પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 31

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્તે મહોપનિષદિ પૌષ્કરસંહિતાયાં
પવિત્રારોહણં નામ ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ એકત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાનુવાચ ---
પવિત્રારોહણં કૃત્વા ચાતુર્માસ્યં મહામતે ।
નિર્વહણીયં નિયમૈર્વિવિધૈર્લોકપૂજિતૈઃ

શયનં દેવદેવીયમ્ અર્ચયેત્ તદ્ વિધિં શૃણુ ।
હેમાદિરત્નરવચિતે સર્વાઙ્ગપરિશોભિતે

ભગવત્યનુરૂપે ચ શયને શશિવાસિતે ।
સિતાતપત્રચમરકિઙ્કિણીવરમણ્ડિતે

વૈજયન્તીગણોપેતે હેમદણ્ડાઙ્ઘ્રિભૂષિતે ।
વિતાનકેન દિવ્યેન કુઙ્કુમાદ્યૈર્વિભૂષિતે

શોભિતે ચોપરિષ્ટાત્તુ તિર્યગૂર્ધ્વપટાવૃતે ।
જાતીફલાદિકૈર્લાજસર્વબીજાદિપૂરિતે

વિદિક્ ચિત્રપટૈર્યુક્તે સત્પુષ્પપ્રકરીકૃતે ।
રત્નદીપસમાયુક્ત ઇત્યસ્મિન્ શયને સ્મરેત્

શ્રીરોદાર્ણવમધ્યસ્થં સહસ્ત્રફણમૌલિનમ્ ।
હિમકુન્દેન્દુધવલં નાગનાથં મહામતે

પ્રણવેન સ્વનામ્ના ચ વર્ણાન્તેન સબિન્દુના ।
ધ્યાત્વાર્ચયિત્વા સ્તુત્વા ચ નમસ્કૃત્ય પ્રસાદ્ય ચ

નિવેશ્ય તસ્મિન્ કર્માર્ચાં હારકેયૂરભૂષિતમ્ ।
શ્રીખણ્ડશાશિબાહ્લીકવિલિપ્તાં પુષ્પવેષ્ટિતામ્

પ્રાવૃતાં નેત્રવસ્ત્રેણ મૃષ્ટરૂપૈઃ સુધૂપિતામ્ ।
સ્વબીજં મન્ત્રવર્ણં તુ ઓં લક્ષ્મીપતયે નમઃ

સમુદીર્ય ધિયા ચાર્ધ્યમ્ અઙ્ગોપાઙ્ગક્રમેણ તુ ।
દ્વાદશાક્ષરવર્ણૈસ્તુ સ્વનામપદસંયુતૈઃ

કર્માર્ચાયા અભાવાત્તુ દર્ભમઞ્જરિજં શુભમ્ ।
યથોક્તેન વિધાનેન વિષ્ટરે વિનિવેશ્ય ચ

તસ્મિન્ મન્ત્રવરં ન્યસ્ય સ્વપદ્મગગનોદરાત્ ।
નિલીનાખિલ ગણ્ડાદિશક્તિપઞ્જરમધ્યગમ્

વ્યક્તીનાં મૂર્તિદાનેન નીત્વા ધ્યાનાન્વિતેન ચ ।
દેવાઙ્ગમહિતં વસ્ત્રમ્ અભુક્તમ્ અમલાત્મકમ્

ક્ષ્ત્વોપરિ સમભ્યર્ચ્ય પુષ્પધૂપવિલેપનૈઃ ।
સર્વતત્ર્વોપસંહારં ચિતઃ શક્તિં તુ વિન્યસેત્

દક્ષિણે ત્વભિમાનાખ્યાં મૂર્તિં તુ ચમરોદ્યતામ્ ।
એવં જ્ઞાનનિશાં વામે તાલવૃન્તકરોદ્યતામ્

ઉત્તમાં ભાવયેન્ નિદ્રાં કરસંવાહને રતામ્ ।
પાદારવિન્દદેશસ્થાં લાલયન્તીં કરામ્બુજૈઃ

આદાય ચરણે દિવ્યે સાક્ષાછ્રીઃ સન્નિધિસ્થિતા ।
આનન્દં બ્રહ્મણો રૂપં તસ્યૈ દેવાધિદેવતા

તદન્તઃ સ્મરણાનન્દજાતવિસ્મયલોચનાઃ ।
સ્વનામપદમન્ત્રૈસ્તાઃ સંપૂજ્યાઃ પ્રણવાદિભિઃ

એવં હિ દેવદેવીયં શયનં કમલોદ્ભવ ।
યથોક્તં સંપ્રતિષ્ઠાપ્ય ચાતુર્માસ્યપરૈર્નરૈઃ

કાર્યાત્ર પ્રત્યહં પૂજા માર્જનં ચોપલેપનમ્ ।
મૃદા ધાતુવિકારૈર્વા સુગન્ધૈશ્ચન્દનાદિકૈઃ

પ્રદાનં ધૂપદીપાનાં વ્યજનેનાનિલોત્થિતઃ ।
શશિચન્દનસંયુક્તશીતલોદક સત્ક્રિયાઃ

કદલીદલકહ્લારૈઃ પદ્મોત્પલવિમિશ્રિતૈઃ ।
સ્વેદશાન્તિં સમાપાદ્ય પૌનઃપુન્યેન પૂજનમ્

વેણુવીણાસમોપેતાં ગીતિં ચ મધુરસ્વરામ્ ।
એવં માસદ્વયે યાતે જાતે મેઘરવે ઽમ્બરાત્

બ્રહ્મન્ ભાદ્રપદે માસિ દ્વાદશ્યાં હિ નિશામુખે ।
ઈષત્ પ્રબોધમ્ આશ્રિત્ય દેવદેવો હ્યધોક્ષજઃ

સ્થિત્યર્થમ્ અમરાણાં ચ પરિવર્તનમ્ આચરેત્ ।
દક્ષિણેનાઙ્ગસઙ્ઘેન ત્યક્ત્વા ચોત્તાનશાયિકામ્

યોગનિદ્રાં સમાશ્રિત્ય પ્રકુર્વન્ પ્રભવાપ્યયૌ ।
મરુચ્ચક્રાક્ષસંસ્થસ્ય વિશ્વબીજસ્ય પૌષ્કર

મૂલેન્દુમણ્ડલાચ્ચાથ અપાસ્યાચ્છાદનામ્બરમ્ ।
આસ્તે ત્વાશ્વયુજે ત્વેષ દ્વાદશ્યાં પરમેશ્વરઃ

સંત્યજેચ્છયનં દિવ્યં નિશાયાં કાર્તિકસ્ય (તુ )ચ ।
ઉત્થાયામરનાથશ્ચ સમાક્રમ્ય પતત્રિરાટ્

નિઃશેષભુવનગ્રામવીથીનાં દોષશાન્તયે ।
વિચરત્યપ્રમેયાત્મા નન્દયંસ્તાન્ સુરાદિકાન્

આવીક્ષયઞ્જગત્યસ્મિન્ સ્વકૃતં ધર્મપદ્ધતિમ્ ।
એવં ભક્તજનૈઃ કાર્યં તસ્ય તચ્ચેષ્ટિતં મહમ્

વિવિધૈરુત્સવૈર્દાનજપજાગરણૈઃ શુભૈઃ ।
નૃત્રગીતસમોપેતૈર્વિલાસૈર્હાસ્યસંયુતૈઃ

ક્રીડમાનૈઃ સુમનસૈઃ પ્રયતૈઃ પ્રણતૈઃ પ્રભોઃ ।
એકદેશસ્થિતૈર્વિપ્ર અનન્યમાનસૈઃ સદા

માસશેષં તપોનિષ્ઠૈઃ સમર્થૈઃ પુનરેવ હિ ।
સ્વાશ્રમે વામરક્ષેત્રે રક્ષણીયં મહાજનૈઃ

બ્રહ્મન્ દ્વાદશરાત્રેણ ષડ્રાત્રેણ શુભેન ચ (વા ) ।
અસામર્થ્યં ત્રિરાત્રેણ અહોરાત્રેણ વાબ્જજ

નયેન્ નક્તાશનેનાથ ચત્વાર્યેતે શુભવ્રતાઃ ।
માસોપવાસનિરતૈર્નરૈઃ પરમવૈષ્ણવૈઃ

અન્તે ત્રિદ્વયેકરાત્રં વા કાર્યમ્ અચ્યુતજાગરમ્ ।
પુણ્યાખ્યાનકથાભિસ્તુ સ્તોત્રપૂર્વૈસ્તુ ગીતકૈઃ

સવાદ્યૈર્મધુરૈર્નૃત્તૈરપહાસૈઃ તુ ઇર્ષદૈઃ ।
જયશબ્દૈર્નમસ્કારૈઃ કરતાલસમન્વિતૈઃ

સમર્ચયેચ્છ્રીનિવાસં જુહ્વાન્ ધ્યાયન્ જપન્નપિ ।
ભોગૈઃ ષડ્રસપૂર્વૈસ્તુ સૂપૂર્ણૈશૈપચારિકૈઃ

અર્ધ્યૈર્વિલેપનૈર્માલ્યૈર્મૃષ્ટધૂપસમન્વિતૈઃ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે દ્વાશ્યાં મન્ત્રમૂર્તિં યજેદ્ધરિમ્

