પૌષ્કરસંહિતા · અધ્યાય 28

મન્ત્રવ્યૂહે તુ વિવિધે બ્રહ્મન્ ભોગાપવર્ગદે ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે શ્રીપૌષ્કરસંહિતાયાં શ્રાદ્ધાખ્યાનો નામ સપ્તવિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ અષ્ટાવિંશો ઽધ્યાયઃ
-(અત્ર ગ્રન્થપાત શ્વ )-
શ્રી ભગવાનુવાચ ---
ન વેદપાઠસક્તાનાં ન મોક્ષક્રતુયાજિનામ્ ।
ન તપો ઽભિરતાનાં ચ દાનધર્મૈકસેવિનામ્

અગ્નિહોત્રપરાણાં ચ સર્વેષાં ચૈવ પૌષ્કર ।
મહત ચાગ્નિહોત્રેણ ત્વેવમુક્તા ગરીયસી ।
તથા કથં ન સંસારદુઃખશાન્તિર્ભવેન્નૃણામ્

-(અત્ર ભૂયાન્ ગ્રન્થપાતઃ )
શ્રી ભગવાનુવાચ ---
સ્વર્ગમાર્ગપ્રદં ચૈવ તથાત્કૃષ્ટફલપ્રદમ્ ।
કેવલં ચાગ્નિહોત્રં તુ વિપ્રાણાં વેદવાદિનામ્

યે પુનસ્તુ તતો બ્રહ્મન્ સ્થિતા તદ્ધર્મધર્મિણિ ।
ત[પાર્]ચને સમાધૌ તુ જપકર્મણિ ચસ્તુ તૌ ?

તેષામુન્નતચિત્તાનાં ભગવત્કર્મવેદિનામ્ ।
સન્તપ[દ્]ભવનં (?ભવિનાં )સચ્છાસ્ત્રપરિશોધિનામ્

ગુગ્ગુલ્વાદ્યાદિકૈર્દ્રવ્યૈઃ સંપૂર્ણાહુતિભિઃ સહ ।
કૃતં રહસ્યમન્ત્રૈસ્તુ ભવાદુત્તારકં ભવેત્

ધિષ્ણ્યા વૈકઙ્કતી ....... વૈસ્તુ સાધનૈઃ ।
ધનેન ધર્મલબ્ધેન ભક્ત્યા ચ શ્રદ્ધયાપિ ચ

યથાવદાહૃતે વહ્નૌ નાનાયોન્યુદ્ભવે તુ વૈ ।
પુરા તે વિધિના સમ્યક્કુણ્ડં સં[?સ્થાપ્ય ચૈવ તુ]

અવતાર્ય ચ તન્મધ્યે નાનાયોન્યુત્થિતં તુ તત્ ।
-(અત્ર ગ્રન્થપાતઃ )-
પૌષ્કર ઉવાચ ---
યોનયો ભગવંશ્ચાગ્નેઃ જ્ઞાન[?તુમિચ્છામિ સાંપ્રતમ્ ] ।
-------યથા ----------ત્વત્પ્રસાદાધિતકામ્યયા

શ્રીભગવાનુવાચ ---
યૌ (?યો )નિરગ્નેર્દ્વિધા સૌરિપ્રભવા રત્નલક્ષણા ।
તત્કરાદર્શસંયોગાદ્ દ્વિતીયા કમલોદ્ભવ

વિવિધારણિયોનિસ્તત્તૈ....... નૈકલક્ષણા

યા મન્થનક્રમેણૈવ જગત્યસ્મિન્ વ્યવસ્થિતા ।
[વિવિધારણિયોગાદ્]વૈ પરસ્પરનિધર્ષણાત્

કદાચિત્[સ્થાત્તદુદ્ભૂતિઃ]કૈચકી યત્જવર્જિતા

ત્રિપ્રકારાં તુ પાષાણી તત્રૈષા કેવલાબ્જજ ।
યા સમગ્રેશુભે ગે વૈ (?ગ્રાવે )પરસ્પરનિઘર્ષણાત્

[દીપ્તાનામન]લાનાં તુ પ્રજ્વાલયતિ પર્વતાન્ ।
સલોહઘાતકી ચૈવ તર્જન્યા ભ્રંશલક્ષણા

તૃતીયાવર્તયોઃ સમ્યક્ તામનં ચ પરસ્પરમ્ ।
લોહપાષાણયોનીનાં[તામનં સ્યાત્ ત]થૈવ ચ

અષ્ટમ .......પિ સંક્ષિપ્તમેકમન્થાનલક્ષણમ્

સન્તાડનં ચ ............................ ન્ન પરં હિ તમ્ ।
યદ્રત્નત ....... કુત્રાપિ કમલોદ્ભવ

(...)
પ્રકૃષ્ટમપિ બોદ્ધવ્યં કાલ...................... ।
જ્વાલાગ્રાત્તુ કચાલાચ્ચ તદ્ભૂતિમસ્ત ....... ।
આસાં પઞ્ચવિધં સ્થાનં .......ન્તં બ્રાહ્મણાકિમ્ ।
સદેવ નાનાદેવૈસ્તુ વ્યક્તિયુક્તા મહામતે ।
શક્તિર્ગણશ રૈઃ પૂર્ણા સામાન્યવ્યાપ[કાભવેતુ]

શક્તિભાવેન વૈ તસ્માદહર્તવ્યં ચ પાવકમ્ ।
યથા ગૃહી તથા[નૃભ્યાં]વિરોધે નોપપદ્યતે

તસ્માત્સર્વપદાર્થાનામાદેશા (?શાત્ )શક્તિરબ્જજ ।
શ (?વિશે )ષણં તુ વૈ વહ્નેર્વહ્નિકાર્યે હ્યુપસ્થિતે

