પાશુપતસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

* અત્ર મનઃશબ્દેનાન્તઃકરણં તત્તન્ત્રત્વાદ્ ઉદાહરણાર્થત્વાચ્ ચ મનોગ્રહણસ્ય ઉભયાત્મકત્વાચ્ ચ મનસઃ સર્વકરણગ્રહણાનુગ્રહણાચ્ ચ કાર્યગ્રહણમિત્યતઃ કાર્યકરણાધિષ્ઠાતૃત્વાચ્ ચ સકલ ઇત્યુપચર્યતે ॥ પ્સ્ભ્_2.27:1
* તથા ચૈતાદૃશમનસઃ પ્રતિષેધાદત્ર કાર્યકરણરહિતો નિષ્કલો ભગવાન્ અમન ઇત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_2.27:2
* તસ્માત્ સકલેતરાનુગ્રાહકાનાદિશક્તિર્ વિદ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_2.27:3
* ઉક્તં હિ । અપાણિપાદોદરપાર્શ્વજિહ્વઃ અતીન્દ્રિયો વ્યાપિસ્વભાવસિદ્ધઃ । પશ્યત્ય્ અચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણો ન ચાસ્ત્યબુદ્ધં ન ચ બુદ્ધિરસ્તિ । સ વેત્તિ સર્વં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્ ॥ પ્સ્ભ્_2.27:4
* ઇત્યેતદ્ ભગવત્યભ્યધિકત્વં શેષેષુ ચ ન્યૂનત્વં ચ જ્ઞાત્વા યુક્તં વક્તું મનોઽમનાય નમઃ ॥ પ્સ્ભ્_2.27:5
* મનોઽમનાય ઇતિ ચતુર્થી ॥ પ્સ્ભ્_2.27:6
* નમુ ઇત્યાત્મપ્રદાને પૂજાયાં ચ ॥ પ્સ્ભ્_2.27:7
* સમ્ભાવનાન્યત્વાચ્ ચાપુનરુક્તાઃ સર્વે નમઃશબ્દા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_2.27:8
પાશુપતસૂત્ર, 3
અવ્યક્તલિઙ્ગી

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.1:1
* અત્ર અકારો લિઙ્ગવ્યક્તત્વં પ્રતિષેધતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.1:2
* અવસિતપ્રયોજનઃ પૂર્વોક્તૈર્ લિઙ્ગોપકરણૈર્ અનુસ્નાનનિર્માલ્યૈકવાસાદ્યૈઃ પ્રયોજનૈર્ વિનિવૃત્તૈર્ લોકતસ્ ત્રિષુ સ્નાનં કુર્વન્નપિ ॥ પ્સ્ભ્_3.1:3
* ષડાશ્રમલિઙ્ગાનુપલબ્ધાવનવધૃતોક્તલિઙ્ગવદ્ અવ્યક્તાઃ ક્રિયાઃ કાર્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.1:4
* આહ કયા વા મર્યાદયા કસ્મિન્ વા કાલે સા ક્રિયા કર્તવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_3.1:5
* તદ્ ઉચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.1:6
વ્યક્તાચારઃ

* અત્ર વ્યક્તશબ્દો દિવસમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.2:1
* વ્યક્તાઃ સ્ફુટાઃ પ્રકાશાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:2
* અહનીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:3
* આઙ્ ઇત્ય્ અવમાનાદિનિષ્પત્તિમર્યાદામ્ અધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.2:4
* ચાર ઇતિ ક્રાથનાદીનામ્ ઉદ્દેશઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:5
* તાન્ ક્રાથનાદીન્ સાધકો નટદવસ્થિતો રઙ્ગવલ્ લૌકિકાનધિજન્ય નાટકવદ્ આચારાનાચરતિ કરોતિ પ્રયુઙ્ક્ત ઇત્યતોઽયં વ્યક્તાચારઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:6
* આહ અવ્યક્તલિઙ્ગિનો વ્યક્તાચારસ્ય કા કાર્યનિષ્પત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:7
* તદુચ્યતે અવમાનઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:8
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.2:9
અવમતઃ