શઙ્ખધ્વાનસમોપેતૈર્દુન્દુભીપટહસ્વનૈઃ ।
વન્દિવૃન્દોત્થિતોચ્ચાભિર્નાનાવાગ્ભિર્મહામતે

મહાજયજયારાવૈઃ પુનઃપુનરુદીરિતૈઃ ।
પ્રબોધલક્ષણૈસ્તોત્રૈરુત્થાપ્ય શયનાત્તતઃ

મહતા વિભવેનાથ મણ્ડલાદૌ યજેત્ક્રમાત્ ।
મહત્સ્નપનપૂર્વૈસ્તુ ભોગૈઃ પૂણૈર્યથોદિતૈઃ

મહાદીપૈઃ પ્રભૂતૈસ્તુ સાઙ્કુરૈઃ પાલિકાગણૈઃ ।
ફલૈઃ પનસપૂર્વૈસ્તુ મધ્વાજ્યતિલચર્ચિતૈઃ

પુષ્પાર્ધ્યચન્દનાદ્યનતૈર્બ્રહ્મસૂત્રવિભૂષિતૈઃ ।
માલતીમલ્લિકાપૂર્વસમુત્થૈર્મઞ્જરીગણૈઃ

કદમ્બચૂતશ્રીવૃક્ષઋજુશાખાસમન્વિતૈઃ ।
તરણ્ડૈઃ સૂત્રસમ્બધૈઃ કુઙ્કુમાદ્યૈઃસુપૂજિતૈઃ

ગોભૂહેમાદિકૈદાનૈશ્ચિત્રૈઃ પ્રાવરણૈઃ શુભૈઃ ।
એવમિષ્ટ્વા તુ હોમાન્તં ગ્રામં વા નગરં ગૃહમ્

સપવિત્રેણ યાનેન સચક્રેણ શુભેન વા ।
મન્ત્રાસ્ત્રકુમ્ભયુક્તેન તદ્બિમ્બોદરકેણ વા

બ્રહ્મઘોષસમેતેન ગીતવાદ્યાન્વિતેન ચ ।
ગણિકાભગવદ્ભક્તાઃ સહનાગરિકૈર્જનૈઃ

પરિવ્રાડ્બ્રહ્મચારીભિર્જપસ્તુતિપરાયણૈઃ ।
મહતા કેતુયુક્તેન સિતચ્છત્ત્રાવૃતેન તુ

પ્રદહન્ સુરભિં ધૂપં પૃથક્ સામ્યં ચ ગુગુલુમ્ ।
યાનમેવં પરિભ્રમ્ય દ્રવિણં ચાર્થિષુ ક્ષિપેત્

તતઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ચતુર્ધાં પ્રણિપત્ય ચ ।
સર્વાઙ્ગૈર્દણ્ડવદ્ ભૂમૌ ભક્ત્યા તુ પુરુષોત્રમમ્

રથસ્થં આલયસ્થં તુ ચેતસા સંસ્તુવન્ જપન્ ।
પ્રક્ષિપન્ ચાર્ધ્યપુષ્પે તુ લાજાન્ સિદ્ધાર્થકાન્ ફલાન્

દૃષ્ટં યદેવ દિગ્દેવં ભાવયેત્ સર્વદિક્ તથા ।
ચઙ્ક્રમેદ્ભવનં કૃત્સ્નં સ્થિતિં બધ્નાતિ યેન વૈ

ભક્તાનાં ભગવાન્ ભક્તૌ દિક્કાલાદ્યૈર્ અનાહતઃ ।
એતત્પ્રદક્ષિણં નામ સામાન્યં સર્વદેહિનામ્

સમભ્યસ્તં પરિજ્ઞાતં દદાતિ પદમાચ્યુતમ્ ।
જાનુભ્યાં સહપાણિભ્યાં જાનુભ્યાં વા સમાચરેત્

સકૃત્ સંવત્સરસ્યાન્તે ત્રિસન્ધ્યાદ્વાદશીષુ વા ।
એકમેવ તથેજ્યાન્તે શિરસાવનતેન તુ

સમભ્યર્ચ્ય તતો ભાવમ્ અચિરાદ્ એવ કર્મિણામ્ ।
ફલં યચ્છતિ દેહાન્તે ક્રમાલ્લોકાસ્તુ વૈભવાઃ

કૃતેજ્યઃ પરયા ભક્તયા પ્રણમ્યૈવમ્ અધોક્ષજમ્ ।
પ્રદક્ષિણૈર્ અર્ચનીયં પ્રણિપાતસમન્વિતૈઃ

સર્વક્ષેત્રાભિગમનાત્ સર્વતીર્થાટનાત્ તુ વૈ ।
ફલં દદાતિ ભગવાન્ ભક્તસ્ય ચરણાર્ચિતમ્

પ્રદક્ષિણીકૃતા યેન મૂર્તિર્મન્ત્રાત્મનો હરેઃ ।
દોષૈઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ત્યક્તઃ સંભવગૈર્નરેઃ

ભગવત્ કર્મદીક્ષાણાં ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
પ્રકૃષ્ટમ્ એતદ્ વ્યાપારં દક્ષિણં શુભવર્ત્મનિ

જ્ઞાનગોલકતુલ્યત્વાત્ ચક્રવદ્ ભ્રમણાત્ તુ વૈ ।
પ્રદદાતિ શુભં નિત્યં ક્ષિણોતિ ક્લેશસંચયમ્

ભગવત્ કર્મનિષ્ઠાનાં દેવાયતનવાસિનામ્ ।
ભક્તાનામ્ અપિ વાન્યેષાં કર્મવાગ્ ઇન્દ્રિયાત્મકમ્

અન્તર્ગર્ભગૃહે વિષ્ણોર્ગર્ભાદ્ વા આનનમણ્ડપે ।
પ્રણિપાતગણં કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણગણં વિના

વહ્નિસ્થસ્ય વિભોર્યસ્માત્ પાણિપૃષ્ઠસ્ય દર્શનમ્ ।
દોષકૃન્મન્ત્રમૂર્તીનામ્ એવં દેહમ્ અસિદ્ધિકૃત્

જાનુપ્રદક્ષિણં કૃત્વા અન્તઃ સન્નિકટે વિભોઃ ।
વિરુદ્ધમ્ અપરં વિપ્ર ભક્તાનાં ચરણભ્રમઃ

ઉપાનત્ પાદુકારૂઢચ્છત્રોષ્ણીષધરાસ્તથા ।
યાનાશ્વશિબિકાસંસ્થઃ તામ્બૂલાદ્યં હિ ચર્વયન્

ક્રીડાપક્ષિહિલાદણ્ડદર્પણં વ્યઞ્જનં વહન્ ।
પ્રહસન્નથવામોદમ્ ઉચ્છ્વસન્ પ્રલપન્ બહુ

વિલાસકેલિક્રીડાં ચ કુર્વન્ કુપિતમાનસઃ ।
ત્વરાવિષ્ટઃ શુભાર્થી યો લભેન્ નાત્ર ભ્રમન્ ફલમ્

અનન્યબુદ્ધિના તસ્માત્ તગ્દતેનાન્તરાત્મના ।
કાર્યં શુભેપ્સુના નિત્યં ગૃહાયતનયાનગે

યસ્માદ્ વૈ ભૂરિફલદમ્ અલ્પક્લેશં મહામતે ।
એકબેરમ્ અનન્તં ચ મહામોક્ષકરં પરમ્

એવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય કૃત્વા પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ ।
અવતાર્ય રથાન્માન્ત્રં ચક્રાધિષ્ઠાનપૂર્વકમ્

પૂજનીયં પુનરપિ મુદ્રાબદ્ધાઞ્જલિં તતઃ ।
તર્પણીયમથાજ્યાદ્યૈર્દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં શુભામ્

અર્ધ્યધૂપપ્રદાનાદ્યૈઃ ક્ષમયેત્ પુરુષોત્તમમ્ ।
યાનપાત્રં તથા ચ્છત્રં પ્રતિપાદ્ય સદક્ષિણમ્

શયનં સ્વગુરોર્વિપ્ર દ્વિજાનાં તદસન્નિધૌ ।
કૃત્વા જાનુદ્વયં ભૂમૌ બદ્ધાઞ્જલિરિદં પઠેત્

દેવ સર્વેશ્વરાનાદે કર્મણાનેન ચાખિલામ્ ।
શુભાં ગતિં જનો યાતુ પ્રીતિં ત્વં પરમાં ભજ

ભોજયેદ્ બ્રાહ્મણાન્ પશ્ચાદ્ વિવિધૈઃ પાનભોજનૈઃ ।
શ્રદ્ધયા દક્ષિણાન્તૈશ્ચ તૃપ્ત્યર્થં પિતૃસન્તતેઃ

અનુયાગં તતઃ કુર્યાદ્ બન્ધુભૃત્યસમાન્વિતઃ ।
વિભવે સતિ વાબ્જોત્થ કાર્યમેવમનાકુલૈઃ

દ્રષ્ટવ્યમ્ અમરૈર્દેવં ક્ષેત્રે બ્રહ્મરથે સ્થિતમ્ ।
ગ્રામીયે નાગરે સ્થાને વિમાને વા સ્થિતં પ્રભુમ્

