણાં સન્ મન્ત્રયાજિનામ્ ।
તદર્ચન પરિખ્યાગાદ્ બુદ્ધિપૂર્વાત્ તુ કિં ભવેત્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
મન્ત્રપૂર્વં હિ સંકલ્પં કૃત્વા મન્ત્રસમર્ચને ।
અનિર્વેદાન્મહાબુદ્ધે યાવદાયુષ (ષ્ય )મેવ ચ

સંદિષ્ટદેવતાનાં ચ કર્મણા મનસા ગિરા ।
યત્નાત્ નિર્વહણીયં તત્ શક્ત્યાસ્વવિભવેન ચ

અસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ અસામર્થ્યાત્ જાતે વૈ સૂતકાદિકે ।
વિધિવત્ પ્રાર્થનાપૂર્વં ગુરુમ્ અર્ચાપયેત્ તદા

સંયતં ગુરુપુત્રં વા ભ્રાતરં સહદીક્ષિતમ્ ।
કનિષ્ઠમ્ અથવા જ્યેષ્ઠમ્ અન્યથા કમલોદ્ભવ

પ્રાયશ્ચિત્તં ભવેદ્ ઘોરં પ્રાક્સંકલ્પપરીક્ષયા ।
તદર્ભમ્ ઇતરેષાં વૈ મન્ત્રમુદ્રાદિકં સ્વકમ્

નાખ્યેયમત્યયે પ્રાપ્તે સમ્યક્સિદ્ધિપરૈર્નરૈઃ ।
પ્રકાશયતિ યો મોહાન્મન્ત્રમુદ્રાદિકં સ્વકમ્

ઇતરેષામભક્તાનાં તન્ત્ર (ભ )મન્ત્રેશ્વરો દ્વિજ ।
સહસિદ્ધગણેનૈવ સમભ્યેતિ પરાઙ્મુખમ્

દત્ત્વા ચૈવ મહાદુઃખં તસ્માત્ યત્નેન યાજકૈઃ ।
સ્વમન્ત્રં ગોપનીયં ચ ઇતિકર્તવ્યતાન્વિતમ્

મુક્ત્વા ગુરું સુતં જાયાં તત્શિષ્યં ચાપ્યકૃત્રિમમ્ ।
નાન્યેષાં સન્નિધૌ કુર્યાન્ મન્ત્રસન્તર્પણાર્ચને

તત્રાતિ કમલોદ્ભૂત ઇતિકર્તવ્યતાપરં (રઃ ) ।
પ્રોચ્ચરેન્મનસા મન્ત્રં મન્ત્રધ્યાનં તુ ગોપયેત્

ન્મુદ્રાક્ષસૂત્રં ચ યથા વૈ સિદ્ધિભાગ ભવત્ ।
એવમેવ હિ વૈ યેન વિના મન્ત્રપરિગ્રહાત્

દેવાર્ચાં સ્વગૃહે ભક્ત્યા સંસ્કૃત્ય વિનિવેશિતામ્ ।
તસ્યાર્ચને નિયોક્તવ્યઃ સ્વસામર્થ્યાદિકે સતિ

દ્વિજેન્દ્રઃ પંચકાલજ્ઞઃ ષટ્કર્મનિરતસ્તુ વા ।
સંભવે સતિ ચૈતસ્ય વૃત્તિં કુર્યાત્ ચ શાશ્વતીમ્

શાશ્વતં ભવતો યેન ઐહિકામુષ્મિકં ફલમ્ ।
અન્યથા પરોધેન ન ભયેન ન માયયા

દેવમ્ અર્ચાપયેત્ પ્રાજ્ઞો નિત્યે ઽપ્યાકસ્મિકે ઽપિ વા ।
સુસંપૂર્ણફલપ્રાપ્તેઃ સદ્વૃત્ત્યમ્લેક્ષણ

તદર્થમર્ચનં યેન નિત્યમઙ્ગીકૃતં પુરા ।
પ્રત્યવાયં હિ તલ્લોપાત્ તસ્ય તત્ ફલભાગ ભવેત્

ના વક્તવ્યમતસ્તસ્માદ્ વૃત્તિલોપં શુભેપ્સુના ।
કાદાચિત્કેતુ વા નિત્યે નિયુક્તાનાં હિ વાર્ચને

બહિઃ પ્રતિષ્ઠિતાનાં ચ સ્થાપિતાનાં તુ વા ગૃહે ।
વૃત્તિં ભુઙ્ક્તે તુ યાં યસ્ય યન્નિમિત્તં મહામતે

તન્નિમિતાત્ ફલં તસ્ય સફલ્પાદેવ ચાખિલમ્ ।
તસ્માન્ ન લોપયેદ્ વૃત્તિમ્ આરાધનપરાયણઃ

મનસા મન્ત્રમૂર્તેર્ વૈ અર્થિનાં ગૃહમેધિનામ્ ।
જ્ઞાત્વા હૃદયસદ્ભાવ દ્વાભ્યાં વૈ દેવતા દ્વિજ

