પાશુપતસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

* તદ્ ઇતિ દૃક્ક્રિયાશક્ત્યોર્ગ્રહણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:1
* ન ઇત્યાત્માપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_4.24:2
* અસ્માકમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:3
* રુદ્ર ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_4.24:4
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:5
* પ્ર ઇત્યાદિકર્મણિ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:6
* ચુદ પ્રેરણે ॥ પ્સ્ભ્_4.24:7
* ચોદનં નામ જ્ઞાનક્રિયાશક્તિસંયોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:8
* યાદ્ ઇતિ લિપ્સા ॥ પ્સ્ભ્_4.24:9
* સંયોજયસ્વ મામિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:10
* ઉક્તં હિ રુદ્રસ્યેચ્છાપૂર્વકો યો યોગો જ્ઞાનક્રિયાશક્તિભ્યાં પશ્વાદિષુ સમ્ભવઃ તચ્ચોદનમ્ આહુર્ આચાર્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_4.24:11
પાશુપતસૂત્ર, 5
અસઙ્ગઃ

* અત્ર અકારઃ સઙ્ગપ્રતિષેધે ॥ પ્સ્ભ્_5.1:1
* અત્ર સઙ્ગો નામ યદેતત્ પુરુષે વિષયિત્વમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:2
* તેન વિષયિત્વેન યોગાદધર્મેણ ચાયં પુરુષો યદા અધ્યયનધ્યાનાદિભ્યશ્ચ્યવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:3
* દૃષ્ટાન્તશ્રવણપ્રેક્ષણલક્ષણો વનગજવત્ ત્રૈકાલ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:4
* અસઙ્ગિત્વમ્ અપ્ય્ અતીતાનાગતવર્તમાનાનાં વિષયાણામનુચિન્તનં ભિક્ષુવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:5
* એવં મહેશ્વરે ભાવસ્થિતિસ્ તદસઙ્ગિત્વમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:6
* આહ કિમ્ અસઙ્ગિત્વમ્ એવૈકમુક્તં નાન્યલ્ લક્ષણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:7
* ઉચ્યતે યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.1:8
યોગી

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.2:1
* અત્ર યોગો નામાત્મેશ્વરસંયોગો યોગઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.2:2
* ઉક્તં હિ । શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષૈર્ વિવિધૈર્ ગતિવાદિતૈઃ । ક્રિયમાણૈર્ન બુધ્યેત એતદ્ યુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.2:3
* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.2:4
* આહ કિં લક્ષણદ્વયમેવાત્ર યુક્તસ્યોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.2:5
* ન ॥ પ્સ્ભ્_5.2:6
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.2:7
નિત્યાત્મા

* અત્ર નિત્યત્વવિશેષણેનાનિત્યત્વં નિવર્તતે ॥ પ્સ્ભ્_5.3:1
* નિત્યત્વં નામ સતિ વિભુત્વે પુરુષેશ્વરયોર્ મનસા સહ ગતસ્યાત્મતાભાવસ્ય વૃત્ત્યાકારસ્ય વિષયં પ્રતિ ક્રમો ઽક્ષોપો ઽવસ્થાનં વૃક્ષશકુનિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:2
* તસ્મિન્ નિર્વૃત્તે મહેશ્વરે યુક્તો નિત્ય ઇત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.3:3
* આત્મા ઇતિ ક્ષેત્રજ્ઞમાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:4
* કથં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.3:5
* ચિત્તસ્થિત્યુપદેશાદ્ યોગાર્થં વિદ્યાચરણોપદેશાદ્ અસઙ્ગયોગિયુક્તાત્માજમૈત્રાદીનાં ચેતને સમ્ભવાત્ ન ત્વ્ અચેતનેષુ કાર્યકરણપ્રધાનાદિષુ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:6
* તસ્મિંશ્ ચેતને આત્મશબ્દઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:7
* આત્મા ચ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:8
* અતતીત્યાત્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.3:9
* આપૂર્ય કાર્યકરણં વિષયાંશ્ ચેતયતીત્ય્ આત્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.3:10
* ઉક્તં હિ । યદ્ આપ્નોતિ યદ્ આદત્તે યચ્ ચાત્તિ વિષયાન્ પુનઃ । યચ્ ચાસ્ય સતતં ભાવઃ તસ્માદાત્મેતિ સંજ્ઞિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:11
* સ ચ શ્રોતા સ્પ્રષ્ટા દ્રષ્ટા રસયિતા ઘ્રાતા મન્તા વક્તા બોદ્ધા ઇત્યેવમાદિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:12
* ઉક્તં હિ । પુરુષશ્ ચેતનો ભોક્તા ક્ષેત્રજ્ઞઃ પુદ્ગલો જનઃ । અણુર્ વેદો ઽમૃતઃ સાક્ષી જીવાત્મા પરિભૂઃ પરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:13
* ઇતિ । તસ્ય સુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નચૈતન્યાદિભિર્ લિઙ્ગૈર્ અધિગમઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:14
* આહ કિં લક્ષણત્રયમેવાસ્ય યુક્તસ્યોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.3:15
* ન યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.3:16
અજઃ

* અત્ર અજ ઇત્યર્થાન્તરપ્રાદુર્ભાવપ્રતિષેધો ઽભિધીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.4:1
* અત્રાર્થાન્તરં નામ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાન્તરમ્ અધ્યયનધ્યાનસ્મરણાદયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.4:2
* તેષુ ન જાયત ઇતિ અજઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.4:3
* આહ કિં લક્ષણચતુષ્કમેવાસ્ય યુક્તસ્યોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.4:4
* ન ॥ પ્સ્ભ્_5.4:5
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.4:6
મૈત્રઃ

* અત્ર મૈત્ર ઇતિ સમતાયાં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.5:1
* યથા મૈત્ર આદિત્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.5:2
* સર્વભૂતસ્થિતે ચ મહેશ્વરે સ્થિતચિત્તઃ ઇચ્છાદ્વેષવિનિવૃત્તો ઽપ્રવૃત્તિમાન્ મૈત્ર ઇત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.5:3
* તસ્માત્ કાર્યકરણવાન્ એવ ચિત્તસ્થિતિસમકાલમ્ એવાસઙ્ગાદિભાવેન જાયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.5:4
* આહ અથ કથં પુનરેતદ્ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.5:5
* યથા કાર્યકરણવાન્ એવ ચિત્તસ્થિતિસમકાલમ્ એવાસઙ્ગાદિભાવેન જાયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.5:6
* ઉચ્યતે ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.5:7
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.5:8
અભિજાયતે

* અત્ર અભિશબ્દો વિશેષણે ॥ પ્સ્ભ્_5.6:1
* કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.6:2
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.6:3
* યસ્માદયં સઙ્ગી અયોગી અનિત્યાત્મા અનજો ઽમૈત્રશ્ ચ ભૂત્વા અસઙ્ગાદિભાવેન જાયત ઇત્યેષ વિશેષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.6:4
* જાયતે ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.6:5
* જની પ્રાદુર્ભાવે ॥ પ્સ્ભ્_5.6:6
* તસ્માત્ કાર્યકરણવાન્ એવ ચિત્તસ્થિતિસમકાલમ્ એવાસઙ્ગાદિભાવેન યુગપજ્ જાયતે અવશ્યાદિવદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.6:7
* અસઙ્ગાદિભાવે કો ઽસાવ્ અભ્યુપાયો યેન જાયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.6:8
* ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.6:9
ઇન્દ્રિયાણામભિજયાત્

* અત્ર જિતતા જયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:1
* તસ્માજ્ જયાદ્ અસઙ્ગતાદિ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:2
* અત્ર પરિગ્રહતયેશ્વરાણિ ઇન્દ્રિયાણિ બુદ્ધ્યાદીનિ વાગન્તાનિ ત્રયોદશ કરણાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:3
* તેષામ્ અભિજયાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:4
* આહ કથં બુદ્ધિસિદ્ધિરિતિ ચેત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:5
* તદુચ્યતે સિદ્ધત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:6
* અત્ર મતિબુદ્ધિપિધાનસ્થાપનોદ્દેશાદ્ ઘટપટવત્ સિદ્ધત્વાચ્ ચ બુદ્ધિઃ સિદ્ધા તથા પરોપદેશાત્ સ્વાત્મપરાત્મપ્રતિવિભાગદર્શનાત્ સુરોઽહં નરોઽહમિતિ ભિન્નવૃત્તિત્વાચ્ ચાહંકારઃ સિદ્ધઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:7
* તથા મનઃ પ્રવર્તતે મનોજવી મનોઽમન ઇતિ સંકલ્પવિકલ્પવૃત્તિનાનાત્વં ચ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:8
* એવં ત્રિકાલવૃત્ત્યન્તઃકરણં પુરુષસ્ય વ્યાખ્યાતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:9
* તથા બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં શ્રોત્રં વ્યાખ્યાતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:10
* પરપરિવાદાદિવચનાદ્ ઉચ્ચૈરુભયથા પ્રમુખે દ્વિર્ અધિષ્ઠાને સંનિવિષ્ટં સામન્તાચ્છબ્દવ્યઞ્જનસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:11
* તથાતિતપોપદેશાત્ ત્વગ્ અન્તર્બહિશ્ચ શરીરં વ્યાપ્ય સંનિવિષ્ટા સ્પર્શવ્યઞ્જનસમર્થા સિદ્ધા ॥ પ્સ્ભ્_5.7:12
* તથા મૂત્રપુરીષદર્શનપ્રતિષેધાત્ કૃતાન્નાદિવચનાચ્ ચ ચક્ષુઃ ઉચ્ચૈર્ ઉભયથા પ્રમુખે દ્વિર્ અધિષ્ઠાને સંનિવિષ્ટં ઘટરૂપાદિ વ્યઞ્જનસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:13
* તથા માંસલવણોપદેશાજ્ જિહ્વા તન્મુખે માંસપેશ્યાં સંનિવિષ્ટા રસજ્ઞાનજનનસમર્થા સિદ્ધા ॥ પ્સ્ભ્_5.7:14
* તથા પ્રાણાયામોપદેશાદ્ ઘ્રાણં પ્રમુખે ઉચ્ચૈરુભયથા દ્વિર્ અધિષ્ઠાને સંનિવિષ્ટં ગન્ધગ્રહણસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:15
* એવમધિકારિવૃત્તિભિર્બુધ્યત્ય્ એભિઃ પુરુષ ઇતિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:16
* તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:17
* મણ્ટનવિહરણોપદેશાત્ પાદેન્દ્રિયમ્ અધસ્તાદ્ દ્વિર્ અધિષ્ઠાને સંનિવિષ્ટં ગમનક્રિયાસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:18
* તથા મૂત્રપુરીષદર્શનપ્રતિષેધાત્ પાય્વિન્દ્રિયં ગુહ્યપ્રદેશે સંનિવિષ્ટમ્ ઉત્સર્ગક્રિયાસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:19
* તથા સ્ત્રીપ્રતિષેધાદ્ ઉપસ્થેન્દ્રિયં ત્રિવલીગુહ્યપ્રદેશસંનિવિષ્ટમ્ આનન્દક્રિયાસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:20
* તથા અપિ તત્કર્મોપદેશાત્ હસ્તેન્દ્રિયમ્ ઉચ્ચૈરુભયથા દ્વિર્ અધિષ્ઠાને ભુજાન્તર્દેશે સંનિવિષ્ટમ્ આદાનક્રિયાસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:21
* તથા અપિ તદ્ભાષણોપદેશાદ્ વાગિન્દ્રિયં વાક્તાલુજિહ્વાદિષુ સ્થાનેષુ સંનિવિષ્ટં વચનક્રિયાસમર્થં સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:22
* અત્ર વિકારતદ્વૃત્તિભિઃ કર્મોત્પત્તિઃ પુરુષે ઇતિ કર્મેન્દ્રિયાણિ એવમેતાનિ ત્રયોદશ કરણાનીન્દ્રિયાણિ સૂત્રતો વ્યાખ્યાતાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:23
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:24
* ઇન્દ્રિયાણામિતિ સામાન્યગ્રહણાદ્ વિકરણવત્ સામાન્યપ્રતિષેધાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:25
* ઇન્દ્રિયાણામ્ ઇતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:26
* ઉક્તં હિ । આદાનાદ્ ગ્રહણાત્ ત્યાગાદ્ રઙ્ગણાદ્ ગમનાત્ તથા । ઇઙ્ગનાદ્રવણાચ્ ચૈવ તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયમુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.7:27
* અભિજયાદ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:28
* અભિશબ્દઃ અત્યન્તવિજયે વશીકરણે ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:29
* આક્રમ્ય વશીકર્તવ્યાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:30
* વાયુકામક્રોધપાટલિપુત્રવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:31
* તસ્માદ્ અકુશલેભ્યો વ્યાવર્તયિત્વા કામતઃ કુશલં યોજિતાનિ તદા જિતાનિ ભવન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:32
* તસ્માદ્ ઉક્તમ્ ઇન્દ્રિયાણામ્ અભિજયાદિતિ અસઙ્ગાદિજન્મનિમિત્તત્વાત્ પઞ્ચમી દ્રષ્ટવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.7:33
* આહ અન્યત્ર સાંખ્યયોગાદીનામ્ અસઙ્ગાદિયુક્તાઃ મુક્તાઃ શાન્તિં પ્રાપ્તાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:34
* નિરભિલપ્યા મુક્તા ઇત્યુચ્યન્તે મુક્ત એવ ન યુક્ત ઇતિ ક્વ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:35
* તદુચ્યતે ઇહ યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.7:36
રુદ્રઃ પ્રોવાચ તાવત્