ઇત્યેવમુક્તં ભક્તાનાં વિધાનં કૌમુદીયકમ્ ।
યસ્ય સાલોક્યતાપૂર્વં ફલં ભાવવશાત્ સ્થિતમ્

પવિત્રારોહણાદ્યં ચ ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
યુદક્તમેવમ્ અખિલં યથાકમલસંભવ

અસ્વાતન્ત્રાદ્ અસામર્થ્યાદ્ વિત્તાભાવાત્તુ વા દ્વિજ ।
દ્વાદશીષ્વખિલાસ્વેવં કુર્યાત્સંવત્સરાન્તરે

વારિતે ઽપિ નિશાયાં તુ ચાતુર્માસ્યે તુ સંયમે ।
ભક્તૈર્નિર્વહણીયં ચ તુલાભાગાવસાનિકમ્

પ્રાક્ ભવેત્રુલભો (ગાત્તુ )ગસ્તુ ?દ્વાદશ્યાં વિગતં યદિ ।
નિશાયામ્ આચરેત્ કૃત્સ્નં પારમ્યં તત્ તિથેર્યતઃ

કુર્યાદ્વ્રતવરં ચૈવ પઞ્ચાહમુભયોરપિ ।
એકાદશીપૂર્ણિમાન્તે તુલાદ્વૈ વૃશ્ચિકાવધિ

મધુમાંસપરિત્યાગં મદિરાસ્ત્રીનિષેવણમ્ ।
મારણં મૃગજાતીનાં દ્રુમવિચ્છેદનં તથા

વનદાહં ચ વસુધાસ્વાતં કુદ્દાલકાદિના ।
તાનં ગોપશૂનાં ચ વધબન્ધાદિકં નૃણામ્

નિશાટનમ્ અવર્ણાનાં વ્યવહારં તુ તૈઃ સહ ।
મૃષ્ટોદનં તુ સાભ્યઙ્ગં સર્વં યત્નાદ્ વિવર્જયેત્

ઉપસંહારદિવસાદ્ અપરે ઽહનિ પદ્મજ ।
ભક્તાનામ્ આસ્તિકાનાં ચ વિહિતં વત્સરં પ્રતિ

કર્તવ્યમ્ અભિષેકં ચ સ્વસ્તિશાન્તિશુભાપ્તયે ।
તસ્માદ્ અનુગ્રહધિયા કર્તાચાર્યવરેણ તુ

જનન્યા જનકેનાથ ઋત્વિગ્ભિર્વા વયો ઽધિકૈઃ ।
ગુરોરસન્નિધાનાચ્ચ સાધકઃ સાધકૈસ્તુ વા

ભદ્રાસને સમારોપ્ય સામ્બુજે સ્વસ્તિકાઙ્કિતે ।
સૂત્રિતે નવનાભે તુ પદ્મે વાષ્ટદલે તતઃ

કુઙ્કુમાદ્યૈર્વિલિખિતે કુસુમૈર્વા સુપૂરિતે ।
નેત્રવસ્ત્રૈઃ પરિચ્છન્ને યથોક્તરજસા કૃતે

ઘણ્ટાવિધાનપૂર્ણૈસ્તુ પ્રાક્સ્થિતૈર્વા નષૈર્યુતે ।
જાતબીજશરાવૈસ્તુ શુભપૂર્ણયવાઙ્કિતૈઃ

દધિદર્પણસચ્છત્રપુષ્પૈઃ સન્માઙ્ગલીયકૈઃ ।
સર્વબીજાદિકૈત્સર્વૈઃ સુગન્ધૈઃ શ્રીફલાદિકૈઃ

મઙ્ગલ્યગીતિભિર્વાદ્યૈર્બ્રહ્મઘોષસમાન્વિતૈઃ ।
આચાર્યૈઃ પઞ્ચરાત્રજ્ઞૈર્જપધ્યાનપરાયણૈઃ

પ્રભવાપ્યયસદ્બ્રહ્મસદાગમમતસ્થિતૈઃ ।
અલાબુવીણાજલજૈર્વંશઘણ્ટારવૈઃ સહ

જ્વાલાસુમનસઃ પૂર્ણકુમ્ભસદ્વૃક્ષમઞ્જરીઃ ।
સાકારવિવિધાકન્યાલંકૃતં યજ્ઞમન્દિરે

દૂર્વાદીનપિ ચર્વદ્ભિર્ગોવૃષૈર્બાલવત્સકૈઃ ।
પરિતશ્ચાવૃતે ગોભિર્વન્દિવૃન્દસમાકુલે

વૃદ્ધયે તુ પરાં લક્ષ્મી સર્વશક્તિસમન્વિતામ્ ।
પ્રાપ્તયે ત્વાચ્યુતં સત્યં શાશ્વતં પદમવ્યયમ્

ભક્તાનાં વિહિતં સ્નાનવિધિનાનેન પૌષ્કર ।
પૂર્વોદ્દિષ્ટેન વિધિના અધિવાસ્ય યથાક્રમમ્

હેમાદ્યં રત્નખચિતં પ્રાગુક્તરચનાન્વિતમ્ ।
નવકં કલશાનાં તુ ન્યસ્તવ્યમુદકોદરમ્

સર્વેષાં વરુણં તાવદ્ધયેયં ફણિરથસ્થિતમ્ ।
વરદાભયહસ્તં ચ પ્રોગ્દિરન્તં સુધારસમ્

સ્વાદ્વાખ્યં ક્ષીરસંજ્ઞં ચ (તુ )એકભાવત્વમ્ આગતમ્ ।
વિચિત્રમકરારૂઢં રત્નપાત્રકરોદ્યતમ્

વરપાણિં સમુદ્રં ચ ધ્યેયં સર્વત્ર ચામ્બુવત્ ।
નારાયણાઙ્ઘ્રિસંભૂતાં પૂર્વે જનઘટોદ્વહામ્

આગ્નેયે કચ્છપારૂઢાં યમુનાં દેવપૂજિતામ્ ।
મણ્ડૂકામ્બુજસંસ્થાં ચ દક્ષિણે તુ સરસ્વતીમ્

શનૈઃ પ્રવાહસંજ્ઞાં ચ પાશબન્ધવિમોક્ષણીમ્ ।
નૈરૃતે વૃષભસ્થાં ચ પશ્ચિમે સિંહવક્ત્રકામ્

ઐરાવતીં તુ વાયવ્યે કલશે તુ ગજસ્થિતામ્ ।
ઈશાનપદ્મમધ્યે ઽત્ર વિતસ્તાં મીનગાં ઘટે

નર્મદાં મહિષારૂઢાં સમાઙ્ગાં દેવપૂજિતામ્ ।
વૃ (દૃ )ષદ્વતીં દેવિકાં ચ પરોષ્ણીં બડબાહ્વયામ્

સિન્ધુઃ કકુપ્સુ સર્વાસુ અષ્ટાસુ પરિતઃ ક્રમાત્ ।
ઉપકુમ્ભેષુ વાબ્જસ્થાઃ સર્વાસ્તોયઘટોદ્યતાઃ

કુસુમૈઃસ્તબકૈર્યુક્તા જલમુગ્દીર્યમાનસાઃ ।
વાસુદેવાદિમૂર્તિશૈઃ શતાષ્ટપરિમન્ત્રિતૈઃ

પૂજિતૈરભિષેકં ચ દદ્યાત્ સર્વફલાપ્તયે ।
ધ્યાત્વાધારે તુ હેમાદ્યે એવં ચક્રગતે ઽમ્બુજે

નદીસમુદ્રવરુણયથોક્તે પૂર્વનિર્મિતે ।
ઉત્કૃષ્ટમુક્તારત્નાદયે સ્વસ્તિકાદ્યૈર્વિભૂષિતે

દ્વાદશારાસુ માસેકેશવાદ્યૈરધિષ્ટિતે ।
સર્વાઙ્ગદેવતોપેતે મન્ત્રમન્યસ્તે પ્રતિષ્ઠિતે

તદમ્બુના તુ વા કુર્યાત્ સ્નાનં ચાવભૃથં શુભમ્ ।
પ્રત્યહં તજ્જલં મૂર્ધ્નિ ધારણાદ્ અભિવાદનાત્

મુચ્યતે સર્વદોષેભ્યો મઙ્ગલ્યં વૃદ્ધિમેવ ચ ।
તીર્થેભ્યસ્ત્વાસમુદ્રેભ્યો ગઙ્ગાદિસરિતો ગણાત્

સ્નાનોત્થં ફલમાપ્નોતિ ભાવિતાત્માચ્યુતાશ્રયી ।
કૃતે ચાવભૃથસ્નાને પરિતુષ્ટો ઽથ સાધકઃ

ભગવત્પદસિદ્યર્થં ગુરુપાદામ્બુના સ્વયમ્ ।
દક્ષિણેન કરેણૈવ સ્વમન્ત્રં મનસા સ્મરન્

મૂર્ધ્નિ સંસિચ્ય શઙ્ખાખ્યમુદ્રયા ચોર્ધ્વવક્ત્રયા ।
અમ્બુસિક્તે ઽમ્બરે ઽપાસ્ય પરિધાયાપરે તતઃ

પ્રાગ્વદુષ્ણીષપૂર્વૈસ્તુ પુષ્પૈર્ગન્ધૈસ્તુ ભૂષણૈઃ ।
શરીરમ્ અભ્યલંકૃત્ય ઉપવિશ્યાસને તતઃ