* અત્ર અવ વર્જને ॥ પ્સ્ભ્_3.3:1
* માનેન તેષાં લિઙ્ગાચારજ્ઞાનવિધિવિપરીતપ્રવૃત્તિં દૃષ્ટ્વા સર્વદોષદુષ્ટોઽયમિતિ માનસાધેનાવમાને યો જનઃ પરિવર્જયતાન્યતો ઽયમબહુમતત્વં પ્રાપ્નોતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.3:2
* ઉક્તં ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.3:3
* અમૃતસ્યેવ લિપ્સેત નૈવ માનં વિચક્ષણઃ । વિષસ્યેવ જુગુપ્સેત સન્માનસ્ય સદા દ્વિજઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.3:4
* સુખં હ્ય્ અવમતઃ શેતે સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ । દોષાન્ પરસ્ય ન ધ્યાયેત્ તસ્ય પાપં સદા મુનિઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.3:5
* આહ કેષ્વવ્યક્તલિઙ્ગિના વ્યક્તાચારેણાવમતેન ભવિતવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.3:6
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.3:7
સર્વભૂતેષુ

* અત્ર સર્વભૂતશબ્દો વર્ણાશ્રમિષુ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:1
* કસ્માદુચ્યતે વર્ણાશ્રમિષ્વિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:2
* ભૂતેષુ ઇત્યુક્તં નતુ દેવતિર્યગ્યોનિમ્લેચ્છાદિષુ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:3
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:4
* વ્યક્તાચારાવમાનદાનાદાનવિરોધાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:5
* ઉક્તં હિ । ધન્યો દેશો યત્ર ગાવઃ પ્રભૂતાઃ મેધ્યં ચાન્નં પાર્થિવા ધર્મશીલાઃ । પુણ્યા નદ્યઃ સર્વલોકોપભોગ્યાસ્ તાંસ્ તાન્ દેશાન્સિદ્ધિકામો વ્રજેત ॥ પ્સ્ભ્_3.4:6
* ભૂતેષુ ઇતિ સામીપિકં સંનિધાનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:7
* ભૂતસમીપે ભૂતાભ્યાશે ભૂતાનામધ્યક્ષ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:8
* સામીપિકવ્યાખ્યાનેનાવમાનદેશાદિસ્પષ્ટતરત્વાદ્ અસ્ય વિધ્યાચરણમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:9
* અસુરેષુ ઇત્યાચરણજ્ઞાપકાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:10
* આહ અવમતેન સર્વભૂતેષુ કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:11
* તદુચ્યતે ચરિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:12
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.4:13
પરિભૂયમાનશ્ચરેત્

* અત્ર પરિ સર્વતોભાવે ॥ પ્સ્ભ્_3.5:1
* પગક્ષ્યાઃ પરીક્ષ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:2
* ભૂય ઇતિ બહુધા ॥ પ્સ્ભ્_3.5:3
* યષ્ટિમુષ્ટ્યાદિભિઃ સંયોજનં પરિભવઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:4
* કાયિક ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:5
* માન ઇતિ સાધકકાલકર્માભિધાને ॥ પ્સ્ભ્_3.5:6
* પરિભૂયમાનેનૈવ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:7
* સ પરિભવો દરિદ્રપુરુષરાજાભિષેક ઇવ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:8
* કનકપાષાણવદ્ ઇન્દ્રકીલકવચ્ ચ ભવિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:9
* ચરેદ્ ઇત્યર્જનમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.5:10
* ધર્માર્જને નિયોગે ચ નિન્દિત ઇતિ ગર્હિતાભ્યાખ્યાને ચરિતવ્યમિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:11
* આહ અવમતસ્ય પરિભૂયમાનસ્યાચરતઃ કિં તાપશાન્તિરેવ ઉત શુદ્ધિર્ અપ્યસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:12
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:13
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.5:14
અપહતપાપ્મા