* તત્ર રુદ્ર ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_5.8:1
* રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:2
* પ્ર ઇત્યભિધાનવિશુદ્ધૌ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:3
* પ્રસન્નેન્દ્રિયવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:4
* વચ વ્યક્તાયાં વાચિ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:5
* પ્રોવાચ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:6
* એવં યત્ સાંખ્યં યોગશ્ચ વર્ણયતિ અસઙ્ગાદિયુક્તાઃ મુક્તાઃ શાન્તિં પ્રાપ્તા ઇતિ તદવિશુદ્ધં તેષાં દર્શનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:7
* તૈમિરિકસ્ય ચક્ષુષશ્ ચન્દ્રદર્શનવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:8
* અયં તુ યુક્ત એવ ન મુક્ત ઇતિ વિશુદ્ધમેતદ્દર્શનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:9
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:10
* સર્વજ્ઞવચનાદ્ અવિસંવાદિત્વાચ્ ચૈતદ્ ગમ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:11
* એવમ્ એતન્ નાન્યથેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:12
* કિંચાન્યદ્ ઇદમ્ અથશબ્દાદિ શિવાન્તં પ્રવચનં રુદ્રપ્રોક્તં તાવત્ સર્વતન્ત્રાણાં શ્રેષ્ઠમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:13
* તસ્માત્ કારણશાસ્ત્રયોઃ પરપ્રમાણભાવો ઽવધાર્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:14
* અત્ર શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:15
* આહ કિમ્ એતાનીન્દ્રિયાણિ પરિજ્ઞાનમાત્રાદ્ એવ જિતાનિ ભવન્તિ પ્રધાનવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:16
* તદુચ્યતે ન જ્ઞાનેન વચનાદિભિરેષાં જયઃ કર્તવ્યઃ યસ્માદેષાં જયે ભગવતા વસત્યર્થવૃત્તિબલક્રિયાલાભાય વસતા ઇત્યતસ્ તજ્જયે વસત્યર્થ એવ તાવદ્ ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.8:17
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.8:18
શૂન્યાગારગુહાવાસી

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:1
* અત્ર શૂન્યમેવાગારં શૂન્યાગારમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:2
* શૂન્યં વિવિક્તં નિર્જનમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:3
* આગારમ્ ઇતિ ગૃહપર્યાયઃ આગારં ગૃહં વેશ્મ સદનમિતિ પર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:4
* ગુહૂ સંવરણે ॥ પ્સ્ભ્_5.9:5
* પ્રવિષ્ટં સાધકમ્ આવરયતિ ગોપયતીતિ ગુહા ॥ પ્સ્ભ્_5.9:6
* આહ આવરકત્વાવિશેષાચ્ છૂન્યાગારગુહયોર્ અવિશેષ ઇતિ ચેત્ તદુચ્યતે મૃત્તૃણકાષ્ઠાદિકૃતમ્ અગારં પર્વતગુહાદ્યા ગુહા ॥ પ્સ્ભ્_5.9:7
* તસ્માન્ નાવિશેષ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:8
* યથા સતિ વિભુત્વે જ્ઞત્વં સાધર્મ્યં પુરુષેશ્વરયોઃ સર્વજ્ઞત્વતો વિશેષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:9
* તસ્માદ્ આયતને ઽવિવિક્તદોષં દૃષ્ટ્વા શૂન્યાગારે ગુહાયાં વા યથોપપત્તિતો વિચાર્ય વિવિક્તં વિવેચ્ય યન્માત્રસ્થાનાસનશયનાદિભિર્ ઉપજીવતિ તન્માત્રં સંસ્કરણમર્યાદયોપયોગક્રિયાભિનિવિષ્ટેન વસ્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:10
* વસતિસંયોગાદ્ ગુહાવાસી ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:11
* પુલિનવાસિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:12
* આહ તત્ કથં જ્ઞેયં યથા જિતાનીન્દ્રિયાણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:13
* તેષાં જિતાનાં વા કિં લક્ષણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.9:14
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.9:15
દેવનિત્યઃ

* અત્ર દેવો ભગવાન્ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:1
* તત્ર યદાસ્ય ભગવતિ દેવે નિત્યતા કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:2
* અધ્યયનધ્યાનાભ્યાં દેવે ઽધિકૃતસ્ય પ્રાધાન્યેન નિશ્ચલતા વર્તતે ॥ પ્સ્ભ્_5.10:3
* સ્વલ્પતરવ્યવધાનેઽપિ અતિયોગાભ્યાસનિરન્તરપ્રાપ્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:4
* સ્મૃતિસ્તુ દેવનિત્યતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:5
* આહ દેવનિત્યતાયાઃ કિં લક્ષણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:6
* તદુચ્યતે જિતેન્દ્રિયત્વમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:7
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.10:8
જિતેન્દ્રિયઃ

* અત્ર જિતેન્દ્રિયત્વં નામ ઉત્સર્ગનિગ્રહયોગ્યત્વમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.11:1
* ઇન્દ્રિયાણિ બુદ્ધ્યાદીનિ વાગન્તાનિ ત્રયોદશ કરણાનિ પૂર્વોક્તાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.11:2
* તાનિ યદા અકુશલેભ્યો વ્યાવર્તયિત્વા કામતઃ કુશલે યોજિતાનિ હતવિષદર્વીકરવદ્ અવસ્થિતાનિ ભવન્તિ તદા દેવનિત્યો જિતેન્દ્રિય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.11:3
* આહ કિં દેવનિત્યતૈવાસ્ય પરો નિષ્ઠાયોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.11:4
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.11:5
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.11:6
ષણ્માસાન્નિત્યયુક્તસ્ય

* અથવાન્યો દૂરસ્થઃ સમ્બન્ધઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:1
* યસ્માદુક્તમ્ । યસ્ય યેનાર્થસમ્બન્ધો દૂરસ્થમપિ તેન હિ । અર્થતો ઽન્યસમાનાનામ્ આનન્તર્યે ઽપ્યસંગતિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:2
* એવમિહાપિ દૂરસ્થઃ સમ્બન્ધઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:3
* ઇહ પુરસ્તાદુક્તં વિજ્ઞાનાનિ ચાસ્ય પ્રવર્તન્તે ઇતિ એતૈર્ ગુણૈર્ યુક્ત ઇતિ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:4
* કિયતા કાલેનાસ્ય તે ગુણાઃ પ્રવર્તન્તે ॥ પ્સ્ભ્_5.12:5
* કિં યુક્તસ્ય કિં વિયુક્તસ્ય કિં યુગપત્ ક્રમશો વા કિં સકલસ્ય નિષ્કલસ્ય વેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:6
* ઇત્યેષામ્ અર્થાનામ્ અનિર્વચનાનાં નિર્વચનાર્થમિદમારભ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.12:7
* યસ્માદાહ ષણ્માસાન્નિત્યયુક્તસ્ય ॥ પ્સ્ભ્_5.12:8
* અત્ર ષડ્ ઇતિ સંખ્યા માસાન્ ઇતિ કાલનિર્દેશઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:9
* મનુષ્યગણનયા ત્રિંશદ્દિવસો માસઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:10
* દ્વાદશ માસાઃ સંવત્સરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:11
* દ્વાદશ પક્ષા અર્ધસંવત્સરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:12
* ષણ્માસાનિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:13
* તસ્માત્ ષષ્ઠપ્રથમમાસયોરભ્યન્તરે ॥ પ્સ્ભ્_5.12:14
* નિત્યયુક્તસ્ય ॥ પ્સ્ભ્_5.12:15
* સંતતમવિચ્છિન્નમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:16
* યુક્ત ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:17
* આત્મેશ્વરસંયોગો યોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:18
* નિત્યયુક્તસ્ય ઇતિ ષષ્ઠી ॥ પ્સ્ભ્_5.12:19
* આહ અસ્ય યુક્તસ્ય કિં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.12:20
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.12:21
ભૂયિષ્ઠં સમ્પ્રવર્તતે

* અત્ર ભૂયિષ્ઠમ્ ઇતિ ક્રમે પ્રાયે ચ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:1
* યથા ક્રમશો દદાતિ આદિત્યો વા ગતો ભૂયિષ્ઠમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:2
* તસ્માત્ સૂચ્યગ્રેણોત્પલપત્ત્રશતભેદનક્રમવત્ ક્રમાદ્ દૂરદર્શનાદયઃ પ્રવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:3
* સમ્ ઇત્યેકીભાવે ॥ પ્સ્ભ્_5.13:4
* નિષ્કલસ્ય કાર્યકરણરહિતસ્યેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:5
* પ્ર ઇત્યાદિકર્મણ્ય્ આરમ્ભે ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:6
* યુક્તોત્તરે પ્રભાવાદ્ ગુણાઃ પ્રવર્તન્તે ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:7
* વર્તતે કસ્મિન્ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:8
* દર્શનં દૃશ્યે શ્રવણાદિ શ્રવ્યાદિષ્વિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:9
* તસ્માત્ ષષ્ઠપ્રથમમાસયોરભ્યન્તરે નિત્યયુક્તસ્ય ક્રમશો ગુણાઃ સમ્પ્રવર્તન્તે ॥ પ્સ્ભ્_5.13:10
* કુતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:11
* મહેશ્વરપ્રસાદાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:12
* અશિવત્વસંજ્ઞકે વિનિવૃત્તે શિવત્વપ્રસાદાભ્યાં ગુણાઃ પ્રવર્તન્તે ॥ પ્સ્ભ્_5.13:13
* ગુણશબ્દો દૂરદર્શનાદિવચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:14
* આહ કાં વૃત્તિમાસ્થાય શૂન્યાગારે ગુહાયાં વાસઃ કાર્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.13:15
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.13:16
ભૈક્ષ્યમ્

* ભિક્ષાણાં સમૂહો ભૈક્ષ્યં કાપોતવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:1
* તચ્ ચ નગરગ્રામાદિભ્યો ગૃહાદ્ ગૃહં પર્યટતો ભક્ષ્યભોજ્યાદીનામ્ અન્યતમં યત્ પ્રાપ્યતે કૃતાન્નાદિવચનાદ્ ભૈક્ષ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:2
* ભયક્ષપણાદ્ ભૈક્ષ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:3
* ભિક્ષાવચનાદ્ અભૈક્ષ્યપ્રતિષેધઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:4
* આહ આધારાત્તુ કૃત્વા સંદેહઃ અથ કુત્ર તદ્ ભૈક્ષ્યં ગ્રાહ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:5
* તદુચ્યતે પાત્રે ॥ પ્સ્ભ્_5.14:6
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.14:7
પાત્રાગતમ્

* અત્ર ભૈક્ષ્યવત્ પ્રસિદ્ધં પાત્રમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:1
* અલાબુદારુવસ્ત્રાદીનામ્ અન્યતમં યત્ પ્રાપ્યતે તત્ ખલુ હિંસાસ્તેયાદિરહિતેન ક્રમેણાહારે યત્પર્યાપ્તં ગ્રાહ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:2
* તસ્મિન્ તદફલકે પાત્રે આગતં પાત્રાગતમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:3
* આહ બ્રહ્મચારિકલ્પે મધુમાંસલવણવર્જમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:4
* તત્ કિં મધુમાંસાદીન્ય્ એકાન્તેનૈવ દુષ્ટાનીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:5
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.15:6
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.15:7
માંસમ્ અદુષ્યં લવણેન વા