યથોદિતં પુરાસ્ત્રેણ કુર્યાન્નિર્ભર્ત્સનં તતઃ ।
અભિનન્દ્ય કૃતન્યાસો મઙ્ગલાર્ધ્યપુરસ્સરાન્

નૃપોપકરણાન્ સર્વાન્ છત્રચામરપશ્ચિમાન્ ।
દેશિકેન્દ્રકરાત્ પ્રાપ્ય સમુત્થાયાસનાત્ તતઃ

નમસ્કૃત્ય જગન્નાથં પરમેશ્વરમ્ અચ્યુતમ્ ।
અનલાલયમ્ આસાદ્ય દેશિકેન્દ્રેણ વૈ સહ

પુષ્પસ્ત્રગ્ગન્ધધૂપૈશ્ચ ફલૈર્બીજૈસ્તુ વા (ચા )ઞ્જલિમ્ ।
પૂરયિત્વાર્ચનં કૃત્વા વિભોર્વહ્નિગૃહાન્તરે

સંસ્મરન્ હૃદિ મન્ત્રેશમ્ ઉપવિશ્યાગ્નિસંમુખમ્ ।
તતો મન્ત્રાભિજપ્તેન સામ્બુના વિષ્ટરેણ તુ

પ્રાગ્વદામસ્તકાત્ સર્વં સ્પૃશેદ્ધયાનધિયા શુચિ ।
કુર્યાદ્ વિન્યસ્તદેહં તુ ધ્યાત્વા મન્ત્રં કરોદરે

ગન્ધપુષ્પાર્ધ્યયુક્તં તદ્ દદ્યાન્મૂર્ધ્નિ શિરોહૃદિ ।
સૌત્રં વા કુસુમં દાર્ભા (?ભં )
સ્વે ઽમ્બરે મેખલાસૂત્રે ઉપવીતે ઽથ કૂર્પરે ।
કૃત્વા સમ્યમ્ નિવિષ્ટં પ્રાક્ દદ્યાત્ શિષ્યકરામ્બુજે

(...)
એવમ્ ઐક્યં સમાપાદ્ય સગુણેનાનલેન વૈ ।
આમોક્ષાત્ સર્વસિદ્ધીનાં તસ્ય સાંમુખ્યસિદ્ધયે

ગુરુઃ સમાચરેદ્ધોમં પૂર્ણાન્તં પુનરેવ હિ ।
મિશ્રીભૂતૈઃ સમિદ્દ્રવ્યૈઃ સપ્તભિઃ શર્કરાન્વિતૈઃ

મધ્યસ્થં મન્ત્રમૂર્તેર્વૈ સાષ્ટકં જુહુયાત્ શતમ્ ।
સહસ્ત્રં વાયુતં વિપ્ર દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં તતઃ

સવિષ્ટરમ્ અધોવક્ત્રં સ્ત્રુચામ્ ઉપરિ વિન્યસેત્ ।
સ્ત્રુચમ્ અભ્યર્ચ્ય પુષ્પાદ્યૈરાજ્યપૂર્ણાં સ્ત્રુચં તતઃ

કુર્યાત્ પૂજાં સુગન્ધાક્તૈઃ પુષ્પૈઃ સાર્ધ્યૈર્નિરમ્બુભિઃ ।
ઉક્તસંખ્યં ત્વતસ્ત્વાજ્યં તદર્ધમ્ અથ હોમયેત્

પૂજાન્તે પાતયેત્ પૂર્ણાં પુનરેવ યથોદિતામ્ ।
શતાત્ સહસ્ત્રાદ્ અયુતાલ્લક્ષાદ્ વામલલોચન

જ્ઞાનાત્મા પૂર્વમૂર્તીનાં ચતુર્થાંશ પૃથક્ પૃથક્ ।
તત્સમં હૃદયાદીનામ્ અથોર્ધ્વમ્ અખિલાસુ ચ

પરમેશ્વરકાન્તાસુ તદર્ધેન તુ પૌષ્કર ।
લાઞ્છનાભરણાદીનિ સર્વાણિ જુહુયાત્ ક્રમાત્

સાધારાસનમન્ત્રાણાં ષણ્ણાં કાલાત્મરૂપિણામ્ ।
ગુર્વાદીનાં ચ વિહિતમર્ધં લાઞ્છનતર્પણમ્

સારસ્ત્રાણાં લોકપાલાનાં દ્વાર્સ્થાનાં કમલોદ્ભવ ।
ગુરુપૂર્વક્રમાદ્ હુત્વા અર્ધમ્ અર્ધં યથાક્રમમ્

કાર્યા ચૈકાધિકા સંખ્યા વિષમાર્ધસ્ય ચાહુતેઃ ।
આજ્યહોમસ્ય વિપ્રેન્દ્ર તદ્વદ્ એવ અમ્બુજાદિષુ

બ્રહ્મયજ્ઞદ્રુમોદ્ભૂતાઃ પૂજજ્ઞાનદ્રુમોત્થિતાઃ ।
એવં ક્ષીરતરુભ્યો વૈ સમિધસ્ત્રિમધુપ્લુતાઃ

જુહુયાદ્ વિધિવન્મન્ત્રી નયન્મન્ત્રગણં ક્રમાત્ ।
તૃપ્તિં પૂર્ણપ્રદાનૈસ્તુ અંશાંશહવનૈઃ કૃતૈઃ

સ્વબુદ્ધિસંખ્યાહોમેન સ્વાઙ્ગં વૈ વિશ્વવિઘ્નજિત્ ।
તર્પણીયશ્ચ પૂર્ણાન્તમ્ એવમ્ અન્તે ઽનલો દ્વિજ

પૂર્ણાન્તેન નયેત્રૃપ્તિં મન્ત્રવ્યૂહે કૃતે હૃદિ ।
ઇતિ સંપાદિતે હોમે દદ્યાત્ પુષ્પાઞ્જલિં તતઃ

તિલકં ચોર્ધ્વપુણ્ડ્રં વા કુર્યાદ્ વૈ ભૂતિના શિશોઃ ।
સ્વસ્થાનેષુ હૃદા વર્મ શિરોમન્ત્રેણ ચ ક્રમાત્

હૃન્મન્ત્રેણ પ્રયોક્તવ્યં સર્વદા સર્વકર્મસુ ।
તસ્ય સર્વાણિ કર્માણિ સદા તેન સમાચરેત્

સર્વમન્ત્રાખ્યભૂતસ્ય વિધિમેવં સમાચરેત્ ।
કૃતે ચાસ્ત્રવણે વારિબિન્દવઃ સ્ત્રુઙ્મુખાત્ ચ્યુતાઃ

દદ્યાત્ કરેણ શિરસિ પ્રણીતાભાજનાત્ તતઃ ।
હોમમેતન્મુમુક્ષોર્વૈ નિષ્કામસ્ય પુરોદિતમ્

સકામસ્ય મુમુક્ષોર્વૈ કુર્યાત્ સાલંકૃતસ્ય ચ ।
કાઙ્ક્ષિતં નાનુજાનાતિ સર્વજ્ઞો હૃદયે સ્થિતઃ

અપ્રાર્થિતો ઽપિ સ્વર્ગં તુ ભક્તાનાં યો દદાતિ ચ ।
કિમદેયં હિ તસ્યાસ્તિ તસ્માદ્ અભ્યર્થનાં ત્યજેત્

એતાવદર્થનીયં ચ પરમેશ્વરમ્ અચ્યુતમ્ ।
જન્તુના કૃતપૂજેન નિત્યમેવ મહામતે

મમ યચ્છ પરાં ભક્તિં યયા ત્વં મે પ્રસીદસિ ।
ત્વયિ પ્રસન્ને દેવેશ કિં ન પ્રાપ્તં મયા ભુવિ

ઇત્યુક્તસ્ત્વરવિન્દાક્ષ આભિષેચનિકો વિધિઃ ।
સમાપ્ય ભગવત્ શાસ્ત્રશ્રવણે ઽધિકૃતો ભવેત્

અધિકારપદં દિવ્યમ્ આસાદયતિ વૈષ્ણવમ્ ।
યેનાતિભક્તઃ સંસારાદુત્રારયતિ સંકટાત્

કૃતે કલશદાને ઽથ સક્તુના પલલાદિના ।
મણ્ડલાદ્બાહ્યતો દદ્યાત્ પ્રાદક્ષિણ્યેન પૌષ્કર

સર્વદિગ્ભગવન્ભૂત ?બલિં દત્ર્વા સહામ્બુના ।
સતિલોદકમ્ અધ્વાજ્યગન્ધપુષ્પાન્વિતેન ચ

કાર્યા પિતૃક્રિયા પ્રાગ્વદોદનેનાનલાગ્રતઃ ।
બહિર્મણ્ડલવત્ કુણ્ડાદ્ બલિદાને કૃતે સતિ

આચમ્ય પૂજયિત્વાજં કુમ્ભાત્કુણ્ડાચ્ચ મણ્ડલાત્ ।
ક્ષાન્ત્યાથ ભુક્તં પૂજાર્થં માનનીયો યથાવિધિ

સાઙ્ગં સપરિવારં ચ ધૂપયિત્વા યથાક્રમમ્ ।
તત્ ક્ષાન્તિપ્રાર્થનાં કૃત્વા નિરમ્બુકુસુમાદિકૈઃ