વિદધાતિ ફલં સમ્યક્ પ્રત્યવાયં કરોતિ વા ।
એવં જ્ઞાત્વા પ્રયત્નેન શાસ્ત્રસદ્ભાવમ્ અબ્જજ

નોપેક્ષ્યા બુદ્ધિપૂર્વા ચ સાવલેપેન ચેતસા ।
યા કાચિત્ ચાતુરાત્મીયા મૂર્તિર્વા વૈભવી વિભોઃ

સા અર્ચા તુ શૈલકાષ્ઠોત્થા પટે કુડયે ચ ચિત્રિતા ।
આત્મશક્ત્યનુસારેણ સૂતકાદૌ સદાર્ચને

લોપઃ સરક્ષણીયશ્ચ જ્ઞાત્વા કાલં કુલોત્થિ (?ચિ )તમ્ ।
કૃત્વા સ્વસ્વનિવૃત્તિં ચ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

તાવદ્ અર્ચાપયેત્ યાવત્ - કાલમ્ અભ્યેતિ નિર્મલમ્ ।
ક્ષાન્ત્યર્થમ્ અર્ચનં ભૂયઃ સ્નાનપૂર્વં સમાચરેત્

હુત્વાગ્નિં વિધિવત્ ભક્ત્યા ગુર્વાદીનાં ચ દક્ષિણા ।
પ્રાયશ્ચિતો ઽન્યથા વિપ્રભવેદ્ આરાધકસ્ય વૈ

અનર્ચનાત્ તુ દેવાનાં કલિતાનાં ગૃહાન્તરે ।
યસ્માદ્ વ્યક્તિગતાનાં ચ દેવાનામ્ અર્ચનં નૃણામ્

શુભપ્રદં હ્યેવમેવ કિં પુનઃ કમલોદ્ભવ ।
વિધિપૂર્વં તુ નિઃશેષં સામગ્રીભિઃ સમન્વિતમ્

સહ વૈ ભોગસંપત્યા ભક્ત્યા સશ્રદ્ધયા દ્વિજ ।
નીતિ માર્ગગતેનૈવ બુદ્ધ્યા તુ સુવિશુદ્ધયા

મન્ત્ર - મુદ્રાસન - ધ્યાનૈર્ દેવતાનાં યદર્ચનમ્ ।
તદર્થ - સિદ્ધિકૃત્ શશ્વદ્ યાજકાનાં યથાસ્થિતૈઃ

એવં જ્ઞાત્વા નાવલેપઃ કાર્યઃ સંસાર - ભીરુણા ।
અનર્ચને તુ દેવાનાં કામ્યે નૈમિત્તિકે ઽબ્જજ

પ્રત્યહં ચ વિશેષેણ તવ (?)વિઘ્નં યથા ભવેત્ ।
વિપ્રાદીનાં ચ ભક્તાનાં વિપ્રયોગા દિકાત્ તુ વૈ

દિવ્યપિત્ર્યોચિતં સ્નાનં કૃત્વા તદનુ પૌષ્કર ।
પ્રાણાયામં જપાન્તં ચ પ્રાધાન્યેનાભિવર્તિનામ્

મન્ત્રાણાં ચ મહત્ તેષાં સિદ્ધાન્તાખ્યાગમસ્ય ચ ।
પ્રાપ્યતે તદનુષ્ઠાનાત્ સર્વોત્કૃષ્ઠતરં ફલમ્

તથા ચ કમલોદ્ભૂત જગત્યસ્મિન્ હિ દૃશ્યતે ।
દેવાસુર - મનુષ્યાણાં વ્યવહારં સ્વભાવજમ્

જાત્યુક્તૈઃ સ્વપ્રણૈર્ યુક્તા (?)વર્ણાદ્યાશ્રમિણો ઽખિલાઃ ।
પુરાણ - સ્મૃતિપારજ્ઞા વેદ વેદાન્ત વેદિનઃ

સ્વકર્મધર્મનિરતા મુનયો ઽપિ મહામતે ।
ન યાન્તિ પરમાં સિદ્ધિં વિના મન્ત્ર પિરગ્રહાત્

સૈધ્દાન્તિકાદ્ અનુષ્ઠાનાત્ તદ્વિધાનાં ચ સેવનાત્ ।
કિં પુનર્ લોભ મોહાર્થં માનવા મન્દબુદ્ધયઃ

જ્ઞાત્વૈવ યત્નમાતિષ્ઠેન્ મન્ત્રારાધન કર્મણિ ।
પ્રસાદને ગુરૂણાં ચ સિદ્ધાન્તાદ્યવગાહને