* તત્ર ભૈક્ષ્યવત્ પ્રસિદ્ધં માંસમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:1
* યસ્ય માહિષવારાહાદીનામ્ અન્યતમં યત્ પ્રાપ્યતે તત્ ખલુ હિંસાસ્તેયરહિતત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:2
* લવણેન વા ॥ પ્સ્ભ્_5.16:3
* અત્ર લવણં નામ સૈન્ધવસૌવર્ચલાદ્યં માંસવત્ પ્રસિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:4
* તદ્ એતન્ માંસસમસંસૃષ્ટં વા ભૈક્ષ્યવિધિના પ્રાપ્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:5
* અદુષ્યમ્ અકુત્સિતમ્ અગર્હિતમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:6
* વા વિકલ્પે ॥ પ્સ્ભ્_5.16:7
* માંસેન વા લવણેન વા ઉભાભ્યામપિ સાક્ષાદ્વા અદુષ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:8
* આહ ભૈક્ષ્યાલાભકાલે અપર્યાપ્તિકાલે વા કિમનેન કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:9
* તદુચ્યતે અપઃ પીત્વા સ્થેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:10
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.16:11
આપો વાપિ યથાકાલમશ્નીયાદનુપૂર્વશઃ

* અત્ર આણ્ આપઃ આપઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:1
* આઙ્ ઇતિ અત્ર સંવૃતપરિપૂતાદિમર્યાદામ્ અધિકુરુતે કૃતાન્નોત્સૃષ્ટવદ્ અપદાન્તરિતત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:2
* દ્વિતીયાસ્થાને પ્રથમા દ્રષ્ટવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.17:3
* આપોઽત્ર લોકાદિપ્રસિદ્ધાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:4
* તૃણાદિવ્યાવૃત્તમ્ ઉદકમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:5
* વા વિભાગે ॥ પ્સ્ભ્_5.17:6
* અન્યદ્ ભૈક્ષ્યમ્ અન્યા આપ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:7
* અપિશબ્દઃ સમ્ભાવને ॥ પ્સ્ભ્_5.17:8
* અપ્ય્ અપઃ પીત્વા સ્થેયં ન તુ શાસ્ત્રવ્યપેતેન ક્રમેણ વૃત્ત્યર્જનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:9
* યથા ઇતિશબ્દઃ સમાનાર્થે ॥ પ્સ્ભ્_5.17:10
* યથા ભૈક્ષ્યોપદેશં કૃત્વા યોગકર્મણ્યુદ્યમઃ કર્તવ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાતં તથા અપઃ પીત્વેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:11
* કાલોઽત્ર દ્વિવિધઃ અલાભકાલઃ અપર્યાપ્તિકાલશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:12
* તત્ર યદા ગ્રામં નગરં વા કૃત્સ્નમટિત્વા ન કિંચિદાસાદયતિ સઃ અલાભકાલઃ અપર્યાપ્તિકાલો નામ યદા ભિક્ષાં ભિક્ષાદ્વયં વા આસાદયતિ તદા અપઃ પીત્વાપિ સ્થેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:13
* આહ એવં સ્થિતેન કિમનેન કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:14
* તદુચ્યતે ઉપયોક્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:15
* યસ્માદાહ અશ્નીયાદનુપૂર્વશઃ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:16
* અશ્નીયાદિતિ યોગક્રિયાનુપરોધેનાહારલાઘવમર્યાદામ્ અધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_5.17:17
* અશ ભોજને ॥ પ્સ્ભ્_5.17:18
* અશ્નીયાદનુપૂર્વશઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:19
* અનુ પૃષ્ઠકર્મક્રિયાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:20
* અનુપૂર્વશ ઇતિ અતિક્રાન્તાપેક્ષણે પ્રકારવચને ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:21
* યથાપૂર્વં ગ્રામાદિ પ્રવિશ્ય ભૈક્ષ્યાર્જનં કૃત્વાલાભકાલે અપર્યાપ્તિકાલે વા તદનુ પશ્ચાદ્ અપઃ પીત્વા સ્થેયમિતિ કૃત્વા ભગવતા એતદુક્તમ્ અશ્નીયાદનુપૂર્વશ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:22
* અત્ર શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:23
* આહ શૂન્યાગારગુહાવસ્થસ્યેન્દ્રિયજયેન વર્તતોઽસ્ય બલં કિં ચિન્ત્યતે કિમકલુષત્વમેવ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:24
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.17:25
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.17:26
ગોધર્મા મૃગધર્મા વા

* અત્ર ગૌર્ લોકાદિપ્રસિદ્ધો મૃગવત્ ખુરકકુદવિષાણસાસ્નાદિમાન્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:1
* તથા મૃગોઽપિ ગોદ્રવ્યવલ્ લોકાદિપ્રસિદ્ધઃ કૃષ્ણમૃગાદીનામ્ અન્યતમઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:2
* તયોસ્તુ સતિ ધર્મબહુત્વે સમાનો ધર્મો ગૃહ્યતે આધ્યાત્મિકાદિદ્વંદ્વસહિષ્ણુત્વમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:3
* તદુત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:4
* ગોમૃગધર્મગ્રહણં તુ પરસ્પરવિશેષણાર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:5
* વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:6
* ક્રિયાસામાન્યદૃષ્ટ્યા રૌદ્રીબહુરૂપીવદ્ એકધર્મેણ ચૈકધર્મેણ વા સ્થેયમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:7
* આહ કેન બલેનાસ્ય કાર્યનિષ્પત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.18:8
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.18:9
અદ્ભિરેવ શુચિર્ભવેત્

* અત્ર અદ્ભિઃ આઙ્ ઇવ અદ્ભિરેવ આપો જલમિત્યાદિપ્રસિદ્ધાઃ પૂર્વોક્તાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:1
* અદ્ભિરિતિ તૃતીયા ॥ પ્સ્ભ્_5.19:2
* આઙ્ ઇતિ પૂર્વપ્રસિદ્ધમાત્રાદિમર્યાદામ્ અધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_5.19:3
* ગોમૃગવદ્ દ્વંદ્વસહિષ્ણુત્વમર્યાદાયાં ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:4
* ઇવ ઇતિ ઉપમાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:5
* યથા અદ્ભિશ્ચ મૃદ્ભિશ્ચ પ્રક્ષાલિતાનિ વસ્ત્રાદીનિ શુદ્ધાનિ ભવન્તિ તદ્વત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:6
* ગોમૃગધર્મિત્વેન બલેન શુચિર્ભવતીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:7
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.19:8
* યસ્માદાહ ગોમૃગયોર્ અકુશલધર્મપ્રતિષેધં કુશલધર્મે ચ નિયોગં સિદ્ધશક્તિપ્રશંસયા અસિદ્ધશક્તિપ્રતિષેધં ચ વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:9
* તદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.19:10
સિદ્ધયોગી ન લિપ્યતે કર્મણા પાતકેન વા

* અસિદ્ધસ્તુ સર્વથાપિ વર્તમાનો લિપ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:1
* અતો યોગી સિદ્ધ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે સુખમુખોચ્ચારણાર્થમ્ ઉક્તં સિદ્ધયોગી ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:2
* અત્ર ॥ પ્સ્ભ્_5.20:3
* યોગો નામાત્મેશ્વરયોર્યોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:4
* તેનાયં યોગી ॥ પ્સ્ભ્_5.20:5
* સિદ્ધો નામ દર્શનાદ્યૈશ્વર્યં પ્રાપ્તઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:6
* સ ખલુ વશીકરણાવેશનપાલનાદિપ્રવીણઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:7
* ન લિપ્યતે ન સંયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:8
* આહ કેન ન લિપ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.20:9
* તદુચ્યતે કર્મણા ॥ પ્સ્ભ્_5.20:10
* અત્ર કર્મણેત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.20:11
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:12
* કૃતકત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:13
* કર્મણેતિ તૃતીયા ॥ પ્સ્ભ્_5.20:14
* ઇષ્ટસ્થાનશરીરેન્દ્રિયવિષયસમ્બન્ધકૃતેન કર્મણા ન લિપ્યતે ન સંયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:15
* આહ અનિન્દિતેન શુભેન કર્મણા ન સંયુજ્યત ઇત્યુચ્યતે આહો અથ કિમશુભેન કર્મણા લિપ્યતે નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:16
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.20:17
* યસ્માદાહ પાતકેન ॥ પ્સ્ભ્_5.20:18
* અત્ર પાપાખ્યેન પાતકેન વાનિષ્ટસ્થાનશરીરેન્દ્રિયવિષયગતો ઽશુભં ભુઙ્ક્તે તેનાપ્યશુભેન કર્મણા ન લિપ્યતે ન યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:19
* વા ત્રિકલ્પે ॥ પ્સ્ભ્_5.20:20
* પાતકેન વા અપાતકેન વા સમસ્તાભ્યાં વા વશીકરણાવેશનપાલનાદિષુ પ્રવર્તમાનો ન લિપ્યતે ન સંયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:21
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:22
* સિદ્ધિસામર્થ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:23
* અસિદ્ધશ્ચાયં યોગી બ્રાહ્મણો ગોમૃગધર્માવસ્થો યદિ સર્વથાપિ ગોમૃગવત્ પ્રવર્તતે તતો લિપ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.20:24
* તસ્માદ્ ગોમૃગયોર્ અકુશલધર્મો ન ગ્રાહ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:25
* કુશલધર્મશ્ચ સ્વાધ્યાત્મિકાદિદ્વંદ્વસહિષ્ણુત્વં પરિગૃહ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.20:26
* તેનાયં શુચિર્ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:27
* આહ કિમસ્યાશૌચમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:28
* તદુચ્યતે દ્વંદ્વૈર્ યોગવ્યાસઙ્ગકરૈઃ કામક્રોધશિરોરોગાદિનિમિત્તૈઃ શીતાદિભિરન્યૈર્વા ॥ પ્સ્ભ્_5.20:29
* ન લિપ્યતે ન સંયુજ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:30
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:31
* પ્રાપ્તબલત્વાદિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:32
* અત્ર શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:33
* આહ શૂન્યાગારગુહાવસ્થસ્યેન્દ્રિયજયે વર્તતઃ કાઃ ક્રિયાઃ કર્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:34
* કિં સ્નાનહસિતાદ્યાઃ ક્રાથનસ્પન્દનમણ્ટનાદ્યા વા ॥ પ્સ્ભ્_5.20:35
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.20:36
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.20:37
ઋચમિષ્ટામધીયીત ગાયત્રીમાત્મયન્ત્રિતઃ

* અત્ર ઋચમ્ ઋચામિત્યપ્યદુષ્ટઃ પાઠઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:1
* અત્ર ઋચા નામાઘોરા ॥ પ્સ્ભ્_5.21:2
* કથં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.21:3
* ઋઙ્મધ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:4
* સદ્યોજાતતત્પુરુષેશાનવદ્ અર્ચિવર્ચગાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:5
* ઇષ્ટા ચેયં તત્ર તત્ર જપ્તવ્યત્વેન ગુણીકૃતત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:6
* પૂર્વોત્તરસૂત્રેષુ જપ્તવ્યત્વેન ગાયત્ર્યા સહાધ્યાનાદ્ આશુભાવસમાધ્યાસાદનાચ્ ચ ઇષ્ટા ॥ પ્સ્ભ્_5.21:7
* અધ્યયનમ્ ઇતિ જપ્યપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:8
* ઈત ઇત્યાજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:9
* માનસમ્ એવાધીયીતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:10
* આહ કિમ્ ઋચૈવૈકાધ્યેતવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.21:11
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.21:12
* યસ્માદ્ આહ ગાયત્રીમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:13
* ગાયત્રી નામ તત્પુરુષા ॥ પ્સ્ભ્_5.21:14
* નિરુક્તમસ્યાઃ પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:15
* માનસમ્ એવાધીયીતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:16
* આહ કીદૃશો ઽધીયીતેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:17
* તદુચ્યતે આત્મયન્ત્રિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:18
* આત્મયન્ત્રણમિતિ પ્રત્યાહારપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:19
* આત્મેતિ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.21:20
* આત્મત્વમસ્ય ચૈતન્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:21
* આપ્તવ્યં કાર્યં કરણં વિષયાશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:22
* આત્મયન્ત્રણમિત્યત્ર સતિ ત્રિકે યુજ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.21:23
* યન્ત્રણં નામ યથાયમ્ આત્મભાવો બ્રહ્મણ્ય્ અક્ષરપદપઙ્ક્ત્યાં યુક્તો વર્તતે તદાત્મા યન્ત્રિતો ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:24
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:25
* નૃત્યપ્રસક્તચિત્તદૃષ્ટાન્તાત્ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:26
* આત્માત્મભાવયોર્ અવ્યુચ્છેદાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:27
* ગુણગુણિનોરપિ તથા યુગપદ્ભાવઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:28
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:29
* યષ્ટું પ્રવૃત્તો યન્ત્રયિતું ચ પ્રવૃત્ત એવ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:30
* ભિક્ષુવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:31
* તસ્માદ્ યન્ત્રણમેવૈષ પ્રત્યાહાર ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:32
* આહ અત્ર ગાયત્રીબહુત્વાત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:33
* કથમવગમ્યતે ઋચા અઘોરેણ વા તત્પુરુષેણેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:34
* ઉચ્યતે ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.21:35
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.21:36
રૌદ્રીં વા બહુરૂપીં વા