વહ્નિપૂજાં સમાપાદ્ય નમસ્કૃત્ય યથાવિધિ ।
તચ્છક્તિમ્ આત્મસાત્ કૃત્વા હૃદા સંહારમુદ્રયા

વિસૃજ્ય સ્ત્રુક્સ્ત્રુવે કુર્યાત્ પરિષેચનમ્ અમ્બુના ।
યજ્ઞભૂમેઃ સ્વશિરસિ પ્રણીતોત્થમ્ અથોદકમ્

અથ દ્વાભ્યાં ચ સંહૃત્ય હૃદિ તત્સ્થિતમ્ અચ્યુતમ્ ।
સ્તરોપસંહૃતિં કૃત્વા મધુક્ષીરામ્બુના તતઃ

સંપ્રાપ્ય યરૂવસુધામાનલીમપિ પદ્મજ ।
સર્વમ્ અમ્ભસિ નિક્ષિપ્ય સમાહૃત્યાર્ધ્યપૂર્વકમ્

અનુગ્રહાર્થં શિષ્યસ્ય અનુયાગં સમાચરેત્ ।
ભગવદ્યાગવત્કાર્યં યાગં તેનાપિ વૈ ગુરોઃ

દત્ત્વા શિષ્યં તતો યાયાદ્ આત્મયાગે કૃતે સતિ ।
યથાવદ્ અદ્યપ્રભૃતિ મન્ત્રારાધનમ્ આચરેત્

મોહાલસ્યાદિકૈર્દેષૈર્બુદ્ધિપૂર્વેણ ચેતસા ।
નાચર્તવ્યં વિભોઃ પુત્ર પરિત્યાગં હિ પૂજને

જપે તથાગ્નિભવને સ્નાને દાને યથોદિતે ।
સ્તુતિપાઠે યથા શાસ્ત્રચિન્તને શ્રવણે ઽપિ ચ

વ્યાખ્યાને ભવ્યબુદ્ધીનાં નારાયણરતાત્મનામ્ ।
શિરસા દધતામ્ આજ્ઞાં કૃત્વા પાદાભિવન્દનમ્

પ્રાણયાત્રાં તતઃ કુર્યાત્ નૈવેદ્યપ્રાશનાદિકામ્ ।
કૃતોપવાસા યે ઽશ્રન્તિ પ્રાપણં પારમેશ્વરમ્

સંપ્રદાનાવશિષ્ટં ચ પૂતદેહા નરાસ્તુ તે ।
વન્દનીયા નરાણાં ચ માન્યા વૈ સિદ્ધિસન્તતેઃ

અન્વાત્મતત્ર્વં વિજ્ઞેયં વિહિતં તસ્ય સર્વદા ।
આત્મનૈવાત્મસિદ્ધ્યર્થં યાગમન્નેન તેન ચ

સહયજ્ઞાવશિષ્ટેન સામ્બુના ચ ફલાદિના ।
અનુયાગં ચ તં વિદ્ધિં આત્મનાત્મનિ યત્કૃતમ્

કુર્વન્તિ ભોજનાત્ પૂર્વં પ્રત્યહં પ્રાશનં તુ યે ।
તચ્છક્રિગ્રહણં પ્રાણે પ્રયોજનવશાત્ તુ વા

ભાવભક્તિસમાયુક્તાઃ સન્માર્ગસ્થા દૃઢવ્રતાઃ ।
અપ્રયત્નેન તે યાન્તિ દેહાન્તે પદમાચ્યુતમ્

યેષાં વ્રતમિદં દિવ્યં નરાણાં પુણ્યકર્મણામ્ ।
તે સર્વવ્રતિનાં મૂર્ધ્નિ તિષ્ઠન્તિ મખયાજિનામ્

મન્ત્રબ્રહ્માત્મનોવિષ્ણોઃ સમ્યગ્વિધિનિવેદિતમ્ ।
શુભં તસ્ય પરિજ્ઞેયં મત્વા વાપમિદં પુનઃ

ઇદં તદમૃતં બ્રહ્મ ઇદમ્ આયુરનશ્વરમ્ ।
ઇદં જ્ઞાનમિદં વીર્યમિદં તેજસ્તુ વૈષ્ણવમ્

ઇદમિન્દુરખણ્ડં ચ સ્થિતમ્ અન્નાત્મના સ્વયમ્ ।
પર્જન્યદસ્ય ભગવાન્ વ્યઞ્જનસ્થિતસિદ્ધયે

હાર્દાનલાત્મના ભુઙ્ક્તે અધ્યક્ષઃ પરમેશ્વરઃ ।
તચ્છક્ત્યાનુગૃહીતત્વાત્ સો ઽહં પ્રકૃતિગઃ પુમાન્

એવમન્નદમન્નાદં જ્ઞેયમ્ અન્નં પુરઃ સ્થિતમ્ ।
બાહ્યતઃ સ્વાઞ્યદાનેન સંબોધમ્ ઉપયાતિ ચ

યથા તથામ્બુનાભ્યેતિ દેહસ્થો હુતભુક્ પ્રભુઃ ।
કારણં રસમ્ અન્નસ્ય ષડ્ગુણં ષડ્વિધસ્ય ચ

આત્મબ્રહ્મા તતઃ તસ્માદ્ ઈષત્ કારણેન તુ ।
સાંમુખ્યમ્ આત્મનાં નીત્વા તતો ઽન્નં જુહુયાત્ શનૈઃ

પ્રાન્તપર્વૈશ્ચતુર્ધા પ્રાક્ ચાતુરાત્મ્યવ્યપેક્ષયા ।
તુર્યાપેક્ષાવશેનૈવ જુહુયાદ્ વાહુતિત્રયમ્

સહૃદા મૂલમન્ત્રેણ ભુઞ્જીયાત્ કવલૈસ્તતઃ ।
પ્રયતાસ્યકરશ્ચાન્તે પિબેન્મન્ત્રાભિમાન્ત્રિતમ્

તોયં તદ્ધ્યાનપાદાબ્જપરિસ્ત્રુતમથાપિ વા ।
પ્રતિષ્ટિતસ્ય વા પૂર્વં તદાકૃતિધરસ્ય ચ

યતઃ તત્સર્વમ્ આપન્નં સર્વદોષક્ષયઙ્કરમ્ ।
સર્વોપતાપશમનં સર્વસૌખ્યપ્રદં સદા

પાવનં સર્વતીર્થેભ્યો મન્ત્રેભ્યઃ પદ્મસંભવ ।
અતસ્તુ ભોજનાન્તે વૈ હાર્દાગ્નેસ્તર્પણં પરા

ભાવભક્તિપરો નિત્યં કં પિબેદ્ આજ્યદોહવત્ ।
બ્રહ્મતીર્થે તદા પાને દ્વિઃ પઠેદ્વા ચતુઃ ક્રમાત્

દત્રશિષ્ટસ્ય ચાન્નસ્ય પ્રાપણાખ્યસ્ય વૈ તદા ।
માહાત્મ્યમ્ એવમ્ અતુલં પરિજ્ઞેયં યથોદિતમ્

યાગાવસાને યોગ્યાનાં ભક્તાનાં પરમેશ્વરે ।
પિતૄણાં તર્પયેન્ નિત્યં દયાદ્વૈ પ્રીતયે વિભોઃ

યો વેત્ત્યેવં મહત્તાં ચ નૈવેદ્યસ્યાચ્યુતસ્ય ચ ।
વિધિપૂર્વં સમશ્રાતિ સયાત્યચ્યુતસામ્યતામ્

વ્રતજ્ઞેન જગદ્યોનેર્ભક્તેન ચ વિશેષતઃ ।
પ્રાણવદ્ રક્ષણીયશ્ચ પ્રાણેભ્યો નિત્યમેવ હિ

અન્નદાનાદિના સમ્યગ્વિધિનાનેન શક્તિતઃ ।
પરાં પ્રીતિં સમભ્યેતિ તસ્ય વૈ પરમેશ્વરઃ

મૂર્તમન્નં પરં બ્રહ્મ પૂજિતં પ્રદદાતિ યઃ ।
ભગવત્ તત્ર્વવેતૄણાં દત્તં તેનાખિલં ભવેત્

વ્રતપર્યન્તકાલે તુ સ્થાનેષ્વાયતનાદિષુ ।
પુણ્યેષુ સન્મુદ્દૂર્તેષુ તિથિલગ્નાશ્રિતેષુ ચ

કૃત્વાક્ષયં ભગવતો દત્રમ્ અક્ષય્યમ્ એતિ ચ ।
સત્પાત્રાણાં તદગ્રે તુ યેન તુષ્યત્યધોક્ષજઃ

અપાત્રાણામ્ અભક્તાનાં નાસ્તિકાનાં દુરાત્મનામ્ ।
વર્જનીયં પ્રયત્નેન સ્વાનુષ્ઠાનપરેણ તુ

સ્ત્રીશૂદ્રાણાં પશૂનાં ચ ભૃક્તાનાં વિશેષતઃ ।
સકામો વાથ નિષ્કામો મન્ત્રજ્ઞઃ સદ્વ્રતસ્થિતઃ