તન્નિષ્ઠાનાં યતઃ સમ્યક્ કૈવલ્યમ્ અમલેક્ષણ ।
અપરોક્ષમ્ અતો ઽન્યેષાં શુષ્કતર્કરતાત્મનામ્

જ્ઞાન - કર્મરતાનાં ચ સિદ્ધયો વિવિધાસ્ત્વિહ ।
સર્વથા યાન્તિ કૈવલ્યં શશ્વદ્ દેહપરીક્ષયા

પૌષ્કર ઉવાચ---
નાથર્ (?થ )જ્ઞાનાનુવિદ્ધસ્ય જ્ઞાતુમિચ્છામિ સાંપ્રતમ્ ।
કર્મણો ઽહં સ્વરૂપં ચ મન્ત્રિણાં યન્મહર્દ્ધિદમ્

શ્રીભગવાનુવાચ---
વાચકાન્તાનિવિષ્ટં તુ મન્ત્રકૃવ્યાદિકં હિ યત્ ।
પ્રયાતિ ચાઙ્ગભાવં તુ ભોગજાલે હિ મન્ત્રિણામ્

તત્ તદાદૌ પરિજ્ઞેયં નિત્યમારાધકેન તુ ।
શુદ્ધ - સંવિત્ - સ્વરૂપં ચ પ્રસ્ફુરન્તં સ્વતેજસા

વિષયેન્દ્રિયભૂતાખ્યે નાના કરણશક્તિભિઃ ।
સુસંપૂર્ણં પ્રબુદ્ધાભિદ્ન્યગ્ભૂતાભિઃ પરસ્પરમ્

યચ્ચાભિમાનિકે રૂપે ભોગે વ્યક્તિં વ્રજન્તિ ચ ।
તત્ પુનર્ ભોગકૈવલ્ય સિદ્ધયે સ્વયમેવ હિ

પ્રસિદ્ધં લક્ષણેનૈવ વપુષા મન્ત્રયાજિનામ્ ।
સમાયાત્યઙ્ગભાવં ચ એવં નિત્યં સ્થિતા સ્થિતિઃ

સાંપ્રતં ચ પ્રબુદ્ધૈસ્તુ સા પદ્મદલલોચન ।
ક્ષેપ્તવ્યા ભાવનાપેક્ષો (?ક્ષા )વસ્તુ તચ્ચાસતો ન હિ

સત્વં સ્યાદ્ ભાવ મન્ત્રેણ સદ્ભાવં કિન્તુ સાધનમ્ ।
આપ્તવાક્ય પ્રધાનાનામ્ આગમૈક રતાત્મનામ્

સમ્યગચ્યુત ભક્ત્યા વૈ નિર્મલીકૃત ચેતસામ્ ।
યથા જલત્વં વૈ વહ્નેર્ યુક્તિભિર્ નોપપદ્યતે

એવં જલસ્ય વહ્નિત્વં ન કદાચિત્ પ્રજાયતે ।
યત્ર વા મન્ત્રિણા તાભ્યાં વિપર્યાસો ઽભિદૃશ્યતે

તદિન્દ્રજાલં વૈ માન્ત્રં ભક્તાનાં શુભવર્ત્મનિ ।
પ્રેરકં કમલોદ્ભૂત નાના પ્રત્યયલક્ષણમ્

જ્ઞાનમૂર્તિસ્તુ ભગવાન્ ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા ।
ભુક્ત્વા ભોગાત્મનાંશેન ભુનક્તિ સ્વયમેવ હિ

મુક્ત્યે યાજકાનાં તુ દ્વિવિધં વસ્તુસંગ્રહમ્ ।
દ્વિવિધેન તુ ભેદેન તસ્માન્ નિત્યં સમભ્યસેત્

જ્ઞાનયુક્તં હિ વૈ કર્તૃ કર્મૈવં સુવિલક્ષણમ્ ।
યત્ પ્રાપ્તમ્ આપ્તવક્ત્ર્ત્ તુ આગમાન્નિશ્ચયીકૃતમ્

અભ્યર્થનાદિના મન્ત્રં યત્ક્રમાત્ સમુપાગતમ્ ।
મુદ્રાન્વિતં મહાબુદ્ધે હ્યસ્તિત્વેનાપ્યલઙ્કૃતમ્

તત્ પ્રમાદાદ્ અબુદ્ધાનામ્ અન્યકર્મરતાત્મનામ્ ।
વર્ણાદ્યૈઃ વ્યત્યયીભૂતં વિલુપ્તં વા સ્વરાદિના

અધિકં વાબ્જસંભૂત તત્ કરોત્યાશુભં સદા ।
મન્ત્રિણામ્ અચિરાદેવ તત્રાપિ કમલોદ્ભવ

અતિભક્તિપ્રભાવેન વાચસ્યાનેકરૂપણિઃ ।
સંમુખીકરણાદીનાં કર્મણા સંપ્રયોજિતમ્

તદનુગ્રહસામર્થ્યાત્ વાઞ્છિતં સંપ્રયચ્છતિ ।
યસ્માત્ સદ્ભક્તિ ભૂતાનાં પ્રપન્નાનાં ક્રમં વિના