* અત્ર રૌદ્રી નામ તત્પુરુષા ॥ પ્સ્ભ્_5.22:1
* નિરુક્તમસ્યાઃ પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.22:2
* વાશબ્દો રૌદ્રીબહુરૂપ્યોઃ પ્રતિવિભાગે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.22:3
* બહુરૂપી નામાઘોરા ॥ પ્સ્ભ્_5.22:4
* વા વિકલ્પે ॥ પ્સ્ભ્_5.22:5
* તુલ્યફલત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.22:6
* વેત્યત એકા ચૈકા વા ॥ પ્સ્ભ્_5.22:7
* આત્મયન્ત્રિતો ઽધીયીત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.22:8
* આહ આત્મયન્ત્રિતસ્યાધીયતઃ કા કાર્યનિષ્પત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.22:9
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.22:10
અતો યોગઃ પ્રવર્તતે

* અત્ર અત ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_5.23:1
* આત્મયન્ત્રિતોઽધીયીતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:2
* તસ્માદનેન કારણેન હેતુના નિમિત્તેનેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:3
* યોગ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:4
* આત્મેશ્વરસંયોગો યોગ ઇતિ મન્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:5
* પ્ર ઇત્યાદિકર્મણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:6
* પ્રવર્તતે ઇત્યસ્ય પૂર્વોક્તોઽર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:7
* અત્ર શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:8
* આહ ઋચમ્ અધીયતા બ્રહ્મણ્યક્ષરપદપઙ્ક્ત્યાં કિં યુક્તેનૈવ સ્થેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:9
* આહોસ્વિદ્ દૃષ્ટા અસ્યાન્યા સૂક્ષ્મતરા ઉપાસના ક્રિયાધ્યાનનમઃસ્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:10
* ઉચ્યતે દૃષ્ટા ॥ પ્સ્ભ્_5.23:11
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.23:12
ઓંકારમભિધ્યાયીત

* અત્ર ઓં ઇત્યેષ જપ્યપર્યાયો વામદેવાદિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:1
* કારશબ્દો ઽવધારણે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:2
* કિંકારણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:3
* ઉક્તં હિ । પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય વ્યાહૃતિષુ ચ સપ્તસુ । ત્રિપદાયાં ચ ગાયત્ર્યાં ન મૃત્યુર્વિન્દતે પરમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:4
* ઇત્યત ઓંકાર એવાવધાર્યતે ધ્યેયત્વેન ન તુ ગાયત્ર્યાદયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:5
* અભિર્ અભ્યાસે ॥ પ્સ્ભ્_5.24:6
* ઓંકારસંનિકૃષ્ટચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:7
* ધ્યૈ ચિન્તાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:8
* ધ્યાનં ચિન્તનમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:9
* ઉક્તં હિ । ધ્યૈ ચિન્તાલક્ષણં ધ્યાનં બ્રહ્મ ચૌંકારલક્ષણમ્ । ધીયતે લીયતે વાપિ તસ્માદ્ ધ્યાનમિતિ સ્મૃતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:10
* મુહૂર્તાર્ધં મુહૂર્તં વા પ્રાણાયામાન્તરેઽપિ વા ॥ પ્સ્ભ્_5.24:11
* ધ્યેયં ચિન્તયમાનસ્તુ પાપં ક્ષપયતે નરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:12
* ઈત ઇત્યાજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:13
* ઓંકાર એવ ધ્યેયો નાન્ય ઇત્યર્થઃ । આહ ઓંકારો ધ્યેયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:14
* કો વા ધ્યાનદેશઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:15
* કસ્મિન્ વા દેશે ધારણા કર્તવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.24:16
* ધ્યાયમાનેન વા કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.24:17
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.24:18
હૃદિ કુર્વીત ધારણામ્

* તત્ર હૃદિ ઇત્યાત્મપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:1
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:2
* પૂર્વોત્તરસામર્થ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:3
* યો ઽર્થો યત્ર મિલતિ સ તત્ર સ્થાપયિતવ્યઃ સ એવાર્થો ધારયિતવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:4
* કિંચ વેદપ્રામાણ્યાદુક્તમ્ । અઙ્ગાદઙ્ગાત્ સમ્ભવસિ હૃદયાદ્ અધિજાયસે । આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:5
* અન્યત્રાપિ આત્મા વિજાયતે પુત્ર આત્મા વૈ આત્મનઃ પિતા । આત્મપ્રજો ભવિષ્યામિ પરમં હૃદયં હિ સઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:6
* અતો હૃદયમાત્મેત્યુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:7
* પ્રકુરુતે ભાવં બુદ્ધિરધ્યવસાયિતામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:8
* હૃદયં પ્રિયાપ્રિયે વેત્તિ ત્રિવિધા કરણસ્થિતિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:9
* તથા લોકેઽપિ સન્તિ વક્તારો હૃદયં તે જ્ઞાસ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:10
* કિમુક્તં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:11
* આત્મા તે જ્ઞાસ્યતીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:12
* અતોઽવગમ્યતે હૃદીત્યાત્મપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:13
* હૃદીતિ ઔપશ્લેષિકં સંનિધાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:14
* અત્ર તુ ઓંકારો ધાર્યો નાત્મા કિંતુ ય એવાત્મન્યાત્મભાવઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:15
* તસ્યોંકારાત્ પ્રચ્યુતસ્ય વિષયેભ્યો વૃત્તિવિકારમાત્રેણ ગતસ્ય પ્રત્યાનયનં પ્રત્યાહારઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:16
* પ્રત્યાહૃત્ય હૃદિ ધારણા કર્તવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.25:17
* ધાર્યં ચોંકારાનુચિન્તનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:18
* તત્રૈવ સુદીર્ઘકાલમ્ અવસ્થાનમધ્યયનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:19
* તદ્ધારણાહિતં પરં ધ્યાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:20
* નિષ્ઠાયોગસ્તુ સ્થાપયિત્વેતિ વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:21
* કુર્વીત ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:22
* ડુકૃઞ્ કરણે ॥ પ્સ્ભ્_5.25:23
* તસ્ય સપ્તમ્યન્તે કુર્વીતેતિ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:24
* હૃદિ ધારણા કર્તવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.25:25
* ઈત ઇત્યાજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:26
* પાદજાનુકટિનાસિકાદિસ્થાનેષુ ધારણાકર્તવ્યતાપ્રતિષેધાર્થો નિયોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:27
* હૃદિ ધાર્યા નાન્યત્રેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:28
* આહ ઓંકારઃ કિં પરપ વિષ્ણુરુમા કુમારશ્ચ ચતસ્રો ઽર્ધમાત્રા વા ॥ પ્સ્ભ્_5.25:29
* ઉત સમાનપુરુષ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:30
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.25:31
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.25:32
ઋષિર્ વિપ્રો મહાનેષઃ

* અત્ર ઋષિઃ ઇત્યેતદ્ ભગવતા નામધેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:1
* ઋષિઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:2
* ઋષિઃ ક્રિયાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:3
* ઋષિત્વં નામ ક્રિયાશંસનાદૃષિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:4
* તથા કૃત્સ્નં કાર્યં વિદ્યાદ્યમીશત ઇત્યતઃ ઋષિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:5
* તથા વિપ્ર ઇત્યેતદપિ ભગવતો નામ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:6
* વિપ્રઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:7
* વિદ જ્ઞાને ॥ પ્સ્ભ્_5.26:8
* વિપ્રત્વં નામ જ્ઞાનશક્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:9
* વ્યાપ્તમનેન ભગવતા જ્ઞાનશક્ત્યા કૃત્સ્નં જ્ઞેયમિત્યતો વિપ્ર ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:10
* તથા મહાન્ ઇત્યભ્યધિકત્વે ॥ પ્સ્ભ્_5.26:11
* યદેતદ્ દૃક્ક્રિયાલક્ષણમસ્તિ અનાગન્તુકમ્ અકૃતકમૈશ્વર્યં તદ્ગુણસદ્ભાવઃ સતત્ત્વં તત્ત્વધર્મઃ તદકૃતકં પુરુષચૈતન્યવત્ તન્ નાન્યસ્યેત્યતો ઽભ્યધિકઃ ઉત્કૃષ્ટોઽતિરિક્તશ્ચેતિ મહાન્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:12
* એષ ઇતિ પ્રત્યક્ષે ॥ પ્સ્ભ્_5.26:13
* એષ યો મયા પૂર્વમ્ ઓં ઇતિ શ્રોત્રપ્રત્યક્ષીકૃતો ઽર્થઃ અસૌ વિષ્ણૂમાકુમારાદીનામ્ અન્યતમો ન ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:14
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:15
* ઋષિત્વાદ્ વિપ્રત્વાન્ મહત્ત્વાચ્ ચેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:16
* આહ ઋષિત્વં વિપ્રત્વં ચ કીદૃશે મહેશ્વરે ચિન્તનીયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:17
* કીદૃશો વા ઓંકારો ધ્યેયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.26:18
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.26:19
વાગ્વિશુદ્ધઃ

* અત્રાપિ વાગ્વિશુદ્ધ ઇત્યપિ ભગવતો નામધેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:1
* ન અમી ઇત્યન્યો ભગવાન્ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:2
* સ યથા હ્ય્ અથો હિત્વા વાણીં મનસા સહ રૂપરસગન્ધવિદ્યાપુરુષાદિપરો નિષ્કલો ધ્યેયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:3
* યસ્માદુક્તમ્ । આકૃતિમપિ પરિહૃત્ય ધ્યાનં નિત્યં પરે રુદ્રે । યેન પ્રાપ્તં યોગે મુહૂર્તમપિ તત્ પરો યોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:4
* પરમયોગ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:5
* આહ અથ યથાયં બાલવન્ નિષ્કલસ્તથા કિં સમાનપુરુષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:6
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.27:7
* યસ્માદાહ તદાપ્યયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.27:8
મહેશ્વરઃ

* અત્રાનાદ્યજ્ઞાનદ્યતિના ઋષિત્વવિપ્રત્વસંજ્ઞકેન મહતા ઐશ્વર્યેણ મહેશ્વર ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇહ તુ યદાયં વાગ્વિશુદ્ધો નિષ્કલસ્તદા કિં સમાનપુરુષવદ્ અનીશ્વર ઇત્યસ્ય સંશયસ્ય સંવ્યુદાસાર્થમ્ ઉચ્યતે મહેશ્વર ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:1
* યસ્માદ્ અસ્યૈશ્વર્યં નિષ્કલસ્યાપિ સ્વગુણસદ્ભાવઃ સતત્ત્વં તત્ત્વધર્મઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:2
* તદકૃતકત્વં પુરુષચૈતન્યવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:3
* અતસ્ તદાપ્યયં મહાનેવેશ્વરો મહેશ્વરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:4
* તસ્માદકૃતક એવ મહચ્છબ્દ ઇત્યતો મહેશ્વર ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:5
* એવમોંકારમિતિ ધ્યેયમુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:6
* ધ્યેયગુણીકરણમુક્તમ્ ઋષિર્ વિપ્રો મહાનેષ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:7
* ધ્યેયાવધારણમુક્તં વાગ્વિશુદ્ધો નિષ્કલ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:8
* ધ્યેયશક્તિપ્રશંસા ચોક્તા મહેશ્વર ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:9
* એવં યસ્માદિન્દ્રિયજયે વર્તતે અતો વસત્યર્થવૃત્તિબલક્રિયાલાભાદયશ્ચ વ્યાખ્યાતા ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:10
* અતોઽત્ર યુક્તં વક્તુમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:11
* શૂન્યાગારગુહાપ્રકરણં પરિસમાપ્તમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:12
* આહ શૂન્યાગારગુહાયાં યદા જિતાનીન્દ્રિયાણિ દેવનિત્યતા ચ પ્રાપ્તા ભવતિ તદા કિં તદેવ ભૈક્ષ્યં વૃત્તિમાસ્થાય તત્રૈવાનેન દુઃખાન્તપ્રાપ્તેઃ સ્થેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:13
* આહોસ્વિદ્ દૃષ્ટોઽસ્યાપિ વસત્યર્થો વૃત્તિર્બલક્રિયાલાભાશ્ચેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:14
* ઉચ્યતે દૃષ્ટઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:15
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.28:16
(...)