મન્ત્રપૂતં હિ નૈવેદ્યં નિષિદ્ધાનાં દદાતિ યઃ ।
સિદ્ધો ઽપિ યાતિ પાતિવ્યમારુરુક્ષુસ્તુ કિં પુનઃ

પૌષ્કર ઉવાચ ---
જ્ઞાતુમિચ્છામિ દેવેશ તત્તત્ સંક્ષેપતો યથા ।
લૌકિકં યત્ર્વયોદ્દિષ્ટં ભગવદ્ધર્મસંગ્રહમ્

શ્રીભગવાનુવાચ ---
ધનેન ધર્મલબ્ધેન ભૂરિણાલ્પેન વા પુનઃ ।
અધિકૃત્યાચ્યુતં દેવં યદિ વાપ્યશુભં શુભમ્

ભગવત્પ્રીતયે ત્વિષ્ટં સદસ્યૈઃ તન્મયૈઃ સહ ।
ક્રતુવત્ સ્વલ્ફલદા સ્વર્ગદા યદ્યપિ સ્મૃતાઃ

સકામાનાં હિ તત્રાપિ તેન તત્ફલદાસ્તુ વૈ ।
અકામાનાં તુ ભક્તાનાં નૂનમ્ અચ્યુતલોકદાઃ

કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદીનિ તપાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
કૃતાનિ ભગવત્પ્રીત્યૈ યથાભિમતદાનિ ચ

યાવજ્જીવાધિકારં તુ યદેભ્યો ઽભિમતં હિ યત્ ।
પ્રીત્યર્થં પરમેશાય અઙ્ગીકૃતમ્ અસ્વેદદમ્

તત્ફલત્યાચિરેણૈવ દિવ્યજ્ઞાનાત્મના તુ વૈ ।
પુણ્યમ્ આસાદ્ય વૈ ક્ષેત્રં તત્ર ચાગતમવ્યયમ્

સ્થલે વા પત્રપુષ્પાદ્યૈર્યોર્ઽચયત્યનિશં વ્રતી ।
ભક્ત્યા હ્યનન્યચિત્તસતુ દેહાન્તે તસ્ય દેહિનઃ

પ્રસાદાદ્ દેવદેવસ્ય સ્થિતિઃ સ્યાત્ સાર્વલૌકિકી ।
પૂજાં વિષ્ણુવદ્ આપ્નોતિ યાવદ્ જીવાવધિં તુ સઃ

દેહાવસાનસમયે શ્વેતદ્વીપં પ્રયાતિ ચ ।
ભક્તિશ્રદ્ધાપરો વિદ્વાન્ નારાયણપરાયણઃ

તૈર્વિમાનૈશ્ચ માર્ગેણ હ્યચિરાદ્યાન્ મહામતે ।
સુપ્રસિદ્ધૈઃ સુગન્ધૈસ્તુ હૃદ્યૈઃ પુષ્ફલૈઃ શુભૈઃ

"અર્ચિરાદ્યાન્ મહામતે"ઇત્યન્તં પ્રથમો રાશિઃ ઃ-- પશ્ચાત્
"વિભવવ્યૂહ"ઇત્યુપક્રમ્ય"દેપાદામ્બુપૂર્વં તુ તિલસત્ફલચર્વણમ્"
ઇત્યન્તા અર્ધન્યૂના શ્લોકવિંશતિઃ દ્વિતીયો રાશિઃ-- અથ ચ
"સુપ્રસિદ્ધૈઃ"ઇત્યુપસ્તુત્ય"તદ્ભૂત દર્શિતે નૈવ માર્ગેણ મહતા મુને"
ઇત્યન્તા શ્લોકદ્વાવિંશતિઃ તૃતીયો રાશિઃ, અત ઊર્ધ્વં"કૃત્વા ચાઘ્રાય"
ઇત્યુપક્રમ્ય આચાધ્યાયસમાક્ષિ"ચતુર્થો રાશિઃ દ્વિતીયકોશવર્ગે યથા---
પ્રથમ, દ્વિતીય, તૃતીયરાશયઃ યથાપૂર્વ લિખિતાઃ ચતુર્થસ્ય આરમ્ભસ્તુ મિદ્યતે યથા ---
તૃતીયરાશેરનન્તરં પુનરપિ દ્વિતીયરાશિમ્ આન્તં લિખિત્વા તૃતીયરાશિં પરિત્યજ્ય
તુરીયરાશિરનુસ્યૂતતયા સમગ્રા લિખિતા વર્તતે કોશવર્ગદ્વયે ઽપિ
દ્વિતીયતૃતીયરાશયોઃ વ્યુત્ક્રમેણ લેખનમેવ વિપર્યાસે હેતુઃ-- અત્રૈવં
સમાધિઃ---દ્વિતીયતુરીયરાશ્યોરનાલક્ષિતસન્ધિબન્ધતયા સ્થિતિઃ
ગ્રન્થસ્ય પરિપાટી અનુસીવ્યતિ, ન વિશ્લેષયતિ ચ, યઃ પુનરન્તરા---
પતિતઃ તૃતીયો રાશિઃ સ તુ તુરીયેણ રાશિના સાકં કથંચિદપિ
નાન્વેતું શક્નોતિ । પ્રત્યુત પ્રથમેન રાશિના સમં સુઘટિતસુન્ધાનઃ
પ્રાપ્તાવસરશ્ચ સંપદ્યતે । અસ્માત્ પરં દ્વિતીયરાશિઃ સાધૂપક્રમઃ
ગ્રન્થાનુપૂર્વીં પુષ્ણાતિ । અતઃ દર્શિતાનુસારેણ ગ્રન્થપરિપાટી સંનિવેશિતા ।
પરમતઃ સુધિયઃ પ્રમાણમ્ ।
યોઽર્ચયત્યચ્યુતં ભક્ત્યા વને વા પર્વતાન્તરે ।
બહવો ઽભિમતાન્ કામાન્ પ્રાપ્નોત્યપ્રાર્થિતાંસ્તુ વૈ

દેહાન્તે વાસવાદીનાં સંપૂજ્યો ભગવાનિવ ।
વૈષ્ણવાયતને દિવ્યે સૈદ્ધે વા પૌરુષે તુ યત્

કુર્યાત્ કર્મ ધિયા ભક્ત્યા સ્નાનં ક્ષીરાદિના મહત્ ।
શ્રીખણ્ડાગુરુકર્પૂરબાહ્લિકેનાનુલેપનમ્

સિતપીતારુણૈર્દિવ્યૈર્દુત્તુલૈર્વેષ્ઠનં ?તુ વૈ ।
શુભેન સોત્તરીયેણ ઉપવીતેન તુ દ્વિજ

વિભવે સત્યલંકારૈઃ સૌવર્ણૈ રત્નર્ઞ્જિતૈઃ ।
મણ્ડયેત્ ચ તતઃ પુષ્પૈઃ સ્નગ્વરૈશ્ચરણાવધિ

ધૂપયેદ્ આજ્યસિક્તેન ગુગ્ગુલેન શુભેન ચ ।
પ્રભૂતૈશ્ચ મહાદીપૈસ્તિલતૈલાજ્યપૂરિતૈઃ

અભુક્તાહતસુશ્વેતરાઞ્જિતૈર્વ્યતિવેષ્ટનૈઃ ।
ગર્ભીકૃતત્વગેલાદ્યૈઃ પૂજયેત્ તદનન્તરમ્

તતો મધ્વાજ્યયુક્તેન દધ્નાભ્યર્ચિતમ્ ઈશ્વરમ્ ।
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ પૂતૈર્ભક્ષ્યૈઃ સફલમૂલકૈઃ

પાનકૈઃ પાવનૈઃ સ્વચ્છૈઃ શીતલૈર્મધુરાદિકૈઃ ।
ત્વગેલાદ્યન્વિપ્તૈર્ધૃષ્ટૈર્ધૂપકર્પૂરવાસિતૈઃ

નાલિકેરોદકોપેતૈસ્તર્પણીયમનન્તરમ્ ।
નૈવેદ્યાચમનાર્થં તુ ગન્ધોદકમનુત્તમમ્

અભુક્તમહતં શુક્લમથ નિષ્પુસનામ્બરમ્ ।
અથ ચૂર્ણિતકર્પૂરઘૃષ્ટશ્રીખણ્ડભાવિતમ્

સપૂગફલમુત્કૃષ્ટં તામ્બૂલં વિનિવેદ્ય ચ ।
શાલયઃ શિમ્બધાન્યાદિતિલાઃ સિદ્ધાર્થકાનિ ચ

રોચના શ્રીફલં પુષ્પં દૂર્વા ધાત્રીફલં દધિ ।
દુકૂલમહતં શ્વેતં દક્ષિણાવર્તમ્ અમ્બુજમ્

તમાલાદિદલચ્છન્ને ધાતૂત્થે વૈદલે ઽપિ વા ।
પાત્રે કૃત્વાર્ધ્યપુષ્પાઢયે તત્ર મધ્યે નિવેશ્ય ચ

હેમમાનં હિરણ્યં ચ સ્વશક્ત્યા વાતિનિર્મલમ્ ।
જાનુની ભૂગતે કૃત્વા શિરસાવનતેન તુ

આદાયોત્તાનપાણિભ્યાં વિનિવેદ્ય જગત્પ્રભોઃ ।
સંપૂરણાર્થં સર્વેષાં ભોગાનાં દ્વિજસત્તમ