પ્રસાદમેતિ મન્ત્રેશસ્ત્વચિરાદ્ ભાવિતાત્મનામ્ ।
કિં પુનર્ વૈ ક્રિયા જ્ઞાનસંપૂર્ણાનાં તુ પૌષ્કર

ભક્તિશ્રદ્ધાપરાણાં ચ બોધિતાનાં ચ દેશિકૈઃ ।
વિના ગર્વોક્તિભિઃ ચૈવ વાક્યૈશ્ચિત્તાનુરઞ્જકૈઃ

સમુદ્રાણાં ચ મન્ત્રાણાં ઉપાયં પ્રાગ્યતો મહત્ ।
પરંપરાગતં ચૈવ શાશ્વતં હિ ગુરુક્રમમ્

તતઃ સદાસ્તિકત્વં ચ તત્ પરિગ્રાહિણો દ્વિજ ।
સંયમં ભક્તિપૂર્વં તુ સક્રિયં તદનન્તરમ્

તતશ્ચૈવાગમાર્થં તુ પશ્ચાત્ સંવેદનં સ્વકમ્ ।
બુદ્ધ્વૈવ ભક્તિપૂર્વં તુ હ્યુપાયૈર્ વિવિધૈઃ પુનઃ

આપ્તઃ સદાગમજ્ઞશ્ચ સેવનીયઃ સદૈવ હિ ।
નિત્યં મન્ત્રપરેણૈવ દૃષ્ટાદૃષ્ટ ફલાર્થિના

સંભવે સતિ સમ્યક્ ચ પ્રત્યહં તસ્ય પૌષ્કર ।
યોગક્ષેમાદિકં સર્વં ચિન્તનીયં સ્વશક્તિતઃ

યસ્માદ્ અસ્મિન્ હિ સંસારે ગુરુત્વેન પ્રવર્તિતમ્ ।
ઈશ્વરેચ્છાવશાત્ ચૈવમ્ અચ્યુતં પરમેશ્વરમ્

તન્મુખેન મહાબુદ્ધે યઃ પ્રસર્પિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
સ્વમન્ત્રં ભક્તિમત્યર્થં તદાદૌ તસ્ય[પૌષ્કર]

તત્ પુત્રસ્ય અથવા ભક્ત્યા અનુયાગવિધૌ સદા ।
નિવેદનીયં પાકાગ્રં પરિતુષ્ઠેન ચેતસા

આસ્તાં તાવન્ મહાબુદ્ધે સ્વગુરું તત્સુતં તુવા ।
ક્રમવિચ્ચાગમજ્ઞો ઽન્ય એકાન્તી વા ત્રયીમયઃ

કૃતાહ્નિકઃ સુસંતુષ્ટઃ શાન્તચિન્તો હ્યનાકુલઃ ।
અભ્યર્થિતો ઽતિભક્તો વૈ ચિરકાલં મહામતે

સ્વમન્ત્રસાધનાખ્યં વા દ્વિ ષડષ્ટષડક્ષરમ્ ।
જિતન્તસંજ્ઞં પ્રણવમ્ આદ્યં ચાન્તં સબીજકમ્

એવમ્ એકત્ર સંયોજ્યમ્ ઊર્ધ્વમ્ અઙ્ગારક્ટવત્ ।
સાઙ્ગં પાણિતલે ન્યસ્ય તદ્વિજ્ઞાનાદિનાં તનૌ

તદ્ અહઙ્કારમ્ આલમ્બ્ય યસ્ય સાનુગ્રહં ગૃહે ।
ભુનક્તિ તદ્ અનન્તં વૈ જાયેતે તસ્ય તત્ક્ષણાત્

મણ્ડલાદૌ તુ મન્ત્રેશો ભોગૈર્ ઇષ્ટસ્તથાખિલૈઃ ।
તર્પિતશ્ચાવ્નિમધ્યે તુ આજ્યાદ્યૈર્ન તથાબ્જજ

સમભ્યેતિ પરાં પ્રીતિં યથાચાર્યશરીરગમ્ ।
તસ્માન્ નિમિત્તમ્ આશ્રિત્ય પ્રતિપક્ષસ્ય ચાન્તરે

તથા માસસ્ય ચાબ્દસ્ય માસષટ્કસ્ય વા અબ્જજ ।
મધ્યે ઽભ્યર્ચ્યં વિશેષેણ સ્વમન્ત્રં ગુરુસન્નિધૌ

પિતૄણાં પ્રીતયે પશ્ચાદ્ ભૂતયે ઽપિ હિ ચાત્મનઃ ।
પ્રપૂજ્ય દેશિકેન્દ્રંતુ કાલં રાત્રિક્ષયાવધિ