* આહ શૂન્યાગારગુહામ્ ઉત્સૃજ્ય પ્રયોજનાભાવાત્ શ્મશાને સંક્રાન્તિરયુક્તેતિ ચેત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:1
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.29:2
* યોગવ્યાસઙ્ગપરિહારાર્થત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:3
* ઇહાવસ્થાનાદ્ અવસ્થાનં પ્રાપ્ય બ્રાહ્મણસ્ય સર્વત્ર વસત્યર્થવૃત્તિબલક્રિયાલાભાદયો ઽયુતસિદ્ધા વક્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:4
* તત્રાદિધર્મા અપ્યસ્ય તાવદાયતને વસત્યર્થઃ વૃત્તિર્ભૈક્ષ્યં બલમષ્ટાઙ્ગં બ્રહ્મચર્યં ક્રિયાઃ સ્થાનહસિતાદ્યાઃ સ્નાનં કલુષાપોહઃ શુદ્ધિઃ જ્ઞાનાવાપ્તિઃ અકલુષત્વં ચ લાભા ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:5
* તથા અસન્માનપરિભવોપદેશાદ્ આયતને વસત્યર્થઃ વૃત્તિરુત્સૃષ્ટં બલમકલુષત્વમ્ ઇન્દ્રિયદ્વારપિધાનં ચ ક્રિયા ઇન્દ્રિયાણિ પિધાય ઉન્મત્તવદવસ્થાનં પાપક્ષયાચ્ છુદ્ધિઃ લાભસ્તુ કૃત્સ્નો ધર્મસ્તુલ્યેન્દ્રિયજયે વર્તતે ॥ પ્સ્ભ્_5.29:6
* તથા વસત્યર્થઃ શૂન્યાગારગુહા વૃત્તિર્ભૈક્ષ્યં બલં ગોમૃગયોઃ સહધર્મિત્વં ક્રિયા અધ્યયનધ્યાનાદ્યા અજિતેન્દ્રિયવૃત્તિતાપોહઃ શુદ્ધિઃ લાભસ્તુ દેવનિત્યતા જિતેન્દ્રિયત્વં ચેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:7
* તથેહાપિ શ્મશાને વસત્યર્થઃ વસન્ ધર્માત્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.29:8
* યથાલબ્ધમિતિ વૃત્તિઃ ક્રિયા સ્મૃતિઃ અસ્મૃત્યપોહઃ શુદ્ધિઃ લાભસ્તુ સાયુજ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:9
* તથોત્તરત્ર ઋષિર્ ઇતિ વસત્યર્થઃ બલમપ્રમાદઃ પ્રસાદ ઉપાયઃ દુઃખાપોહઃ શુદ્ધિઃ ગુણાવાપ્તિશ્ચ લાભ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:10
* તથોક્તં ચ । પઞ્ચ લાભાન્ મલાન્ પઞ્ચ પઞ્ચોપાયાન્ વિશેષતઃ । યસ્તુ બુધ્યતિ પઞ્ચાર્થે સ વિદ્વાન્ નાત્ર સંશયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:11
* પ્રથમો વિદ્યાલાભસ્તપસો લાભોઽથ દેવનિત્યત્વમ્ । યોગો ગુણપ્રવૃત્તિર્લાભાઃ પઞ્ચેહ વિજ્ઞેયાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:12
* અજ્ઞાનમધર્મશ્ચ વિષયાભ્યાસઃ સ્થિતેરલાભશ્ચ । અનૈશ્વર્યં ચ મલા વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચ પઞ્ચાર્થે ॥ પ્સ્ભ્_5.29:13
* વાસો ધ્યાનમ્ અખિલકરણનિરોધસ્તથા સ્મૃતિશ્ચૈવ । પ્રસાદ ઇતિ ચોપાયા વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચ પઞ્ચાર્થે ॥ પ્સ્ભ્_5.29:14
* વાસાર્થો લોકશ્ચ શૂન્યાગારં તથા શ્મશાનં ચ । રુદ્રશ્ચ પઞ્ચ દેશા નિયતં સિદ્ધ્યર્થમાખ્યાતાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:15
* તસ્માદ્યુક્તમુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:16
* સ એવ પ્રાગુક્તઃ સમ્બન્ધઃ શ્મશાનવાસી ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:17
* અત્ર શ્મશાનં નામ યદ્ એતલ્ લોકાદિપ્રસિદ્ધં લૌકિકાનાં મૃતાનિ શવાનિ પરિત્યજન્તિ તત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:18
* શવસમ્બન્ધાત્ શ્મશાનમ્ તસ્મિન્ન્ આકાશે વૃક્ષમૂલે યથાનભિષ્વઙ્ગમર્યાદયા જિતદ્વંદ્વેન સ્મૃતિક્રિયાનિવિષ્ટેન વસ્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:19
* વસતિસંયોગાત્ શ્મશાનવાસી ભવતિ પુલિનવાસિવદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:20
* આહ કિમસ્ય ગોમૃગયોઃ સહધર્મિત્વમેવ બલમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:21
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.29:22
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.29:23
શ્મશાનવાસી

* અત્ર ધર્મો નામ ય એષ યમનિયમપૂર્વકો ઽભિવ્યક્તો માહાત્મ્યાદિધર્મઃ સ પૂર્વોક્તઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.30:1
* સો ઽસ્યાત્મનિ પ્રચિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.30:2
* તેન ધર્મેણ ધર્માત્મા ભવતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.30:3
* આહ કિમસ્ય ભૈક્ષ્યમેવ વૃત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.30:4
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.30:5
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.30:6
ધર્માત્મા

* અત્ર યથા ઇતિ સમાનાર્થે અમ્લાદિષુ જિતેન્દ્રિયત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.31:1
* લબ્ધમ્ આસાદિતમ્ અપ્રાર્થિતમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.31:2
* ઉપ ઇતિ સમીપધારણે ॥ પ્સ્ભ્_5.31:3
* તદ્ યથાલબ્ધમન્નપાનં શ્મશાનાદનિર્ગચ્છતા દિવસે દિવસે જીવનાય સ્થિત્યર્થં તદુપજીવન્ યથાલબ્ધોપજીવકો ભવતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.31:4
* આહ કિં જીવનમેવ પરો લાભ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.31:5
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.31:6
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.31:7
યથાલબ્ધોપજીવકઃ લભતે રુદ્રસાયુજ્યમ્

* અત્ર લભતે વિન્દતે આસાદયતીત્યર્થઃ રુદ્ર ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_5.32:1
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:2
* સાક્ષાદ્ રુદ્રેણ સહ સંયોગઃ સાયુજ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:3
* ભાવગ્રહણમ્ આત્મેશ્વરાભ્યામ્ અન્યત્ર પ્રતિષેધાર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:4
* યોગસ્ય સમ્યક્ત્વં સાયુજ્યમિતિ યોગપર્યાયો ઽવગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.32:5
* ધર્માત્મવચનાદ્ અતિગત્યાનન્ત્યવદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:6
* આહ તત્ કેનોપાયેન લભતે ॥ પ્સ્ભ્_5.32:7
* કિમધ્યયનધ્યાપનાભ્યામેવ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:8
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.32:9
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.32:10
સદા રુદ્રમનુસ્મરેત્

* અત્ર સદા નિત્યં સતતમવ્યુચ્છિન્નમિતિ રુદ્રમિતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_5.33:1
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:2
* રુદ્રમિતિ દ્વિતીયા કર્મણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:3
* અનુ પૃષ્ઠકર્મક્રિયાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:4
* પૂર્વોક્તો ધ્યેયોઽર્થઃ સતતમ્ અનુસ્મર્તવ્યઃ । સ્મૃતિઃ ચિન્તાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:5
* ઊષ્મવદવસ્થિતસ્ય કર્મણશ્ચ્યુતિહેતોઃ ક્ષપણાર્થં સતતમ્ અનુસ્મર્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:6
* સ્મૃતિસ્તુ દેવનિત્યતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:7
* તતઃ ક્ષીણે કર્મણિ તદ્દોષહેતુજાલમૂલવિશિષ્ટસ્ય પ્રત્યાસૈકનિમિત્તાભાવાત્ સાયુજ્યપ્રાપ્તૌ ન પુનઃ સંસારઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:8
* અત્ર શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:9
* આહ અજ્ઞાનકલુષપાપવાસનાદિપ્રસઙ્ગપ્રસરણસમ્ભવાત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:10
* સૂક્ષ્મવદવસ્થિતે કર્મણિ ક્ષીણે ઽત્યન્તવિશુદ્ધઃ સાયુજ્યમાસાદયતિ આહોસ્વિદ્ અવિશુદ્ધ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:11
* ઉચ્યતે વિશુદ્ધઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:12
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.33:13
છિત્ત્વા દોષાણાં હેતુજાલસ્ય મૂલમ્

