પતંજલિ યોગસૂત્ર · અધ્યાય 4

જન્મૌષધિમન્ત્રતપઃસમાધિજાઃ સિદ્ધયઃ

જાત્યન્તરપરિણામઃ પ્રકૃત્યાપૂરાત્

નિમિત્તમ્ અપ્રયોજકં પ્રકૃતીનાં વરણભેદસ્ તુ તતઃ ક્ષેત્રિકવત્

નિર્માણચિત્તાન્ય્ અસ્મિતામાત્રાત્

પ્રવૃત્તિભેદે પ્રયોજકં ચિત્તમ્ એકમ્ અનેકેષામ્

તત્ર ધ્યાનજમ્ અનાશયમ્

કર્માશુક્લાકૃષ્ણં યોગિનસ્ ત્રિવિધમ્ ઇતરેષામ્

તતસ્ તદ્વિપાકાનુગુણાનામ્ એવાભિવ્યક્તિર્ વાસનાનામ્

જાતિદેશકાલવ્યવહિતાનામ્ અપ્ય્ આનન્તર્યં સ્મૃતિસંસ્કારયોર્ એકરૂપત્વાત્

તાસામ્ અનાદિત્વં ચાશિષો નિત્યત્વાત્

હેતુફલાશ્રયાલમ્બનૈઃ સંગૃહીતત્વાદ્ એષામ્ અભાવે તદભાવઃ

અતીતાનાગતં સ્વરૂપતો ઽસ્ત્ય્ અધ્વભેદાદ્ ધર્માણામ્

તે વ્યક્તસૂક્ષ્મા ગુણાત્માનઃ

પરિણામૈકત્વાદ્ વસ્તુતત્ત્વમ્

વસ્તુસામ્યે ચિત્તભેદાત્ તયોર્ વિભક્તઃ પન્થાઃ

ન ચૈકચિત્તતન્ત્રં વસ્તુ તદપ્રમાણકં તદા કિં સ્યાત્

તદુપરાગાપેક્ષિત્વાચ્ ચિત્તસ્ય વસ્તુ જ્ઞાતાજ્ઞાતમ્

સદા જ્ઞાતાશ્ ચિત્તવૃત્તયસ્ તત્પ્રભોઃ પુરુષસ્યાપરિણામિત્વાત્

ન તત્ સ્વાભાસં દૃશ્યત્વાત્

એકસમયે ચોભયાનવધારણમ્

ચિત્તાન્તરદૃશ્યે બુદ્ધિબુદ્ધેર્ અતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિસંકરશ્ ચ

ચિતેર્ અપ્રતિસંક્રમાયાસ્ તદાકારાપત્તૌ સ્વબુદ્ધિસંવેદનમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યોપરક્તં ચિત્તં સર્વાર્થમ્

તદ્ અસંખ્યેયવાસનાભિશ્ ચિત્રમ્ અપિ પરાર્થં સંહત્યકારિત્વાત્

વિશેષદર્શિન આત્મભાવભાવનાનિવૃત્તિઃ

તદા વિવેકનિમ્નં કૈવલ્યપ્રાગ્ભારં ચિત્તમ્

તચ્છિદ્રેષુ પ્રત્યયાન્તરાણિ સંસ્કારેભ્યઃ

હાનમ્ એષાં ક્લેશવદ્ ઉક્તમ્

પ્રસંખ્યાને ઽપ્ય્ અકુસીદસ્ય સર્વથા વિવેકખ્યાતેર્ ધર્મમેઘઃ સમાધિઃ

તતઃ ક્લેશકર્મનિવૃત્તિઃ

તદા સર્વાવરણમલાપેતસ્ય જ્ઞાનસ્યાનન્ત્યાજ્ જ્ઞેયમ્ અલ્પમ્

તતઃ કૃતાર્થાનાં પરિણામક્રમસમાપ્તિર્ ગુણાનામ્

ક્ષણપ્રતિયોગી પરિણામાપરાન્તનિર્ગ્રાહ્યઃ ક્રમઃ

પુરુષાર્થશૂન્યાનાં ગુણાનાં પ્રતિપ્રસવઃ કૈવલ્યં સ્વરૂપપ્રતિષ્ઠા વા ચિતિશક્તિર્ ઇતિ