પતંજલિ યોગસૂત્ર · અધ્યાય 2

તપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ ક્રિયાયોગઃ

સમાધિભાવનાર્થઃ ક્લેશતનૂકરણાર્થશ્ ચ

અવિદ્યાસ્મિતારાગદ્વેષાભિનિવેશાઃ ક્લેશાઃ

અવિદ્યા ક્ષેત્રમ્ ઉત્તરેષાં પ્રસુપ્તતનુવિચ્છિન્નોદારાણામ્

અનિત્યાશુચિદુઃખાનાત્મસુ નિત્યશુચિસુખાત્મખ્યાતિર્ અવિદ્યા

દૃગ્દર્શનશક્ત્યોર્ એકાત્મતેવાસ્મિતા

સુખાનુશયી રાગઃ

દુઃખાનુશયી દ્વેષઃ

સ્વરસવાહી વિદુષો ઽપિ તથા રૂઢો ઽભિનિવેશઃ

તે પ્રતિપ્રસવહેયાઃ સૂક્ષ્માઃ

ધ્યાનહેયાસ્ તદ્વૃત્તયઃ

ક્લેશમૂલઃ કર્માશયો દૃષ્ટાદૃષ્ટજન્મવેદનીયઃ

સતિ મૂલે તદ્વિપાકો જાત્યાયુર્ભોગાઃ

તે હ્લાદપરિતાપફલાઃ પુણ્યાપુણ્યહેતુત્વાત્

પરિણામતાપસંસ્કારદુઃખૈર્ ગુણવૃત્તિવિરોધાચ્ ચ દુઃખમ્ એવ સર્વં વિવેકિનઃ

હેયં દુઃખમ્ અનાગતમ્

દ્રષ્ટૃદૃશ્યયોઃ સંયોગો હેયહેતુઃ

પ્રકાશક્રિયાસ્થિતિશીલં ભૂતેન્દ્રિયાત્મકં ભોગાપવર્ગાર્થં દૃશ્યમ્

વિશેષાવિશેષલિઙ્ગમાત્રાલિઙ્ગાનિ ગુણપર્વાણિ

દ્રષ્ટા દૃશિમાત્રઃ શુદ્ધો ઽપિ પ્રત્યયાનુપશ્યઃ

તદર્થ એવ દૃશ્યસ્યાત્મા

કૃતાર્થં પ્રતિ નષ્ટમ્ અપ્ય્ અનષ્ટં તદન્યસાધારણત્વાત્

સ્વસ્વામિશક્ત્યોઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિહેતુઃ સંયોગઃ

તસ્ય હેતુર્ અવિદ્યા

તદભાવાત્ સંયોગાભાવો હાનં તદ્દૃશેઃ કૈવલ્યમ્

વિવેકખ્યાતિર્ અવિપ્લવા હાનોપાયઃ

તસ્ય સપ્તધા પ્રાન્તભૂમિઃ પ્રજ્ઞા

યોગાઙ્ગાનુષ્ઠાનાદ્ અશુદ્ધિક્ષયે જ્ઞાનદીપ્તિર્ આ વિવેકખ્યાતેઃ

યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધારણાધ્યાનસમાધયો ઽષ્ટાવ્ અઙ્ગાનિ

અહિંસાસત્યાસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહા યમાઃ

જાતિદેશકાલસમયાનવચ્છિન્નાઃ સાર્વભૌમા મહાવ્રતમ્

શૌચસંતોષતપઃસ્વાધ્યાયેશ્વરપ્રણિધાનાનિ નિયમાઃ

વિતર્કબાધને પ્રતિપક્ષભાવનમ્

વિતર્કા હિંસાદયઃ કૃતકારિતાનુમોદિતા લોભક્રોધમોહપૂર્વકા મૃદુમધ્યાધિમાત્રા દુઃખાજ્ઞાનાનન્તફલા ઇતિ પ્રતિપક્ષભાવનમ્

અહિંસાપ્રતિષ્ઠાયાં તત્સંનિધૌ વૈરત્યાગઃ

સત્યપ્રતિષ્ઠાયાં ક્રિયાફલાશ્રયત્વમ્

અસ્તેયપ્રતિષ્ઠાયાં સર્વરત્નોપસ્થાનમ્

બ્રહ્મચર્યપ્રતિષ્ઠાયાં વીર્યલાભઃ

અપરિગ્રહસ્થૈર્યે જન્મકથંતાસંબોધઃ

શૌચાત્ સ્વાઙ્ગજુગુપ્સા પરૈર્ અસંસર્ગઃ

સત્ત્વશુદ્ધિસૌમનસ્યૈકાગ્ર્યેન્દ્રિયજયાત્મદર્શનયોગ્યત્વાનિ ચ

સંતોષાદ્ અનુત્તમઃ સુખલાભઃ

કાયેન્દ્રિયસિદ્ધિર્ અશુદ્ધિક્ષયાત્ તપસઃ

સ્વાધ્યાયાદ્ ઇષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃ

સમાધિસિદ્ધિર્ ઈશ્વરપ્રણિધાનાત્

સ્થિરસુખમ્ આસનમ્

પ્રયત્નશૈથિલ્યાનન્તસમાપત્તિભ્યામ્

તતો દ્વન્દ્વાનભિઘાતઃ

તસ્મિન્ સતિ શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ

બાહ્યાભ્યન્તરસ્તમ્ભવૃત્તિર્ દેશકાલસંખ્યાભિઃ પરિદૃષ્ટો દીર્ઘસૂક્ષ્મઃ

બાહ્યાભ્યન્તરવિષયાક્ષેપી ચતુર્થઃ

તતઃ ક્ષીયતે પ્રકાશાવરણમ્

ધારણાસુ ચ યોગ્યતા મનસઃ

સ્વવિષયાસંપ્રયોગે ચિત્તસ્વરૂપાનુકાર ઇવેન્દ્રિયાણાં પ્રત્યાહારઃ

તતઃ પરમા વશ્યતેન્દ્રિયાણામ્