* અત્ર વ્યુત્ક્રમાભિધાનાચ્ છેદઃ ક્રમશો યોજનીયઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:1
* યન્ત્રણધારણાત્મકશ્છેદો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:2
* કિમર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:3
* સૂક્ષ્મવદવસ્થિતસ્ય કર્મણઃ ક્ષયાર્થં વસત્યર્થાદિનિર્દેશાર્થત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:4
* કિંચ અર્થાનામ્ અનિર્વચનાર્થત્વાત્ તત્ર જપ એવ કેવલોઽભિહિતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:5
* ઇહ તુ યત ઇન્દ્રિયાણિ જેતવ્યાનિ યો જેતા યયા જેતવ્યાનિ યથા જેતવ્યાનિ યત્પ્રયોજનં જેતવ્યાનિ યસ્મિંશ્ચ જિતે જિતાનિ ભવન્તિ તદ્ વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:6
* તથા યસ્યાત્મવૃત્તિર્ અધ્યયનધ્યાનસ્મરણાદિ ચ વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:7
* તથા યત આત્મા છેત્તવ્યઃ છેત્તારં છેદકરણં છેદપ્રયોજનં છેદ્યં છિત્તિં યસ્મિન્ છિન્ને છિન્નં ભવતિ તદ્ વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:8
* તદુચ્યતે છિત્ત્વા ॥ પ્સ્ભ્_5.34:9
* અત્ર છેદો નામ આત્મભાવવિશ્લેષણમાત્રમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:10
* વિચ્છેદવચનાદ્ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:11
* ત્વા ઇતિ શૂન્યાગારગુહાવસ્થિતસ્યાધ્યયનધ્યાનધારણયન્ત્રણાદિકં ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:12
* આહ કિં તત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:13
* કેભ્યો વા છેત્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:14
* તદુચ્યતે દોષાણાં હેતુજાલસ્ય મૂલમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:15
* અત્ર દોષાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:16
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:17
* કામાર્જનાદિમૂલત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:18
* યસ્માદુક્તમ્ । કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો ભયં સ્વપ્નશ્ચ પઞ્ચમઃ । રાગો દ્વેષશ્ચ મોહશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:19
* તથા અર્જનરક્ષણક્ષયસઙ્ગહિંસાદયો દોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:20
* અર્જનં નામ પ્રતિગ્રહજયક્રયવિક્રયનિર્વેશ્યાદિષુ વર્ણિનાં વિષયાર્જનોપાયાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:21
* એતેષુ ચ વિષયાણામર્જને વર્તતાત્મપીડા પરપીડા વા અવર્જનીયે ભવતઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:22
* તત્ર યદ્યાત્માનં પીડયતિ તેન ઇહૈવ લોકે દુઃખી ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:23
* સ્યાત્ પરં પીડયતિ તત્રાપ્યસ્યાધર્મો દુઃખાદિફલઃ સંચીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:24
* તચ્ ચ દુઃખં નાન્યોઽનુભવતિ કર્તૈવાનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:25
* અપિ ચ કિમ્પાકફલોપમા વિષયાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:26
* તદ્યથા શ્રૂયતે લવણસાગરસંનિકર્ષે કાલયવનદ્વીપે કિમ્પાકા નામ વિષવૃક્ષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:27
* તત્ફલાન્ય્ આસ્વાદેનામૃતોપમાનિ ચ કેચિદજ્ઞાનાદ્ ગુડવદ્ ભક્ષયન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:28
* ભક્ષિતાનિ ચ તાનિ મૂર્છાં છર્દિં ચ જનયન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:29
* તત્તીવ્રદુઃખાભિભૂતાઃ પઞ્ચત્વમાપુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:30
* શ્રુત્વા તુ સુહૃદાં વાક્યં યો નરો હ્ય્ અવમન્યતે । સ દહ્યતે વિપાકાન્તે કિમ્પાકૈરિવ ભક્ષિતૈઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:31
* એવં કિમ્પાકફલોપમા વિષયાઃ સેવ્યમાનાઃ સુખં જનયન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:32
* પરિણામે સંસારે જન્મનિમિત્તત્વાદ્ દુઃખાનિ પ્રતિપદ્યન્તે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:33
* ઇત્યેવં વિષયાણામર્જને દોષં જ્ઞાત્વા વિરજ્યતે શતાનાં સહસ્રાણાં વા યદિ કશ્ચિત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:34
* તથા ઽન્યઃ કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:35
* અસ્ત્વેષ વિષયાણામર્જને દોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:36
* સ ભવતુ તેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:37
* ન વયં તત્ પ્રતિષેધયામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:38
* અયં ત્વ્ અન્યઃ કષ્ટો વિષયદોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:39
* કશ્ચાસાવ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:40
* ઉચ્યતે રક્ષણદોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:41
* અર્જિતાનામ્ અપ્યેષામ્ અવશ્યમ્ એવોદ્યતાયુધેન રક્ષા વિધાતવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.34:42
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:43
* નૃપદહનતસ્કરદાયાદસાધારણફલત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:44
* તત્રાત્મપીડા ॥ પ્સ્ભ્_5.34:45
* પરપીડાયાં ચ યથોક્તઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:46
* ઉક્તં હિ । સ્વદ્રવ્યં પુરુષં ચોરાઃ સ્વમાંસં પિશિતાશિનઃ । ક્લેશયન્તિ યથા ઘોરાસ્ તથાહિ વિષયા નરમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:47
* ક્લેશં સમનુભુઙ્ક્તે ચ વિષયાણાં પરિગ્રહાત્ । તેષામેવ પરિત્યાગાત્ સર્વક્લેશક્ષયો ભવેત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:48
* આત્મદુઃખોપઘાતાર્થં ત્યાગધર્મં સમાચરેત્ । નાપરિત્યજ્ય વિષયાન્ વિષયી સુખમેધતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:49
* વિષયાણામર્જનાદૌ દોષં જ્ઞાત્વા વિરજ્યતે શતાનાં સહસ્રાણાં વા યદિ કશ્ચિત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:50
* તથા અન્યઃ કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:51
* અસ્ત્વેષ વિષયાણામ્ અર્જનરક્ષણાદૌ દોષૌ ભવતસ્તેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:52
* ન વયં તૌ પ્રતિષેધયામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:53
* અયં ત્વ્ અન્યઃ કષ્ટતરો વિષયાણાં દોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:54
* કશ્ચાસાવ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:55
* ઉચ્યતે ક્ષયો દોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:56
* અર્જિતાનાં સુરક્ષિતાનામ્ અપ્યેષામ્ અવશ્યમ્ એવાભ્યુપગન્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:57
* વિષયક્ષયે ચ પુનર્વિષયિણાં તીવ્રદુઃખમભિવ્યજ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:58
* મત્સ્યાદિવદ્ યથોદકક્ષયે નદીનાં તદ્વત્ તસ્માદ્ અશોભનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:59
* ઉક્તં હિ । ત્રય એવ હ્રદા દુર્ગાઃ સર્વભૂતાપહારિણઃ । સ્ત્રિયો ઽન્નપાનમ્ ઐશ્વર્યં તેષુ જાગ્રથ બ્રાહ્મણાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:60
* નાસ્તિ જ્ઞાનસમં ચક્ષુર્નાસ્તિ ક્રોધસમો રિપુઃ । નાસ્તિ લોભસમં દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગાત્ પરં સુખમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:61
* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:62
* એવં વિષયાણાં ક્ષયદોષં જ્ઞાત્વા વિરજ્યતે શતાનાં સહસ્રાણાં વા યદિ કશ્ચિત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:63
* તથાન્યઃ કથમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:64
* સન્ત્વેતે વિષયદોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:65
* અયમન્યતરઃ કષ્ટતરો દોષઃ કશ્ચાસાવ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:66
* ઉચ્યતે સઙ્ગદોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:67
* યદિ તાવદ્ અર્જનં ક્રિયતે રક્ષણં ચ ક્ષયે ચ પુનઃ પુનરર્જનં ક્રિયતે રક્ષણં ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:68
* યદિ સઙ્ગદોષો ન સ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:69
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:70
* યાવદ્ અયમ્ ઇન્દ્રિયયુક્તો વિષયાન્ અભિલષતિ તાવદસ્ય તૃપ્તિરુપશાન્તિરૌત્સુક્યવિનિવૃત્તિશ્ચ ન ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:71
* ભૂય એવ વિષયાન્ અન્વેષ્ટુમ્ આરભતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:72
* તતઃ પુનરતૃપ્ત્યાદયો ભવન્તિ તદ્વત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:73
* તસ્માદ્ અશોભનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:74
* ઉક્તં હિ । ન જાતુ કામઃ કામાનામ્ ઉપભોગેન શામ્યતિ । હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:75
* યત્ પૃથિવ્યાં વ્રીહિયવં હિરણ્યં પશવઃ સ્ત્રિયઃ । નાલમેકસ્ય તત્ તૃપ્ત્યૈ તસ્માદ્ વિદ્વાન્ શમં વ્રજેત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:76
* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:77
* એવં વિષયાણાં સઙ્ગદોષં જ્ઞાત્વા વિરજ્યતે શતાનાં સહસ્રાણાં વા યદિ કશ્ચિત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:78
* તથાન્યઃ કથમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:79
* સન્ત્વેતે વિષયાણામર્જનાદયો દોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:80
* તે ભવન્તુ તેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:81
* ન વયં તાન્ પ્રતિષેધયામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:82
* અયં ત્વ્ અન્યઃ કષ્ટતમો વિષયાણાં દોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:83
* કશ્ચાસાવ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:84
* ઉચ્યતે હિંસાદોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:85
* શક્યમેતેષાં વિષયાણામ્ અર્જનાદિ કર્તુમ્ ઇન્દ્રિયલૌલ્યદોષોઽપિ ભવતુ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:86
* યદિ હિંસાદોષો ન સ્યાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:87
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:88
* એતેષામેવ વિષયાણામુપભોગે વર્તતા અવશ્યમેવ હિંસાદિદોષાઃ કર્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:89
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:90
* નાનુપહત્ય ભૂતાનિ વિષયોપભોગઃ શક્યતે કર્તુમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:91
* તત્ર શબ્દનિમિત્તં તાવદયં ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:92

* તદ્યથા વીણાનિમિત્તં ખદિરાદીન્ છિદ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા તન્ત્રીનિમિત્તં વા કાંશ્ચિદ્ધિંસ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ અશોભનોઽયં ભૂતવધઃ ક્રિયતે કદનં કર્મ ક્રિયતે સ વક્તવ્યોઽત્ર તે ન શોભનોઽયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:93
* યદા ભિક્ષાપ્રદગૃહેષુ રમ્યાન્ શબ્દાન્ શ્રોષ્યસિ તત્ર પરઃ પરિતોષો ભવિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:94
* તથા સૂત્રાદિનિમિત્તં તાવદ્ ભૂતવધઃ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:95
* તદ્યથા કોશકારાદીન્ વધ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ અશોભનોઽયં ભૂતવધઃ કદનં કર્મ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:96
* સ વક્તવ્યોઽત્ર તે ન શોભનોઽયમ્ યદા ભિક્ષદગૃહેષુ મૃદુતરસ્પર્શાનિ વાસાંસિ પ્રાપ્સ્યસિ તત્ર તે પરઃ પરિતોષો ભવિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:97
* તથા રૂપનિમિત્તં તાવદ્ ભૂતવધઃ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:98
* તદ્યથા અશોકાદીન્ વૃક્ષાન્ છિદ્યમાનાન્દૃષ્ટ્વા હસ્તિનશ્ચ દન્તનિમિત્તં વધ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ અશોભનો ઽયં ભૂતવધઃ કદનં કર્મ ક્રિયતે સ વક્તવ્યોઽત્ર તે ન શોભનોઽયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:99
* યદા ભિક્ષદગૃહમ્ અલંકૃતકવાટગોપુરં દ્રક્ષ્યસિ તત્ર તે પરઃ પરિતોષો ભવિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:100
* તથા રસનિમિત્તં તાવદ્ ભૂતવધઃ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:101
* તદ્યથા તિત્તિરિમયૂરવરાહાદીન્ વધ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ અશોભનો ઽયં ભૂતવધઃ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:102
* સ વક્તવ્યોઽત્ર તે ન શોભનોઽયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:103
* યદા ભિક્ષદગૃહેષુ ષડ્રસમાંસપ્રકારૈર્ ભોક્ષ્યસે તત્ર તે પરઃ પરિતોષો ભવિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:104
* તથા ગન્ધનિમિત્તં તાવદ્ ભૂતવધઃ ક્રિયતે । તદ્યથા પઞ્ચનખાદીન્ વધ્યમાનાન્ દૃષ્ટ્વા યદિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદ્ અશોભનોઽયં ભૂતવધઃ કદનં કર્મ ક્રિયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:105
* સ વક્તવ્યોઽત્ર તે ન શોભનોઽયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:106
* યદા ભિક્ષદગૃહેષુ સુગન્ધાન્ ગન્ધાન્ પ્રાપ્સ્યસિ તત્ર તે પરિતોષો ભવિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:107
* એવમ્ । કામઃ ક્રોધશ્ચ લોભશ્ચ ભયં સ્વપ્નશ્ચ પઞ્ચમઃ । રાગો દ્વેષશ્ચ મોહશ્ચ । ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:108
* અર્જનરક્ષણક્ષયસઙ્ગહિંસાદિમૂલત્વાદ્ અતોઽત્ર શબ્દાદયો વિષયા દોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:109
* દોષાશ્ચ કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:110
* ચિત્તવૈચિત્યે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:111
* દૂષયન્તીતિ દોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:112
* દૂષયન્તિ યસ્માદ્ અધ્યયનધ્યાનાદિનિષ્ઠં સાધકં વિચિત્તં કુર્વન્તીતિ દોષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:113
* દોષાણામ્ ઇતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:114
* આહ કિં દોષાણામેવ દોષેભ્ય એવ વા છેત્તવ્યમુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:115
* ન ॥ પ્સ્ભ્_5.34:116
* યસ્માદાહ હેતુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:117
* અત્ર હેતુરધર્મઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:118
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:119
* ચિત્તચ્યુતિહેતુત્વાત્ યસ્માત્ તેનાવિષ્ટઃ સાધકો ઽધ્યયનસ્મરણાદિભ્યશ્ ચ્યવતીત્યતો ઽત્રાધર્મો હેતુઃ ધર્મસ્તુ સ્થિત્યાદિહેતુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:120
* આહ કસ્યાયં હેતુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:121
* ઉચ્યતે જાલસ્ય ॥ પ્સ્ભ્_5.34:122
* અત્ર યદા અધર્મઃ કૂટસ્થો ઽનારબ્ધકાર્યસ્ તદા હેતુરિત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:123
* યદા ત્વ્ અજ્ઞાનવાસનાવશાદ્ધૃત્યા સ્થિત્યાદિભાવમ્ આપન્નસ્તદા જાલાખ્યાં લભતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:124
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:125
* જાલાદિવત્ સમૂહસ્યેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:126
* અન્યસ્ય તન્મયકારણસ્યાભાવાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:127
* જાલસ્યેતિ ષષ્ઠી છેદનશેષત્વે વર્તતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:128
* અતશ્છિન્નમેવ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:129
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:130
* દોષચિત્તસંનિપાતપ્રભવત્વાદ્ધેતુજાલયોઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:131
* આહ કિં પ્રતિસમ્બન્ધિ દોષહેતુજાલસંશ્લિષ્ટં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:132
* તદા કથમભિલપ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:133
* તદુચ્યતે મૂલમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:134
* અત્ર મૂલમિત્યુક્તે કસ્યેતિ ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:135
* દોષચિત્તસંનિપાતપ્રભવત્વાદ્ધેતુજાલયોઃ પ્રવૃત્તેર્ ઇત્યતો ઽવગમ્યતે સંયોગમૂલમેવાત્ર મૂલમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:136
* આહ કેનાયં છેત્તા મૂલચ્છેદં કરોતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.34:137
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.34:138
બુદ્ધ્યા