યેનાપ્તિઃ સર્વકામાનાં ભાવિનાં સત્ફલાર્થિનામ્ ।
પરમાત્મનિ સંયોજ્યમ્ અકામાનાં હિ યેન વૈ

ચામખ્યજનાદીનિ ભોગાન્યન્યાનિ યાનિ ચ ।
શયનાસનનિષ્ઠાનિ તન્ત્રીવાદ્યાનિ યાનિ ચ

ભેદીમૃદઙ્ગસત્સઙ્ગપર્યન્તાનિ મહાન્તિ ચ ।
તત્ પ્રેક્ષ્ય સ્વધિયા સમ્યમ્ ચિત્તાનન્દપ્રદાનિ ચ

સંભવે સતિ સર્વાણિ મનસા તદસંભવે ।
શ્રદ્ધાભક્તિવશાચ્ચૈવ યો યજવ્યમરાજિતૈઃ

સ્વર્ગાદિસત્યનિષ્ઠાનાં ભુક્ત્વા ભોગાન્ યથેચ્છયા ।
તતઃ કાલાન્તરેણૈવ દેવીયેચ્છાવશેન તુ

તદ્ભૂતદર્શિતેનૈવ માર્ગેવ મહતા મુને ।
વિભવવ્યૂહલોકાનામાસ્તે કલ્પશતાન્ બહૂન્

જ્ઞાનમ્ આસાદ્ય તત્રૈવ હ્યવતીર્યાથ ભૂતલે ।
લયં ચ સહસા યાતિ ભગવત્યમિતાત્મનિ

શ્રેત્રાયતનસત્તીર્થવશેનાચ્યુતમ્ અર્ચનમ્ ।
ઉક્તમ્ ઉદ્દેશતઃ કિઞ્ચિત્ ભક્તાનાં ભવશાન્તયે

ઇદાનીં કા (લ )મ ?માશ્રિત્ય હરેરારાધનં શૃણુ ।
ભક્તાનાં ભવનાશાર્થં વિષ્ણ્વેકનિરતાત્મનામ્

પ્રભૂતૈઃ પાવનૈર્ભોગૈર્ન્યાયોપાયસમાર્જિતૈઃ ।
યષ્ટવ્યં શ્રદ્ધયા ભક્ત્યા પુણ્યેષુ દિવસેષ્વથ

નૈમિત્તિકેષુ કાલેષુ નિત્યમેવ નિરાકુલૈઃ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાખ્યશુભલગ્નક્ષણેષ્વપિ

દ્વાદશીષુ વિશેષેણ પક્ષયોરુભયોરપિ ।
દિનેષુ દેશરૂઢેષુ વિજ્ઞાતેષુ આગમાન્તરાત્

સત્ક્રિયેષુ અવિરુદ્ધેષુ દેવતાન્તરપૂજનાત્ ।
પયોમૂલફલાદ્યૈર્વા પરિવિદ્ધાદ્યવાસરે

કોષ્ઠસંક્ષાલનાર્થં તુ પઞ્ચગવ્યં તતઃ પિબેત્ ।
ભગવદ્બિમ્બપાદામ્બુભાવિતં પર્ણપાત્રગમ્

સુવર્ણદર્ભસદ્રત્નક્ષાલિતેનામ્ભસા સહ ।
એવં કૃતોપવાસશ્ચ પ્રાગ્વદારાધ્ય કેશવમ્

હિરણ્યાન્નામ્બુગોભૂમિદાનૈઃ કૃષ્ણાજિનાદિકૈઃ ।
નિવેદિતૈશ્ચ સંતોષ્ય પુણ્ડરીકાક્ષમ્ અચ્યુતમ્

તદાજ્ઞાં શિરસાદાય યો યચ્છેત્ તન્મયસ્ય ચ ।
ભક્ત્યા ફલાર્થિનો નૂનં લભેત્તુ ભગવત્પદમ્

ફલાર્થિનો ઽસ્ય ચ પુનઃ કલ્પકોટિશતાન્ બજૂન્ ।
દિવ્યભાવફલત્વેન ફલવ્યાશુ મહામતે

આયુરારોગ્યસદ્ભૃત્યપુત્રપદારાન્વિતસ્ય ચ ।
લાગ્નં (યાગં )મૌહૂર્તિકં કર્મ તૈય્યં યદપિ વિસ્મૃતમ્

સશેષં પ્રાક્ સમાપાદ્ય સાવધાનેન ચેતસા ।
પ્રાપ્તાયાં પુણ્યવેલાયાં કર્મશેષં સમાપયેત્

પૂર્ણાન્તમ્ અર્ધ્યપુષ્પાદ્યૈર્દત્તૈર્હેમગવાદિકૈઃ ।
દ્વિવાસરમહર્વાત્ર ત્રિદિનં ષડહં હિ યત્

દ્વાદશાહં દ્વિપક્ષં યત્ (ચ )ક્ષપયિત્વા યથાવિધિ ।
વ્રતાન્તવાસરાત્પૂર્વં સહજાગરણાદિના

જપહોમાર્ચચધ્યાન પ્રણામૈઃ સપ્રદક્ષિણૈઃ ।
કથાનકૈસ્તવૈઃ પુણ્યૈઃ ક્ષપણીયમતન્દ્રિતૈઃ

તતઃ પ્રભાતસમયે રાત્રૌ વા પુણ્યવાસરે ।
પ્રાણાગ્નિહવનાન્તં ચ સ્નાનપૂર્વં સમાચરેત્

સૂર્યોદયં વિના રાત્રૌ વિરુદ્ધમનિશં ( ?શનં )દ્વિજ ।
સિદ્ધાન્નં કલ્પયિત્વા તુ દ્વિજાનામ્ ઉદકાન્વિતમ્

દદ્યાચ્ચ ભગવત્યગ્રે સુસિદ્ધં હવિષા યુતમ્ ।
દેવપાદામ્બુપૂર્વં તુ તિલસત્ફલંચર્વણમ્

કૃત્વા ચાઘ્રાય નૈવેદ્યં સ્પૃશેત્ પુનરેવ હિ ।
ભોજનાત્ પ્રાક્ સમશ્રીયાદ્ અશુભધ્વંસનાય વૈ

વન્દનીયં સદાનન્દસુખસૌભાગ્યસિદ્ધયે ।
એષદ્ દિનોદયં હ્યેવં વ્રતજ્ઞૈર્ભગવન્મયૈઃ

વ્રતાદ્યદિવસં કાર્યમેવં વ્રતદિનસ્ય ચ ।
વર્જનીયં પ્રયત્નેન પ્રજાસદ્ગતિકાઙ્ક્ષિણા

પરપીડદિનં શુદ્ધમુપાદેયં હિ સર્વદા ।
પુરોવર્તિદિનાંશેન યુક્તં ગુરુતરં તુ તત્

ઈષદાદ્યદિનોપેતમ્ ઉપવાસદિનં યદિ ।
લોકે લબ્ધપ્રતિષ્ઠં ચ તથાત્વેન તુ સર્વદા

ઉપવાસપરાણાં તુ ન તદ્ દોષપ્રદં ભવેત્ ।
નિષ્કામાનાં હિ ભક્તાનાં વ્રતં વ્રતપરાયણઃ

ફલાર્થિનાં તદ્ભવિનાં કર્મતન્ત્રરતાત્મનામ્ ।
પ્રતિષિદ્ધં ચ સિદ્ધત્વાદ્ ઉપવાસે ઽશને ઽપિ ચ

તતો ઽઙ્ભાવં ભક્તાનાં નતાર્થં તત્પ્રયાન્તિ ચ ।
મનસો યેન કાલુષ્યં ન ભવત્યચ્યુતાર્ચને

ઉપવાસેપ્યશક્તાનાં કર્મબ્રહ્મરતાત્મનામ્ ।
પરપીડસમંવિદ્ધિ સદાનં સર્વમાચરેત્

સોપવાસવદવ્યસ્મિન્ દિવસે ભગવન્મયઃ ।
ઇતિકર્તવ્યતાશક્તઃ પ્રાપ્તાદેવં ગુરું યજેત્

સન્તોષ્પાભ્યર્થ્યં વૈ ક્ષાન્તિં વૃત્ત્યર્થં હિ જગદ્ગુરોઃ ।
દિવસાર્ધસમાનેન તદૂનેનાધિકેન વા

યુક્તામાદ્યદિનેનૈવં પુરોવર્તિચ વાસરમ્ ।
કૃત્વા નક્તાશનં નિત્યં યદિ સંકલ્પમાચરેત્

ફલં સાતિશયં તસ્ય ઉપવાસાત્ તુ જાયતે ।
સર્વદાનાવસાનાન્તમ્ આપાદ્ય વ્રતવાસરે

તસ્મિન્નેવાત્મયાગં તુ વિધેયમુપવાસિના ।
તદ્વાસરક્ષયાચ્છશ્વદ્ વિશ્વેશે પૂજનાદિના

શિષ્ટં દિને ઽપરસ્મિન્ વૈ કૃતં તદભવં ભવેત્ ।
વિરોધમન્યથા સિ (વિ )દ્ધિ કૃતકૃત્યસ્ય દેહિનઃ