પાદસંવાહનાન્તૈસ્તુ ભોગૈઃ પાદ્યાર્ધ્ય - પૂર્વકૈઃ ।
પ્રસાદ્ય ચ યથાશક્ત્યા માત્રવિત્તં નિવેદ્ય ચ

અનુવ્રજ્ય મહાબુદ્ધે વ્રજન્તં સ્વગૃહાદિકમ્ ।
એવં સંપ્રતિપન્ના યે મન્ત્રારાધન - કર્મણિ

વર્ણા દ્વિજેન્દ્રપૂર્વાસ્તુ બ્રહ્નચારિ - પુરઃસરા ।
ભૈક્ષુકાન્તાસ્તુ વૈ સર્વે સિદ્ધિં સમુપયાન્તિ ચ

પૌષ્કર ઉવાચ ---
પુરા યસ્યજગન્નાથ મન્ત્રમૂર્તિર્ ગૃહાન્તરે ।
એકા વા નેકં ભેદોત્થા વિદ્યતે બિમ્બલક્ષણા

ભક્ત્યા પરિગૃહીતા પ્રાક્ સ્વયં વા પૂર્વજૈર્ દ્વિજ ।
નિવેશિતા મન્ત્રપૂર્વં નિક્ષિપ્તા વા પરેણ તુ

ધનેનાપ્તાથવાન્યસ્માદ્ અયોગ્યાત્ તસ્કરાદિકાન ।
સાંપ્રતં સ્વગુરોર્ લબ્ધા દૃષ્ટાદૃષ્ટ પ્રસિદ્ધયે

ચિત્તપ્રસાદ જનકો મન્ત્રઃ સંસારદુઃખહૃત્ ।
સ ચ તદ્વિનિયુક્તસ્તુ સાઙ્ગઃ સપરિવારકઃ

આરાધકસ્ય ભગવન્ વિહિતં વા નવાદિશા ।
શ્રીભગવાનુવાચ---
સ્વયં વ્યક્તં હિ યદ્ વિપ્ર તથા મરગણૈર્ દ્વિજ ।
સ્થાપિતં મન્ત્રસિદ્ધેસ્તુ આકારં ભગવન્મયૈઃ

તદધિષ્ઠિત - મન્ત્રાણાં સહ તસ્ય ચ યોજના ।
વિહિતા કમલોદ્ભૂત નૃણાં સન્નિધિસિદ્ધયે

એવં સપરિવારં ચ ન સ્વમન્ત્રઃ સદા ગૃહે ।
મન્ત્રાકૃતૌ તુ ચાન્યસ્મિન્ યોજનીયઃ પદાદિષફ

પૂજનીયં સ્વમન્ત્રેણ લાઞ્છનાઙ્ગાન્વિતેન ચ ।
બિમ્બસંરુદ્ધ - મન્ત્રં ચ તદ્વિમુક્તમપિ દ્વિજ

સર્વા ચૈવ સ્વયંવ્યક્તપૂર્ણાનાં હિ મહામતે ।
નિવેશનં હિ મન્ત્રાણામ્ અન્યોન્યાનાં ગુણાવહમ્

નિત્યં યો યતચિત્તસ્તુ મન્ત્રારાધન - કર્મણિ ।
દેહસ્થં ક્ષપયેત્ શેષં કર્મબન્ધમ્ અશાશ્વતમ્

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ મન્ત્રેષુ ચ વિશેષતઃ ।
નિષિદ્ધં તદ્વિના ન્યેષાં સ્વમન્ત્રસ્ય નિયોજનમ્

કસ્યચિત્ કુત્રચિત્ સમ્યક્ યસ્માન્ મન્યાકૃતૌ દ્વિજ ।
પ્રસીદતિ સ્વમાત્માનં શુધ્દજ્ઞાનોદયં વિના

ન નિષિદ્ધં સ્વમન્ત્રેણ ક્વચિદ્ અન્યત્ર પૂજનમ્ ।
પ્રાધાન્યેન સ્વમાર્ગા ચ્ચ ગૃહે વા ન્યત્ર મણ્ડલે

સમાહૃતાં ચ પૂજાર્થં મન્ત્રતન્ત્રાર્ચને સતિ ।
સ્વમન્ત્રેણ ન દોષો ઽસ્તિ તદ્વદ્ આયતનેષુ ચ

મન્ત્રેણ ભિન્નમાર્ગા ચ્ચ પ્રતિમા મણ્ડલં તુ વા ।
અધિષ્ઠિતં યદા તત્ર વિહિતં દર્શનં તુ વૈ

પુષ્પદાનં સ્વમન્ત્રેણ વ્યાપકેન મલાત્મના ।
ચિન્માત્રતા - સ્વરૂપેણ મન્ત્રાણાં હિ યતો ઽબ્જજ

