પતંજલિ યોગસૂત્ર · અધ્યાય 3

દેશબન્ધશ્ ચિત્તસ્ય ધારણા

તત્ર પ્રત્યયૈકતાનતા ધ્યાનમ્

તદ્ એવાર્થમાત્રનિર્ભાસં સ્વરૂપશૂન્યમ્ ઇવ સમાધિઃ

ત્રયમ્ એકત્ર સંયમઃ

તજ્જયાત્ પ્રજ્ઞાલોકઃ

તસ્ય ભૂમિષુ વિનિયોગઃ

ત્રયમ્ અન્તરઙ્ગં પૂર્વેભ્યઃ

તદ્ અપિ બહિરઙ્ગં નિર્બીજસ્ય

વ્યુત્થાનનિરોધસંસ્કારયોર્ અભિભવપ્રાદુર્ભાવૌ નિરોધક્ષણચિત્તાન્વયો નિરોધપરિણામઃ

તસ્ય પ્રશાન્તવાહિતા સંસ્કારાત્

સર્વાર્થતૈકાગ્રતયોઃ ક્ષયોદયૌ ચિત્તસ્ય સમાધિપરિણામઃ

તતઃ પુનઃ શાન્તોદિતૌ તુલ્યપ્રત્યયૌ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાપરિણામઃ

એતેન ભૂતેન્દ્રિયેષુ ધર્મલક્ષણાવસ્થાપરિણામા વ્યાખ્યાતાઃ

શાન્તોદિતાવ્યપદેશ્યધર્માનુપાતી ધર્મી

ક્રમાન્યત્વં પરિણામાન્યત્વે હેતુઃ

પરિણામત્રયસંયમાદ્ અતીતાનાગતજ્ઞાનમ્

શબ્દાર્થપ્રત્યયાનામ્ ઇતરેતરાધ્યાસાત્ સંકરસ્ તત્પ્રવિભાગસંયમાત્ સર્વભૂતરુતજ્ઞાનમ્

સંસ્કારસાક્ષાત્કરણાત્ પૂર્વજાતિજ્ઞાનમ્

પ્રત્યયસ્ય પરચિત્તજ્ઞાનમ્

ન ચ તત્ સાલમ્બનં તસ્યાવિષયીભૂતત્વાત્

કાયરૂપસંયમાત્ તદ્ગ્રાહ્યશક્તિસ્તમ્ભે ચક્ષુઃપ્રકાશાસંપ્રયોગે ઽન્તર્ધાનમ્

સોપક્રમં નિરુપક્રમં ચ કર્મ તત્સંયમાદ્ અપરાન્તજ્ઞાનમ્ અરિષ્ટેભ્યો વા

મૈત્ર્યાદિષુ બલાનિ

બલેષુ હસ્તિબલાદીનિ

પ્રવૃત્ત્યાલોકન્યાસાત્ સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનમ્

ભુવનજ્ઞાનં સૂર્યે સંયમાત્

ચન્દ્રે તારાવ્યૂહજ્ઞાનમ્

ધ્રુવે તદ્ગતિજ્ઞાનમ્

નાભિચક્રે કાયવ્યૂહજ્ઞાનમ્

કણ્ઠકૂપે ક્ષુત્પિપાસાનિવૃત્તિઃ

કૂર્મનાડ્યાં સ્થૈર્યમ્

મૂર્ધજ્યોતિષિ સિદ્ધદર્શનમ્

પ્રાતિભાદ્ વા સર્વમ્

હૃદયે ચિત્તસંવિત્

સત્ત્વપુરુષયોર્ અત્યન્તાસંકીર્ણયોઃ પ્રત્યયાવિશેષો ભોગઃ પરાર્થાત્ સ્વાર્થસંયમાત્ પુરુષજ્ઞાનમ્

તતઃ પ્રાતિભશ્રાવણવેદનાદર્શાસ્વાદવાર્તા જાયન્તે

તે સમાધાવ્ ઉપસર્ગા વ્યુત્થાને સિદ્ધયઃ

બન્ધકારણશૈથિલ્યાત્ પ્રચારસંવેદનાચ્ ચ ચિત્તસ્ય પરશરીરાવેશઃ

ઉદાનજયાજ્ જલપઙ્કકણ્ટકાદિષ્વ્ અસઙ્ગ ઉત્ક્રાન્તિશ્ ચ

સમાનજયાજ્ જ્વલનમ્

શ્રોત્રાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાદ્ દિવ્યં શ્રોત્રમ્

કાયાકાશયોઃ સંબન્ધસંયમાલ્ લઘુતૂલસમાપત્તેશ્ ચાકાશગમનમ્

બહિર્ અકલ્પિતા વૃત્તિર્ મહાવિદેહા તતઃ પ્રકાશાવરણક્ષયઃ

સ્થૂલસ્વરૂપસૂક્ષ્માન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ભૂતજયઃ

તતો ઽણિમાદિપ્રાદુર્ભાવઃ કાયસંપત્ તદ્ધર્માનભિઘાતશ્ ચ

રૂપલાવણ્યબલવજ્રસંહનનત્વાનિ કાયસંપત્

ગ્રહણસ્વરૂપાસ્મિતાન્વયાર્થવત્ત્વસંયમાદ્ ઇન્દ્રિયજયઃ

તતો મનોજવિત્વં વિકરણભાવઃ પ્રધાનજયશ્ ચ

સત્ત્વપુરુષાન્યતાખ્યાતિમાત્રસ્ય સર્વભાવાધિષ્ઠાતૃત્વં સર્વજ્ઞાતૃત્વં ચ

તદ્વૈરાગ્યાદ્ અપિ દોષબીજક્ષયે કૈવલ્યમ્

સ્થાન્યુપનિમન્ત્રણે સઙ્ગસ્મયાકરણં પુનર્ અનિષ્ટપ્રસઙ્ગાત્

ક્ષણતત્ક્રમયોઃ સંયમાદ્ વિવેકજં જ્ઞાનમ્

જાતિલક્ષણદેશૈર્ અન્યતાનવચ્છેદાત્ તુલ્યયોસ્ તતઃ પ્રતિપત્તિઃ

તારકં સર્વવિષયં સર્વથાવિષયમ્ અક્રમં ચેતિ વિવેકજં જ્ઞાનમ્

સત્ત્વપુરુષયોઃ શુદ્ધિસામ્યે કૈવલ્યમ્ ઇતિ