* ભવતીતિ વાક્યશેષો વચનાધિકારાદ્ ગમ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.6:1
* અત્ર અપ વર્જને આઘાતે નાશે ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:2
* અપહતા અન્યતનષ્ટા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:3
* પાપ્માનોઽત્ર દ્વિવિધાઃ સુલક્ષણાઃ દુઃખલક્ષણાશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:4
* તત્ર સુખલક્ષણાઃ ઉન્માદઃ મદઃ મોહઃ નિદ્રા આલસ્યં કોણતા અલિઙ્ગઃ નિત્યમસદ્વાદિત્વં બહુભોજનમિત્યેવમાદ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:5
* તથા દુઃખલક્ષણાઃશિરોરોગદન્તરોગાક્ષિરોગાદ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:6
* એવમેતે પાપ્માન આત્મગતાઃ કાયકરણેષ્વ્ આદર્શપ્રતિરૂપકવદભિવ્યક્તાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:7
* કૃત્સ્નાઃ અપહતાઃ પાપ્માનઃ સો ઽયમપહતપાપ્મા ભવતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:8
* આહ કિમવમાનઃ પરિભવશ્ચ કાયિકં માનસં સાધનદ્વયમેવાસ્ય પાપક્ષયશુદ્ધિહેતુઃ આહોસ્વિદ્ વાચિકમપ્યસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:9
* ઉચ્યતે યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.6:10
પરેષાં પરિવાદાત્

* અત્ર પરા નામ સ્વપરસમયાધિકૃતા યે અવમાનાદિભિઃ સંયોજયન્તિ તેષામ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:1
* પરેષામ્ ઇતિ ષષ્ઠીબહુવચનમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:2
* આહ સ્વપરવાક્યાવમાનાદિભિઃ શુદ્ધિરેવાસ્ય ન તુ વૃદ્ધિઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:3
* સા ચ સાધકસ્ય ફલાભિધાનાદ્ અતિદાનાદિષ્વિત્યુચ્યતે ન પૂર્વકૃતસુકૃતદાનવિવક્ષયા ॥ પ્સ્ભ્_3.7:4
* પરિ ઇતિ ચ સર્વતોભાવે ॥ પ્સ્ભ્_3.7:5
* વદ વાદઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:6
* અવ્યક્તોઽયં પ્રેતોઽયમ્ ઉન્મત્તોઽયં મૂઢોઽયં મૂર્ખોઽયં નિદ્રાવિષ્ટો વાયુરુદ્ધોઽયં દુષ્કામ્ય્ અસમ્યક્કારી અસમ્યગ્વાદી ઇત્યેવમુગ્રૈર્વચોભિર્ અભિઘ્નન્તીતિ વાદાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:7
* વાદાદ્ ઇતિ નિમિત્તપઞ્ચમી દ્રષ્ટવ્યા ॥ પ્સ્ભ્_3.7:8
* તસ્માદવમાનાદિભિઃ પરાન્ સંયોજયતા સ્વયમેવાત્મા સંયોક્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:9
* અન્યથા પાશમાત્રઃ સ્યાદિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:10
* પાપ્મનાં વા જાનપદેશાત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:11
* કસ્ય કાર્યં પાપ્મનઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:12
* કથં વા તેષાં કાર્યકરણેષ્વભિવ્યક્તાનાં પરસમુત્થૈરવમાનાદિભિર્નિર્ઘાતનં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:13
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.7:14
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.7:15
પાપં ચ તેભ્યો દદાતિ

* અત્ર પાપમ્ ઇત્યધર્મપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:1
* તદ્યથા । આગોઽપરાગો મુસલં દુરિતં દુષ્કૃતં તરૂન્ । પાપં પાપ્માનં વૃજિનં સ્તેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:2
* ઇત્યેકાર્થવાચકાઃ શબ્દાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:3
* ઇહ ચોક્તં પાપમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:4
* પાપં ચ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:5
* પાવકપાસકત્વાત્ પાપમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:6
* પાવયતિ યસ્માત્ શિરોરોગદન્તરોગાક્ષિરોગાદિભિઃ પાતયતિ નરકાદિષુ પાસયતિ વાનિષ્ટાભિઃ કાર્યકરણાખ્યાભિઃ કલાભિરિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:7
* અતઃ પાવકપાતકપાસકત્વાત્ પાપમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:8
* એવંચ બીજાઙ્કુરવત્ પાપપાપ્મનાં હેતુહેતુમત્ત્વોપનયો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:9
* બીજપાપપ્રસવાઃ પાપ્માન ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:10
* તેભ્ય ઇતિ ચતુર્થી સમ્પ્રદાનાર્થા ॥ પ્સ્ભ્_3.8:11
* અથ એવમવમાનાદિભિઃ સંયોજયન્તિ તેભ્યો દદાતિ પ્રયચ્છતિ સંક્રામયતીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:12
* આહ કિમવમાનાદિભિઃ શુદ્ધિરેવાસ્ય ન તુ વૃદ્ધિરિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:13
* તદુચ્યતે વૃદ્ધિરપ્યસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:14
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.8:15
સુકૃતં ચ તેષામાદત્તે