અવિશેષં હિ સામાન્યં શબ્દબ્રહ્મમયં વપુઃ ।
ધ્યાન - ન્યાસાદિકૈઃ તેષો વિશેષસ્તુ પરસ્પરમ્

જાયતે શબલં ભીમમ્ અભિચારફલપ્રદમ્ ।
અનુગ્રહપરં મન્ત્રં શબ્દબ્રહ્મમયં સ્વકમ્

યાજ્ય - યાજકભાવેન સમભ્પેતિ તથાબ્જજ ।
સંરુદ્ધમ્ અપિ યત્ તૂત્ર વ્યક્તિશક્તિ - ધિયા વિના

શબ્દબ્રહ્માત્મના ત્વાસ્તે તદૈક્યાત્ ચ બલં કુતઃ ।
પટવ્યક્તિ - દ્વયેનૈવ વિના ઐક્યં નમસો યથા

દ્વાભ્યાં શબ્દસ્વરૂપાભ્યામ્ એવમ્ ઐક્યમ્ અનુગ્રહાત્ ।
સુજન્મ ચૈવં ક્ષોભસ્ય વિશેષયજનં વિના

સ્વગૃહે મણ્ડલે યાગે દિવ્યાદ્યાયતને ઽપિ ચ ।
પૌષ્કર ઉવાચ---
પરં માર્ગં ન પશ્યામિ જગત્યસ્મિન્ જગન્મય ।
વાસુદેવાત્મકં યસ્માત્ સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

શ્રીભગવાનુવાચ---
સત્યમ્ એતન્મહાબુદ્ધે યથા સંયોદિતં ત્વયા ।
કિન્તુ ક્રિયાપ્રવૃત્તસ્ય જન્તોર્ ભક્તિપરસ્ય ચ

હૃદયાવર્જકો (ગો )યત્ર વિશ્રામઃ પરમાર્થતઃ ।
તત્ સન્માર્ગો યાઞકસ્ય વૈષ્ણવઃ સ હિ સાત્વિકઃ

સ્વયમેવ પ્રવૃત્તસ્ય લોકાનુગ્રહકામ્યયા ।
વિભવવ્યૂહભાવેન સ્વચ્છસત્ ષઙ્ગુણાત્મના

તસ્યોપચર્યતે યેન આગમેનાથ કર્મણા ।
સન્માર્ગં વિદ્ધિ તં વિપ્ર શશ્વદ્ બ્રહ્મ વિભૂતિદમ્

વિભુર્વિભવભાવસ્થ ઇચ્છયા વિતનોતિ યત્ ॥
પ્રાકૃતં ક્ષેત્રમાશ્રિત્ય તદ્ગુણં દેવતાત્મકમ્

તન્માયીયં ચ નિઃશેષજ્ઞાનાદ્યૈશ્છુરિતં ગુણૈઃ ।
ગુણાત્મકં તુ તં વિદ્ધિ શબલં નાતિનિર્મલમ્

તદ્ વ્યઞ્જકં હિ યત્ શાસ્ત્રમ્ ઇતિકર્તવ્યતા ચ વૈ ।
અસન્માર્ગં તુ તં વિપ્ર વિદ્ધિ પૂર્વવ્યપેક્ષયા

તસ્માત્ પરપદપ્રાપ્તેઃ કારણં પરમં સ્મૃતમ્ ।
વિભવવ્યૂહસંજ્ઞં તુ શાશ્વતં રૂપમ્ આચ્યુતમ્

ક્ષિપ્રમેવ પ્રપન્નાનાં જ્ઞાનપૂર્વેણ કર્મણા ।
દદાતિ સત્પદપ્રાપ્તિં કર્તિણાં ભાવિતાત્મનામ્

કામ્યાનાં કર્મણાં પ્રાપ્તૌ હિ અચિરેણૈવ પદ્મજ ।
ઉપાયં નાપરં મન્યે નિત્યં ભોગાભિલાષિણામ્

સુસૂક્ષ્મ - ન્યૂહવિભવં મુક્ત્વા સદ્બ્રહ્ન - યાજિનામ્ ।
સાંસારિકં ફલં હેયં સ્વર્ગાદિ - પ્રાપ્તિલક્ષણમ્

પ્રાર્થ્યમાનં હિ યજ્ઞાદ્યૈઃ શશ્વત્ તસ્માન્ ન ચાવ્યતે ।
અતએવ હિ માયીયે નારાધ્યો દેવતાગણઃ

સમ્યમ્ સંપ્રતિપન્નૈસ્તુ સન્માર્ગે પરિચોદિતે ।
તસ્માત્ કમલસંભૂત પ્રયત્નેન સદૈવ હિ

કુર્યાદ્ આરાધનં ભક્ત્યા મન્ત્રાણાં હિ યથાક્ષણમ્ ।
એષામ્ અનુગ્રહાદ્ દુઃખં ત્રિવિધં ક્ષયમેતિ ચ