અક્ષીણસ્ય પરિત્યાગાત્ પ્રભાવાદગ્રહસ્ય ચ ।
પરપીડતિથિષ્વેવં હેયોપાદેયતાં પુરા

જ્ઞાત્વા તિથીશનાથાત્મા વાસુદેવો ઽચ્યુતઃ પ્રભુઃ ।
પૂજનીયો હિ પર્વાદૌ સોપવાસૈઃ ક્રમેણ તુ

પક્ષયોરુભયોશ્ચૈવ સિતપક્ષે તુ વેચ્છયા ।
પિતામહાત્મા ભગવાન્ તત્રાદ્યઽહનિ પદ્મજ

વિધિવત્પૂજનીયશ્ચ ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ।
એવમબ્જ દ્વિપક્ષેણ એકપક્ષાર્ચને ન વા

ક્ષપયિત્વા યથાન્યાયં દાનૈર્હૈમૈઃ સ્વશક્તિતઃ ।
વિધાત્રાત્મા દ્વિતીયાયાં તૃતીયાયાં સ્વયં હરિઃ

તતઃ સંયમનાત્માહં (નં ?)ચતુર્થે હ(રિ )નિ માનયેત્ ।
પઞ્ચમ્ અમૃતાત્માનં શક્તિશં ષષ્ઠવાસરે

સપ્તમ્યાં જ્ઞાનમૂર્તિં વૈ વિશ્વાત્મા તદનન્તરમ્ ।
નવમ્યામ્ અથ સિદ્ધાત્મા ધર્માત્મા ભગવાંસતતઃ

ઈશાનાત્માથ દેવેશઃ સૂર્યાત્મા દિક્પ્રકાશકૃત્ ।
કામાત્માથ ત્રયોદશ્યાં કલાત્માથ મહામતે

ભગવાન્ પિતૃસંજ્ઞાત્મા ભેદાસ્ત્વેતે જગત્પ્રભોઃ ।
કામ્યકર્માધિકારેણ નિત્યં ચાભિમતાપ્તયે

પૂજનીયોર્ઽધ્યપુષ્પાદ્યૈરુપહારૈઃ ક્રિયાન્વિતૈઃ ।
પૂજાર્થમ્ આદ્યદિવસે બ્રાહ્મ (બ્રહ્મા )ણં વત્સરં યજેત્

એવં હિ વાગ્વિભૂત્યર્થી દેવં ધાતારમવ્યયમ્ ।
મોક્ષવિઘ્નવિનાશાર્થં હરિં તત્સિદ્ધયે ઽપિ ચ

અધર્મશાન્તયે ચૈવ યમં સંયમતાં તતઃ ।
આયુરારોગ્યવૃદ્ધ્યર્થં પઞ્ચમ્યામ્ અમૃતેશ્વરમ્

યજેચ્છક્રિપ્રભાવાર્થં ષષ્ઠ્યાં શક્તીશમ્ અચ્યુતમ્ ।
સ્વસંવિદાપ્તયે સમ્યક્ તદ્દિનેશમથાર્ચયેત્

પ્રભૂતયે તુ વિશ્વાત્મા ત્રિવિધાસ્વથ સિદ્ધિષુ ।
પ્રાપ્ત્યથ્રં નવમીનાથં સધર્માવાપ્તિકૃત્તતઃ

દશમ્યામર્ચનીયં ચ તદ્દિનેશં મહામતે ।
એકાદેશે ઽહ્નિ વિદ્યાર્થી વિદ્યાનાથમહેશ્વરમ્

મહત્તેજઃ પ્રભાવાર્થં તદીશં દ્વાદશે ઽહનિ ।
નાનાસ્ત્રીરત્નલાભાર્થં ત્રયોદશ્યાં ચ તત્પતિમ્

કાલાત્મા કાલમૃત્યૂનાં વિજયે ઽથ યજેત્સદા ।
શાન્તયે ત્રિવિધસ્યાથ ઋણસ્ય પરમેશ્વરમ્

એવં પઞ્ચદશાહેશો માનનીયઃ સ સર્વદા ।
યદ્યપ્યુક્તં તિથીશાનામર્ચનં તિથિષુ દ્વિજ

નૈકાન્તિનાં તદ્વિહિતં દ્વિજાનામફલાર્થિનામ્ ।
એકાદશ્યાં હિ વૈ તેષાં પક્ષયોરુભયોરપિ

પરપીડં ચ વિહિતં તાન્નિષ્ટં વા પરાવૃતમ્ ।
તિથીશ્વરદ્વયેનૈવ યદ્યપ્યુક્તં તિથિદ્વયમ્

એકાદશ્યાદિકં ચૈવં તથાપિ દ્વિજસત્તમ ।
ગૌણમ્ એતન્ન મુખ્યં ચ મુખ્યત્વેન તદાચ્યુતમ્

ન કેવલં હિ તદ્યાવદ્ વસ્તુજાલં હિ ચાપરમૃ ।
મનવશ્ચોપદેષ્ટારઃ પ્રપઞ્ચાસ્યાસ્ય પૌષ્કર

એવં પ્રવર્તિતં સર્વં ભક્તાનુગ્રહકામ્યયા ।
પૂર્ણભાવેશ્વરપદાત્ સુપૂર્ણમય (?મિદ )મુદીરિતમ્

વ્રતાર્થમ્ ઉપવાસાનાં યેન સંવત્સરસ્ય ચ ।
સંકલ્પમુદકક્ષેપપૂર્વં કૃતમ્ અકૃત્રિમમ્

તસ્ય દ્વાદશમે માસે અનુયાગાવસાનિકમ્ ।
દ્વાદશ્યાં વિહિતં સર્વમ્ અનયથા વાત્સરં ફલમ્

વિફલં નૂનમાયાતિ ત્રયોદશ્યાં સમર્ચનાત્ ।
ઇચ્છયાભિમતાયાં વૈ એકાદશ્યાં સમાચરેત્

ત્રિવર્ગફલસિદ્ધ્યર્થં ભક્ત્યા તાવત્ફલં વિના ।
એકરાત્રાદિકં વિપ્ર વ્રતં વ્રતપરાયણઃ

સર્વભાવેષ્વસક્તત્વાન્નદોષસ્તસ્ય જાયતે ।
યજને ચાત્મયાગે ચ ત્રયોદશ્યાં વિનોદયાત્

પૂર્વપ્રહરપર્યન્તકાલાદ્ વા ધર્મમિશ્રિતમ્ ।
ઊનાધિકં તુ પ્રહરં દ્વાદશાખ્યં યદા દ્વિજ

અઙ્ગભાવં ત્રયોદશ્યામ્ ઉપયાતં મહામતે ।
અનુદ્યમેનેચ્છયા તુ પરિહૃત્ય વિશેષતઃ

સ્વબુધ્યા ચ ત્રયોદશ્યામ્ ઇતિકર્તવ્યતાં ચરેત્ ।
પ્રત્યવાયો મહાંસ્તસ્ય વિહિતં વૈષ્ણવસ્ય ચ

અમન્ત્રજ્ઞસ્ય દેવાનામ્ અધિકં દ્વિજતર્પણમ્ ।
મન્ત્રજ્ઞસ્યાર્ચનં હોમં જપદાને સ્વશક્તિતઃ

પ્રીતઃ સમાચરેદ્યત્નં વ્રતવાંશ્ચ ક્રિયા પરઃ ।
સંપદ્યતે ઽખિલો યેન મુખ્યકલ્પવિધિઃ સદા

ભક્ત્યા સંપ્રતિપન્નાનાં વિના શાઠ્યેન માયયા ।
વ્રતિનાં મુખ્યતઃ સમ્યગનુકલયં સમં સ્મૃતમ્

સર્વસ્ય હૃદયસ્થો વૈ દેવઃ સર્વેશ્વરો હરિઃ ।
સત્યાર્થં વેત્તિ વૈ ભાવં ફલં યચ્છતિ તત્સમમ્

સુવર્ણં રત્નમુદકં ષડ્રસાનિ તિલાનિ ચ ।
આજ્યોપવીતાતપત્રમુપાનદ્વસ્ત્રગોમહીઃ

સ્ત્રગ્ગન્ધદીપધાનયં ચ સત્ફલં કામિકાસ્ત્વમી ।
પ્રદાય સમુદાયેન કામદાસ્તે ભવન્તિ ચ

કામધેનુઘટૈસ્તસ્માદ્ બુધશ્રવણવાસરે ।
દ્વાદશ્યાં પ્રીણનીયશ્ચ નિમ્નસાગરરક્ષિતૌ

સર્વકામાપ્રયે દેવઃ સર્વસત્વહિતાય ચ ।
સર્વદ્વન્દ્વવિનાશાર્થી પિતૄણાં તૃપતયે ઘટમ્

કામધેન્વાખ્યદાનેન અનેન પરમેશ્વરઃ ।
પ્રયોતિ પરમાં પ્રીતિં જગદુદ્ધરણોદ્યતઃ

અવેક્ષ્ય દેશકાલાદીન્ ગૃહે વાયતને ઽચ્યુતમ્ ।
શ્રદ્ધયાભ્યર્ચિતં તં તુ પ્રદત્તં સ્યાદ્ યથાવિધિ

ન ચેત્ કિન્ત્વઙ્ગભાવં તુ ભાવશક્તિવશાત્ તુ વૈ ।
દ્વિજલં યત્ર વા તીર્થં ગઙ્ગાયમુનસઙ્ગમે