* અન્તઃકરણાખ્યા બુદ્ધિરિત્યુક્તા ॥ પ્સ્ભ્_5.35:1
* તયા ધર્મસ્મૃતિચોદનાદિસહિતયા વિદ્યાગૃહીતયા બુદ્ધ્યા છેદ્યં સ્થાપ્યં ચેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.35:2
* આહ કિં દોષાદિસહગતવધાદિવિશ્લિષ્ટમપિ તત્ પરતન્ત્રમુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.35:3
* ન ॥ પ્સ્ભ્_5.35:4
* યસ્માદાહ મૂલાખ્યાયાં નિવૃત્તાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.35:5
સંચિત્તમ્

* અત્ર સમ્ ઇતિ દોષાદિવિશ્લિષ્ટં સ્વયમેવ સ્વગુણત્વેન પરિગૃહ્યતે અગ્ન્યુષ્ણત્વવદિત્ય્ આનુબન્ધિત્વાચ્ ચેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:1
* આહ કિં તદ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:2
* ઉચ્યતે ચિત્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:3
* અત્ર ચિતી સંજ્ઞાને ચેતયતિ ચિનોતિ વા અનેનેતિ ચિત્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:4
* ચેતયતિ સુખં દુઃખં પદાર્થાન્ ચિનોતિ ધર્માધર્મૌ અર્જયતીત્યતઃ ચેતયતિ ચિનોતિ વા અનેનેતિ ચિત્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:5
* ચિત્તં મનો ઽન્તઃકરણમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:6
* અત્ર ત્વ્ એતેભ્યો દોષહેતુત્વાદિભ્યો યુગપચ્ છેત્તવ્યં વિદ્યમાનેભ્યસ્તુ ક્રમશઃ ક્ષપણમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:7
* આહ છિત્ત્વા તચ્ ચિત્તં કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:8
* ઉચ્યતે રુદ્રસ્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:9
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.36:10
સ્થાપયિત્વા ચ રુદ્રે

* અત્ર ષ્ઠા ગતિનિવૃત્તૌ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:1
* ચિત્તસ્ય રુદ્રાદ્ અવ્યવધાનં સ્થિતિરિત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.37:2
* વા ઇતિ શ્મશાનાદ્યવસ્થસ્ય સ્મૃતિકર્મણો નિષ્ઠા ॥ પ્સ્ભ્_5.37:3
* ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે ॥ પ્સ્ભ્_5.37:4
* ન કેવલં છિત્ત્વા સ્થેયં કિંતુ સ્થાપયિતવ્યં ચેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:5
* રુદ્રે ઇતિ કારણાપદેશે ॥ પ્સ્ભ્_5.37:6
* રુદ્રસ્ય રુદ્રત્વં પૂર્વોક્તમ્ રુદ્ર ઇત્યૌપશ્લેષિકં સંનિધાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:7
* રુદ્રે ચિત્તમ્ ઉપશ્લેષયિતવ્યં નાન્યત્રેત્ય્ અર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:8
* એવં વિષયેભ્ય ઇન્દ્રિયાણાં જયઃ કર્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:9
* અત્ર યો જેતા આત્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.37:10
* યયા જેતવ્યાનિ બુદ્ધ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.37:11
* યથા જેતવ્યાનિ ક્રમશશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:12
* યત્પ્રયોજનં જેતવ્યાનિ ચિત્તસ્થિત્યર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:13
* યસ્મિંશ્ચ જિતે જિતાનિ ભવન્તિ ચિત્તમ્ ઇત્યેતદપિ વ્યાખ્યાતમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:14
* એવં જપયન્ત્રણધારણાત્મકચ્છેદાદિષ્વપિ યોજ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:15
* તથાન્તઃકરણવૃત્તિમ્ આસ્થાય કાલવિશેષનિમિત્તરશ્મિમણિદીપવત્ તથાત્મવૃત્તિરધ્યયનધ્યાનસ્મરણાદીનિ ચિત્તસ્થિતિશ્ચ વ્યાખ્યાતા ॥ પ્સ્ભ્_5.37:16
* શ્લોકો નિર્વચનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:17
* આહ કાર્યકરણં ચ તચ્ ચિત્તસ્થિતિસમકાલમ્ એવ રુદ્રે સ્થિતાનિ તાનિ યુક્તાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:18
* અથ કિં તાન્યેવ યુક્તસ્ય લક્ષણાનિ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:19
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.37:20
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.37:21
એકઃ ક્ષેમી સન્ વીતશોકઃ

* અત્ર ધર્માધર્મયોર્ વૃત્ત્યોરુપરમે અવસિતપ્રયોજનત્વાત્ પક્વફલવત્ સર્પકઞ્ચુકવદ્ ગતપ્રાયેષુ કાર્યકરણેષુ રુદ્રે સ્થિતચિત્તો નિષ્કલ એક ઇત્યભિધીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.38:1
* તથા યોગવ્યાસઙ્ગકરે ઽધર્મે નિવૃત્તે દોષાદિવિશ્લિષ્ટો નિસ્તીર્ણકાન્તારવદ્ અવસ્થિતો રુદ્રે સ્થિતચિત્તઃ ક્ષેમી ઇત્યભિધીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.38:2
* તથા સૂક્ષ્મસ્થૂલસબાહ્યાભ્યન્તરસલક્ષણવિલક્ષણાસુ ક્રિયાસુ વિનિવૃત્તાસુ રુદ્રે સ્થિતચિત્તો નિષ્ક્રિયઃ સન્ ઇત્યભિધીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.38:3
* આહ અથ નિષ્ક્રિયોઽયમિતિ કથમવગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.38:4
* કિં ચાત્ર યુક્તસ્ય લક્ષણત્રયમેવ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:5
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.38:6
* યસ્માદાહ વીતશોકઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:7
* અત્ર શોકશ્ચિન્તેત્યનર્થાન્તરમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:8
* સા ચ ચિન્તા દ્વિવિધા ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:9
* કુશલા ચાકુશલા ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:10
* તત્ર કુશલા નામ અધ્યયનધ્યાનસ્મરણાદ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.38:11
* અકુશલા નામ અનધ્યયનાધ્યાનાસ્મરણાદ્યા ॥ પ્સ્ભ્_5.38:12
* એવં જપયન્ત્રણધારણાદીંશ્ચ કરિષ્યામિ ન કરિષ્યામીત્યેવમ્ અનેકવિધાયામપિ ચિન્તાયાં વિનિવૃત્તાયાં વ્યપગતશોકો વીતશોક ઇત્યભિધીયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.38:13
* એવમત્ર યોગપદાર્થઃ સમાપ્તઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:14
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:15
* અર્થાનાં નિર્વચનત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:16
* યસ્માદ્ અસ્યાધ્યાયસ્યાદાવ્ ઉદ્દિષ્ટા યે પદાર્થાસ્તે દોષચ્છેદાસઙ્ગસ્થિત્યાદિષુ વ્યાખ્યાતાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:17
* એવમનેન યુક્તેન બ્રહ્માદયો દેવા વિશેષિતા ભવન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:18
* તદસઙ્ગાદિવચનાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:19
* આહ અથ સાંખ્યયોગમુક્તાઃ કિં ન વિશેષિતાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:20
* ઉચ્યતે વિશેષિતાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:21
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:22
* તજ્જ્ઞાનાતિશયાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:23
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:24
* સાંખ્યયોગમુક્તાઃ કૈવલ્યગતાઃ સ્વાત્મપરાત્મજ્ઞાનરહિતાઃ સંમૂર્છિતવત્ સ્થિતાઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:25
* અસ્ય તુ જ્ઞાનમસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:26
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.38:27
અપ્રમાદી ગચ્છેદ્ દુઃખાનામન્તમ્ ઈશપ્રસાદાત્