અધિભૌતિકમ્ આધ્યાત્મમ્ અધિદેવીયમ્ અબ્જજ ।
પૌષ્કર ઉવાચ ---
આરાધકાનાં ભગવન્ મન્ત્રાણાં શશ્વદ્ અર્ચને ।
સર્વદા પત્રપુષ્પાદ્યૈઃ ભોગૈઃ કિં ફલમર્ચનાત્

વિસ્તરેણાર્ચનાત્ તેષાં બહુભિઃ કુસુમાદિકૈઃ ।
કિં ફલં યાજકાનાં તુ અત્ર મે સંશયો મહાન્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
ફલસામ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ ભાવભક્તિવશાત્ સ્થિતમ્ ।
દરિદ્રાણાં ચ ભક્તાનાં ફલપુષ્પાદિના વિના

યત્ફલં તદ્ દ્વિજાઢ્યાનાં નિરન્નાનાં તુ ચાર્ચનાત્ ।
સદાઢ્યાનાં ચ ભક્તાનાં હોમાદ્યૈર્ અર્ચનાત્ ફલમ્

યત્ તદ્ વિદ્ધિ દરિદ્રણાં ભક્તાનાં કુસુમાદિકૈઃ ।
ક્ષણસ્ય ચ સમં જ્ઞેયં સદા હોરાત્રલક્ષણમ્

નૃપાણાં ચ દરિદ્રાણાં કાલં યત્ તત્ ક્રિયશ્રિતમ્ ।
તત્રાપિ કમલોદ્ભૂત ભૂતાર્થમ્ અવધારય

યથાલબ્ધેન શુદ્ધેન ભોગજાલેન વૈ સહ ।
કર્તવ્યા ધારણા ધ્યાનં મન્ત્રાણાં યત્ર પૌષ્કર

સમુદ્રાણાં ચ યોગસ્ય વિસ્તરાત્ નિત્યમેવ હિ ।
તદ્ યાજકાનાં યજનમ્ અચિરાદ્ ભુક્તિમુક્તિદમ્

સંક્ષિપ્તં ધારણાદ્યૈર્ યત્ તત્ કૃતમ્ ચાપ્યભોગદમ્ ।
સંભોગૈર્ ધારણાદ્યૈર્ યત્ સંકટં તત્ ચિરેણ તુ

વિદધાતિ ચ ભક્તાનાં ભોગહીનં પરં પદમ્ ।
તસ્માત્ શ્રેયો ઽર્થિનાં નિત્યં ભુક્તિમુક્તિ - ફલાપ્તયે

નિર્વ્યાકુધિલયા ભક્ત્યા કાલાંશમ્ અવલબ્મ્ય વૈ ।
વિમુક્તમન્યૈર્ વ્યાપારૈર્ વિધિવદ્ ઘટતે યથા

સુસંપૂર્ણં તુ યજનં ધારણાદ્યૈઃ સુવિસ્તૃતૈઃ ।
ભોગૈર્ યદ્યપિ સંપૂર્ણૈઃ સંપત્તિઃ સહ વૈ નૃણામ્

તથાપિ કર્મનિષ્ઠાનાં આધિક્યં ચાસ્તિ પૌષ્કર ।
ભોગાપવર્ગહૃત્ શાઠ્યાત્ તન્નિરાસાત્ કૃતે સ્ફુટે

જાયેતે યાજકાનાં તુ નાતો (?ત્રો )ત્સાહં પરિત્યજેત્ ।
દ્રવ્યસંપદ્વિના નિત્યં મન્ત્રારાધન - કર્મણિ

પરં હિ યસ્ય વા ભાવો ભોગવૃન્દસ્ય પૌષ્કર ।
ભોગાપ્તિ ફલનિષ્ઠસ્ય પ્રથમં ચાકૃતાત્મનઃ

ન પુનર્મોક્ષનિષ્ઠસ્ય કર્મણઃ શાશ્વતસ્ય ચ ।
પુરુષાર્થપ્રદસ્યાશુ ખણ્ડનં સદ્વિવેકિનામ્

પૌષ્કર ઉવાચ---
સંસારિણાં હિ ભક્તાનાં નાનાકર્મરતાત્મનામ્ ।
પુત્રદારાદિભરણે નિત્યં વ્યાકુલચેતસામ્

વિસ્તરેણાર્ચને તેષાં કથં સંપદ્યતે ઽચ્યુત ।
અનર્ચનાત્ ત્વયોદ્દિષ્ટ - ફલં વૈકલ્યમ્ ઉત્તમમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
ક્રમયુક્તં હિ યત્ કર્મ તચ્ચ શ્રેયસ્કરં નૃણામ્ ।
તસ્માત્ તત્ ન પરિત્યાજ્યં સંક્ષિપ્તમથ વિસ્તૃતમ્