ચતુષ્પ્રકારાગ્ષૈવ ગીયતે સપ્તધા પુનઃ ।
કથા કમલસંભૂત તવેદાનીં નિગદ્યતે

યાક્ષી ચ પાર્થિવી સૌરી શૈખી ભ્રાષ્ટ્રી તથૈવ ચ ।
કાપાલી કમલોદ્ભૂત સ્વતન્ત્રાગ્નિ (ગ્ને )શ્ચ તં (?તાં )વિના

સ્થિતિરાસાં દ્વિધા વિપ્ર પુનરેવ નિગદ્યતે ।
નિર્બીજાખ્યા સબીજા ચ નિર્બીજા તાવદુચ્યતે

ભવની દ્વિપ્રકારા ચ તત્સ્થાનાખ્યચ વૈ (કૈ )ચકી ।
સલો[હા]ચૈવ પાત્રાણિ (?)કેવલાશ્મમયી તથા

નિર્બીજેયં સમાખ્યાતા સબીજા ચ નિગદ્યતે ।
શૈખી ભ્રાષ્ટ્રી ચ કાપાલી સ્વતન્ત્રાનલલક્ષણા

હોત્રા સંયોજની ચૈવ યદુક્તં તે મયાબ્જજ ।
અવિશેષા સુસામાન્યા સર્વેષાં ચૈવ સર્વદા

યદ્યપ્યબ્જસમુદ્ભેત તથાવગ[મિતં]શ્રુણુ ।
[વિશેષયો]નીનામાશ્રમાણાં સ્થિતં ક્રમાત્

વિહિતા બ્રહ્મચારીણાં લોહપાષાણલક્ષણા ।
આધાનાખ્યા ગૃહસ્થાનાં કૈચકી વનવાસિનામ્

સાવિત્રી ચ યતીનાં વૈ ત્વારાધન[રતાત્મનામ્] ।
[યુક્ત]ષટ્કર્મસક્તાનાં બાકીમન્યાનલક્ષણા (?ન્યાનલલક્ષણા )

વિહિતા નયને વહ્નેરરણીનાં પરસ્ય ચ ।
નૃપસ્ય તદનુજ્ઞાતા સામાન્યાન્નાભસી દ્વિધા

તદ્ દ્વયં તદનુજ્ઞાનં (?તં )ત્રિતય ------- ।
સીમન્ત વૈશ્યજાતેર્ વૈ ત્રયમેતચ્ચ રા

શૂદ્રસ્ય ક્રમસિદ્ધ્યર્થં વિશેષાત્તદનુજ્ઞયા ।
દ્વિજેન્દ્રસ્ય દ્વિજે ------- --------------

------- ---------------દશાસ્તુ વૈ ।
દ્વિતીયા ચૈવ શૂદ્રસ્ય સ -------દન્યસ્ય પૌષ્કર

આપત્કાલે તુ નાન્યસ્ય યચ્છેચ્છૂદ્રસ્ય વાન્ય ------- ।
--------------------------------------------

--- (અત્ર કોશચતુષ્ટયે ઽપિ ગ્રન્થપાતઃ)---
------- ------- -------ચો વિરોધકૃત્ ।
-------તથાન -------મેતન્મુખ્યમતઃ પરમ્

તમ્મુખ્ય ----------વ્યુત્ક્રમં ચાલ્પસિદ્ધિદમ્ ।
ફલભેદેન સર્વેષાં વિહિતા યોનયો ઽ ખિલાઃ

એકાદશાબ્જસંભૂત યથા તદવધારય ।
રત્નજા ભૂમિકામાનાં કાંસી તેજો ઽર્ત્ભિનાં તુ વૈ

ગોપ --------------------યચ્છત્યરણિલક્ષણા ।
વિજેયા કૈચકી યોનિઃ સુખસૌભાગ્યપુષ્ટિદા

બુદ્ધિવીર્યપ્રદા ભૂમિઃ -------ખ્યા શત્રુનાશિની ।
કિર્તિતા લોહપાષાણશોભિની યોનિરબ્જજ

ધર્મા -------શૈખી ભ્રાષ્ટ્રી ભૂમિપ્રદા તુ વૈ ।
સંવેદયોનિઃ કાપાલી સ્થાનવૃદ્ધિકરાબ્જજ

રોગોપશાન્તિકામાનાં યોનિર્ભૂતકરી શુભા ।
ચતુર્ણામાશ્રમાણાં ચ મનુકલ્પે[પુ રોદિતા]

અણ્ડભા ?ન્નવિરોધો ઽસ્તિ ત્વન્યોન્યહરણે સતિ ।
સર્વેષાં યોનયઃ સર્વા ઇચ્છાકાલે હ્યુપસ્થિતૌ (તે )

મન્ત્રારાધનસક્તાનામવિરુદ્ધાઃ સદૈવ હિ ।
યાવ -------વાધિકં કાલે માભૂતં યત્પુરા દ્વિજ

પ્રમાદાનુપશાન્તશ્ચે દ્યોનિરન્યાહરેત્ પુનઃ ।
ન બલાદુપરોધાચ્ચ સંગ્રહસ્થસ્ય નાર્ચનાત્

સંગૃહીતસ્ય વૈ ભુયઃ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્ ।
સવિશેષં પ્રકાશે તુ હ્યપ્રકાશૌ તુ ચાન્યથા