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:1
* એવં કુર્વન્ સર્વજ્ઞો ઽસ્યાસંમોહં જ્ઞાપયતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:2
* ઉક્તમ્ । કાર્યકરણાઞ્જનેભ્યો નિરઞ્જનેભ્યશ્ચ સર્વપુરુષેભ્યઃ । અપ્રાપ્તાન્તં પુરુષં યો ઽભ્યધિકં વર્ણયેત્ સ બુધઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:3
* આહ ગતં યદ્ ગન્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:4
* અથ કિમયમુપચારઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:5
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.39:6
* અપરિજ્ઞાનાન્ નાસ્માકં યોગનિષ્ઠં તન્ત્રમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:7
* અપિતુ તત્કૈવલ્યવ્યતિરિક્તોઽપિ સર્વજ્ઞેનોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.39:8
* અપ્રમાદાદ્ ગચ્છેદ્ દુઃખાનામ્ અન્તમીશપ્રસાદાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:9
* અત્ર પ્રમાદશબ્દો ઽનાગતાનવધાનગતત્વં પારતન્ત્ર્યં ચ ખ્યાપયતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:10
* તદઙ્કુરપરિરક્ષણવદ્ અનાગતકાલપ્રતીકારકરણેન ચૈવાયમ્ અપ્રમાદીશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:11
* તસ્માદ્ યુક્તેનૈવાપ્રમાદિના સ્થેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:12
* તથા વર્તમાનેન માહેશ્વરમૈશ્વર્યં પ્રાપ્તમેવેત્યુક્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:13
* ગચ્છેદ્ ઇતિ ગતિઃ પ્રાપ્તિર્ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:14
* ગમૢ સૃપૢ ગતૌ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:15
* પ્રાપ્નોતીત્યાત્મેતિ પત્ત્રપાણ્ડુતાફલપાકવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:16
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:17
* તસ્મિન્નેવ પ્રવર્તતો યો ઽયં દુઃખાપોહો ગુણસ્તત્રેયં ગતિરિતિ સંજ્ઞા ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:18
* દુઃખાનામ્ ઇત્યત્ર પ્રસિદ્ધાનિ દુઃખાન્યાધ્યાત્મિકાધિભૌતિકાધિદૈવિકાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:19
* તત્રાધ્યાત્મિકં દ્વિવિધં દુઃખં શારીરં માનસં ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:20
* તત્ર મનસિ ભવં માનસં ક્રોધલોભમોહભયવિષાદેર્ષ્યાસૂયાદ્વેષમદમાનમાત્સર્યારત્યાદ્યવિશેષદર્શનાદિનિમિત્તં તદ્ દુઃખમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:21
* તથા શારીરમપિ શિરોરોગદન્તરોગાક્ષિરોગજ્વરપ્રતિમત્સ્યાતિસારકાસશ્વાસોદરામયાદિનિમિત્તોત્પન્નં દુઃખમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:22
* તથાન્યદપિ પઞ્ચવિધં દુઃખં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:23
* તદ્યથા ગર્ભજન્માજ્ઞાનજરામરણમ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:24
* તત્ર ગર્ભે તાવદ્ યદાયં પુરુષો માતુરુદરે ન્યસ્તગાત્રઃ ખણ્ડશકટસ્થ ઇવ પુમાન્ નિયમશ્રમમ્ અનુભવમાનો ઽવકાશરહિતઃ આકુઞ્ચનપ્રસારણાદિષ્વ્ અપર્યાપ્તાવકાશઃ સર્વક્રિયાસુ નિરુદ્ધ ઇત્યેવમ્ અદ્વારકે અન્ધતમસિ મૂઢો બન્ધનસ્થ ઇવ પુમાન્ અવશ્યં સમનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:25
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:26
* ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ ન તુ કાર્યકરણાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:27
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:28
* અચેતનાવાદભોક્તૃત્વાદ્ અતન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:29
* તથા જન્મદુઃખમપિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:30
* યદાયં પુરુષો જાયમાનઃ પુરીષપઙ્કમગ્નવદનો મૂત્રધારાભિર્ અભિષિચ્યમાનો દેહે સંવૃતદ્વારકે યોનિનિઃસરણસંકટે ઽત્યર્થં પીડ્યમાનો ઽસ્થિમર્મબન્ધનૈઃ પ્રઘૃષ્યમાણો વિક્રોશન્ નિનદંશ્ ચ જાયતે ॥ પ્સ્ભ્_5.39:31
* પશ્ચાત્ પુનસ્તસ્યાનુચિતેન બાહ્યેન વાયુના જનનાવર્તેન સ્પૃષ્ટસ્ય તીવ્રં દુઃખમભિવ્યજ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.39:32
* રાજપુષ્ટકાદિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:33
* તેન ચાસ્ય જાત્યન્તરાદિસ્મૃતિહેતુસંસ્કારલોપો ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:34
* એવ જન્મદુઃખં પુરુષ એવાનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:35
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:36
* ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:37
* ન તુ કાર્યકરણાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:38
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:39
* અચેતનત્વાદ્ અભોક્તૃત્વાદ્ અતન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:40
* તથા અજ્ઞાનદુઃખમપિ અહંકારસત્કૃતગાત્રો ન જાનન્ કો ઽહં કુતોઽહં કસ્યાહં કેન વા બન્ધનેન બદ્ધોઽહમિતિ કિં કારણં કિમકારણં કિં ભક્ષ્યં કિમભક્ષ્યં કિં પેયં કિમપેયં કિં સત્યં કિમસત્યં કિમ્ જ્ઞાનં કિમજ્ઞાનમ્ ઇત્યજ્ઞાનદુઃખં પુરુષ એવાનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:41
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:42
* ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:43
* ન તુ કાર્યકરણાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:44
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:45
* અચેતનત્વાદ્ અભોક્તૃત્વાદ્ અતન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:46
* તથા જરાદુઃખમપિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:47
* યદાયં પુરુષો જરાજર્જરિતઃ કૃશશરીરઃ શિથિલીકૃતનયનકપોલનાસિકાભ્રૂદશનાવરણઃ ક્રૌઞ્ચજાનુરિવ નિર્વિણ્ણો ઽક્ષિદૂષિકાદિષ્વપકર્ષણાદિષ્વ્ અસમર્થો વિહંગ ઇવ લૂનપક્ષો લઙ્ઘનપ્લવનધાવનાદિષ્વ્ અસમર્થઃ પૂર્વાતીતાનિ ભોગવ્યાયામશિલ્પકર્માણ્ય્ અનુસ્મરમાણઃ સ્મૃતિવૈકલ્યમ્ આપન્નો ઽવશ્યં ક્લેશમનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:48
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:49
* ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:50
* ન તુ કાર્યકરણાણિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:51
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:52
* અચેતનત્વાદ્ અભોક્તૃત્વાદ્ અતન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:53
* તથા મૃત્યુદુઃખમપિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:54
* યદાયં પુરુષો મરણસમયે શ્લથકરણઃ શિરોધરમ્ અવલમ્બમાનઃ શ્વાસનોચ્છ્વસનતત્પરઃ ખુરુખુરાયમાણકણ્ઠઃ સ્વોપાર્જિતમણિકનકધનધાન્યપત્નીપુત્રપશુસંઘાતઃ કસ્ય ભવિષ્યતીત્ય્ અનુતપ્યમાનઃ વિષયાનનુ દોદૂયમાનઃ સલિલાદિ યાચમાનો વિરક્તવદનો મર્મભિશ્ છિદ્યમાનૈર્ અવશ્યં ક્લેશમનુભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:55
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:56
* ચેતનત્વાદ્ ભોક્તૃત્વાત્ તન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:57
* ન તુ કાર્યકરણાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:58
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:59
* અચેતનત્વાદ્ અભોક્તૃત્વાદ્ અતન્મયત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:60
* ઉક્તં હિ । ગર્ભે પ્રવિશન્ દુઃખં નિવસન્ દુઃખં વિનિષ્ક્રમન્ દુઃખમ્ । જાતશ્ચ દુઃખમ્ ઋચ્છતિ તસ્માદપુનર્ભવઃ શ્રેયાન્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:61
* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:62
* તથાન્યદપિ પઞ્ચવિધં દુઃખં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:63
* તદ્યથા ઇહલોકભયં પરલોકભયમ્ અહિતસંપ્રયોગઃ હિતવિપ્રયોગઃ ઇચ્છાવ્યાઘાતશ્ચેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:64
* તથાન્યદપિ ત્રિવિધં દુઃખં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:65
* આધ્યાત્મિકમજ્ઞાનં પુરુષે આધિભૌતિકં વિષયિત્વમ્ આધિદૈવિકં ચ પશુત્વં ત્રિવિધમ્ અપરં પ્રાહુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:66
* ઇત્યેવમાદીનિ બાધનાયા અપ્રીતિફલાયા જન્મનિમિત્તત્વાદ્ દુઃખાનીત્યુપચર્યન્તે ॥ પ્સ્ભ્_5.39:67
* આહ ચરણાધિકારે ઽનતિપ્રસાદાદ્ અશિવત્વસંજ્ઞકે સર્વાણ્ય્ અનતિપ્રસાદબીજત્વાત્ કુતો નાત્યન્તનિવૃત્તાનિ ભવન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:68
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:69
* સંહારં પ્રાપ્તસ્ય નિગડમુક્તાધિકારવન્ મુક્તાવ્ અતિશયિતગુણપ્રાપ્ત્યર્થમ્ ઉચ્યતે ગચ્છેદ્ દુઃખાનામન્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:70
* દુઃખાનામ્ અત્યન્તં પરમાપોહો ગુણાવાપ્તિશ્ચ પરં ભવતીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:71
* તદુભયમપિ ઇત એવ ભવતીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:72
* તદાહ ઈશપ્રસાદાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:73
* અત્રેશ ઇત્યેતદ્ ભગવતો નામધેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:74
* ઈશઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:75
* વિદ્યાદિકાર્યસ્યેશનાદીશઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:76
* પ્રસાદો નામ સમ્પ્રદાનેચ્છા ॥ પ્સ્ભ્_5.39:77
* તસ્માત્ પ્રસાદાત્ સર્વદુઃખાપોહો ગુણાવાપ્તિશ્ ચદિમ્ ઉપાધ્યન્તરાત્ પરપરિવાદાદિવચનાત્ શુદ્ધિરિવ યુગપદિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:78
* એવમ્ અયમ્ અથશબ્દઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:79
* પશુપતેર્ ઇત્યુદ્દિષ્ટયોર્ દુઃખાન્તપ્રસાદયોર્ ગચ્છેદ્ દુઃખાનામ્ અન્તમીશપ્રસાદાદિતિ દુઃખાન્તં પરિસમાપ્તમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:80

* એવમધ્યાયપરિસમાપ્તિં કૃત્વા યુક્તં વક્તુમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.39:81
અત્રેદં બ્રહ્મ જપેત્

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:1
* અસ્ય પૂર્વોક્તોઽર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:2
* વિધિનૈવ પૂર્વોક્તેન વિધિના જપ્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:3
* ન તુ દુઃખાન્તગતેન ગણપતિવદિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:4
* આહ કામિત્વાત્ કૃપયા ભગવતા દુઃખાન્તો દત્તઃ સ્વેચ્છયૈવ ન પુનરદુઃખાન્તં કરિષ્યતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:5
* અથાશક્તસ્ તથાપ્યસ્ય શક્તિવ્યાઘાતઃ પાચકવદ્ અકર્માપેક્ષત્વં ચોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.40:6
* અત્ર યથા નિત્યો દુઃખાન્તસ્તથા વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:7
* યથા ચ કાઙ્ક્ષતો લિપ્સતશ્ ચ સાધકાધિકારનિવૃત્તિસ્તથા વક્ષ્યામઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.40:8
* પદાર્થનિગમનાર્થે ચોચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.40:9
ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામ્

* અત્ર ઈશનાદ્ ઈશાનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:1
* અત્રેશનાદ્ ઈશાન ઇત્યુક્તં કારણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:2
* ઈશાનઃ પ્રભુઃ ધાતેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:3
* આહ કસ્યાયમીશાનઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:4
* તદુચ્યતે સર્વસ્યેશાનઃ । સર્વશબ્દો વિદ્યાપ્રકૃતેર્ નિરવશેષવાચી દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:5
* વિદ્યાનાં ધર્માર્થકામકૈવલ્યતત્સાધનપરાણામ્ ઈશાનઃ વિદ્યાનામિતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:6
* આહ કિં વિદ્યાનામેવેશાનઃ ન તુ વિદ્યાભિર્યે વિદન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.41:7
* ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.41:8
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનામ્

* અત્ર નિરતિશય ઐશ્વર્યેણ ઈશ્વરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:1
* પુરુષઃ ચૈતન્યવદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:2
* આહ કસ્યાયમીશ્વરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:3
* તદુચ્યતે સર્વભૂતાનામ્ । અત્ર ચેતનાચેતનેષુ સર્વશબ્દઃ ન કેવલં પૃથિવ્યાદિષુ કિંતુ સિદ્ધેશ્વરવર્જં ચેતનેષ્વેવ સર્વભૂતપ્રકૃતેર્નિરવશેષવાચી સર્વશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:4
* કસ્માદ્ ભૂતાનિ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:5
* ભાવનત્વાદ્ ભૂતાનીત્યુક્તમ્ ભૂતાનામિતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:6
* આહ અત્ર કેચિદ્ વિદ્યાભૂતવ્યતિરિક્તં બ્રહ્માણમિચ્છન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:7
* તસ્યાયં કિં પ્રભુર્ભવતિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:8
* ઉચ્યતે પ્રભુઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:9
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.42:10
બ્રહ્મણોઽધિપતિર્બ્રહ્મા

* અત્ર યો ઽયં વિરિઞ્ચિઃ પરમઃ પતિઃ સર્વચેતનવ્યતિરિક્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ તસ્મિન્ બ્રહ્મસંજ્ઞા ॥ પ્સ્ભ્_5.43:1
* ન તુ પ્રધાનાદિષુ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:2
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:3
* અધિપતિવચનવિરોધાત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:4
* બ્રહ્મ ચ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:5
* બૃંહણત્વાદ્ બૃહત્ત્વાદ્ બ્રહ્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.43:6
* બૃંહયતે યસ્માદ્ વિદ્યાકલાભૂતાનિ બૃહચ્ ચ તેભ્ય ઇત્યતો ઽધિપતિર્બ્રહ્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.43:7
* બ્રહ્મણ ઇતિ ષષ્ઠી ॥ પ્સ્ભ્_5.43:8
* અધિર્ અધિષ્ઠાતૃત્વે ॥ પ્સ્ભ્_5.43:9
* તત્સ્વાભાવ્યાત્ સંહૃતે ચાસંહૃતે ચ કાર્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:10
* પત્યુઃ પતિઃ અધિપતિઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:11
* રાજરાજવત્ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:12
* પતિઃ પાલને પતિર્દર્શને ભોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:13
* પાલયતે યસ્માદ્ બ્રહ્માદીન્ ઈશ્વરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:14
* પાતિ બ્રહ્માદિકાર્યમ્ । અધિપતિઃ બ્રહ્મા ॥ પ્સ્ભ્_5.43:15
* અધિપતિરીશ્વરઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:16
* એવં બૃંહયતે યસ્માદ્ વિદ્યાદિકાર્યં બૃહચ્ ચ તેભ્ય ઇત્યતો ઽધિપતિર્બ્રહ્મા ભગવાનિતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:17
* આહ અત્ર કાર્યકરણમહાભાગ્યમ્ એવાત્ર બ્રહ્મણિ ચિન્ત્યતે ન તુ સાધકસ્ય લિપ્સા લાભો વેતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:18
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_5.43:19
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.43:20
શિવો મે અસ્તુ

* અત્ર યેષાં સાધિકારત્વાદ્ અનતિપ્રસન્નસ્ તેષામશિવત્વં દૃષ્ટ્વા દુઃખાન્તં ગતેષુ ચ શિવત્વં દૃષ્ટ્વા આહ શિવો મે અસ્તુ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:1
* મે ઇત્યાત્માપદેશે મમેત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:2
* અસ્ત્વિતિ કાઙ્ક્ષાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:3
* કાઙ્ક્ષતિ લિપ્સતિ મૃગયતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:4
* આહ કિયન્તં કાલં ભગવાનસ્ય શિવો ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:5
* તદુચ્યતે નિત્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:6
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.44:7
સદા

* અત્ર સદા નિત્યં સંતતમ્ અવ્યુચ્છિન્નમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_5.45:1
* આહ કમેવમાહ ॥ પ્સ્ભ્_5.45:2
* કો વાસ્ય શિવો ભવતીતિ ॥ પ્સ્ભ્_5.45:3
* ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_5.45:4
શિવઃ