મુખ્યકલ્પં હિ વિસ્તારમ્ અનુકલ્પમ્ અતઃ પરમ્ ।
સમત્વ ઘટતે કેન હેતુના કમલોદ્ભવ

તત્રાપિ ચા શઠાનાં ચ ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
વિહિતં પત્રપુષ્પાદ્યૈઃ સભોગૈઃ વાગ્ભિર્ અર્ચનમ્

કર્મણામ્ અનુસંધાનં વિના કાલાન્તરેણ તુ ।
ક્ષ્મા - જલાનલવાય્વાખ્યં નાભસીયં મહામતે

ધારણાપઞ્ચકાત્ ચૈવ સંક્ષિપ્તં વિહિતં દ્વયમ્ ।
દહનાપ્યાયનાખ્યં યદ્ આદેહાત્ સર્વશુદ્ધયે

પરાપર - સ્વરૂપાત્ ચ ધ્યાનાત્ એકં પરં મહત્ ।
હૃન્મન્ત્રં સર્વમન્ત્રયાણામ્ ઉપચારક્રિયાવિધૌ

કર્મણા સમનસ્કં ચ પ્રણવાદ્યં મહામતે ।
એકા હિ આરાધ્યમુદ્રા વૈ યોગમન્ત્રસ્ય સા સ્મૃતા

સ્મરણાન્નેત્રયોર્મધ્યે સ્વોચ્ચારં નિષ્કલસ્ય તુ ।
નતિ - પ્રણવગર્ભાભિઃ સ્વસંજ્ઞાભિર્યદર્ચનમ્

વિધિવન્ મન્ત્રમૂર્તીનાં તત્પરં ક્ષિપ્રસંજ્ઞિતમ્ ।
બીજૈર્ વિશેષિતાભિઃ તદ્ દ્વિતીયં સૂક્ષ્મલક્ષણમ્

યલ્લક્ષણામૃતૈઃ પિણ્ડૈઃ સહ સંજ્ઞાભિર્ અબ્જજ ।
જપાન્તમ્ અખિલં કર્મ મન્ત્રાણાં તદ્ બૃહત્ સ્મૃતમ્

ક્ષિપ્રમાદ્યાત્ ચ કૈવલ્યં કિંચિત્ કાલાન્તરેણ તુ ।
દ્વિતીયાદ્ અબ્જસંભૂત બુદ્ધિપૂર્વક્રમેણ તુ

જ્ઞાનાદિ ગુણષટ્કં ચે ઇહૈવાદ્યં પ્રયચ્છતિ ।
અણિમાદિ અષ્ટકં ચૈવ દ્વિતીયમ્ અમલેક્ષણ

સમસ્તભુવનૈશ્વર્યં તૃતીયમ્ અચિરાત્ તુ વૈ ।
સામ્યં નિઃશ્રેયસાવાપ્તેઃ સર્વેષાં કિન્તુ પૌષ્કર

ક્ષિપ્રં લક્ષણપૂર્વેણ કાલેન ત્રિવિધેન તુ ।
મહત્તૈવ હિ મન્ત્રસ્ય સ્વસંજ્ઞાખ્યસ્ય યદ્યપિ

તથાપિ કમલોદ્ભૂત ક્ષિપ્રપૂર્વાદિકેર્ઽચને ।
બીજં વા પિણ્ડમન્ત્રં ચ પ્રણવાદ્ અનુસંસ્મરેત્

આરાધ્યં મન્ત્રનાથસ્ય હૃદાદીનાં તથૈવ ચ ।
અન્યેષામ્ અન્તરઙ્ગાખ્યં મન્ત્રાણાં કમલોદ્ભવ

પ્રધાનલક્ષણાનાં ચ કમલાસનવર્તિનામ્ ।
ન વિરોધસ્તિ અતઃ અન્યેષાં બીજૈઃ પિણ્ડૈર્વિના અબ્જજ

વજ્રળાઞ્છન લોકેશતદસ્ત્રાધારર્તિનામ્ ।
તથાસનાખ્ય વિઘ્નેશ પૂર્વાણાં દ્વારવાસિનામ

બ્રહ્મચારિ - ગૃહસ્થસ્ય સ્વતન્ત્રસ્ય યતેરપિ ।
કિં પુનસ્તુ ગૃહસ્થસ્ય વ્યાપારનિરતસ્ય ચા

એતદ્ વૈ નૈષ્ઠિકાનાં તુ તચ્ચિત્તનિરતાત્મનામ્ ।
સાધકાનાં સવિત્તાનાં હિતમ્ એકાન્તવાસિનામ્

ભક્તિશ્રદ્ધાપરઃ સમ્યગ્ગૃહીત્વા યઃ સમાચરેત્ ।
દદાતિ તત્ર મન્યાત્મા પૂર્વોક્તં દ્વિવિધં ફલમ્

સહ સાધકસિદ્ધીભિર નિર્વિઘ્નેન મહામતે