* અત્ર સુ પ્રશંસાયામ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:1
* કૃતમ્ ઇતિ ધર્મપર્યાયઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:2
* ચશબ્દઃ શુદ્ધિસમુચ્ચયાર્થઃ પૂર્વધર્મનિયોગાર્થશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:3
* તેષામ્ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:4
* યે અવમાનાદિભિઃ સંયોજયન્તિ તેષામિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:5
* તેષામિતિ ષષ્ઠીગ્રહણમનભિવ્યક્તસ્ય કૃત્સ્નસ્યાદાનજ્ઞાપનાર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:6
* આદત્તે ॥ પ્સ્ભ્_3.9:7
* આ ગ્રહણે ॥ પ્સ્ભ્_3.9:8
* સ્વાત્મનિ કરોતિ વિષમં વા ઇહાતુરવદિત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:9
* આહ અતિદાનાદ્યતિતપોવદ્ અવમાનાદિસાધનં ગુણવચનં કિમસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:10
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:11
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.9:12
તસ્માત્

* ઇતિ । અત્ર તસ્માચ્છબ્દઃ અવમાનાદિસાધનગુણવચને ॥ પ્સ્ભ્_3.10:1
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:2
* યસ્માદવમાનાદિભિઃ પાપપાપ્મનાં ક્ષયે શુદ્ધિઃ સુકૃતાદાને ચ વૃદ્ધિર્ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:3
* યસ્માચ્ ચ તન્નિષ્ઠાલૌકિકશરીરેન્દ્રિયવિષયાદિપ્રાપકઃ ઐકાન્તિકાત્યન્તિકરુદ્રસમીપપ્રાપ્તિર્ એકાન્તેનાત્યન્તિકી ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:4
* અતો બ્રવીતિ તસ્માદિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:5
* આહ અથૈતદ્ અવમાનાદિસાધનમેવ કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:6
* કિં વા અવ્યક્તાવસ્થાનૈવ ચરિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:7
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_3.10:8
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.10:9
પ્રેતવચ્ ચરેત્

* અત્ર પુરુષાખ્યઃ પ્રેતઃ ન મૃતાખ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:1
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:2
* આચરણોપદેશાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:3
* વદ્ ઇતિ કિંચિદુપમા ॥ પ્સ્ભ્_3.11:4
* ઉન્મત્તસદૃશદરિદ્રપુરુષસ્નાતમલદિગ્ધાઙ્ગેન રૂઢશ્મશ્રુનખરોમધારિણા સર્વસંસ્કારવર્જિતેન ભવિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:5
* અતો વર્ણાશ્રમવ્યુચ્છેદો વૈરાગ્યોત્સાહશ્ચ જાયતે ॥ પ્સ્ભ્_3.11:6
* પ્રયોજનનિષ્પત્તિશ્ચ ભવતિ અવમાનાદિ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:7
* ચરેદ્ ઇત્યાજ્ઞામધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.11:8
* ધર્માર્જને નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:9
* સંશયાન્યત્વાચ્ ચાપુનરુક્તોઽયં ચરશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:10
* આહ ચરતોઽસ્ય કે ક્રિયાવિશેષાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:11
* કા વાર્થનિષ્પત્તિઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:12
* આચારાણાં વા કો વિસ્તારઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.11:13
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.11:14
ક્રાથેત વા

* અત્ર યદા પ્રાપ્તજ્ઞાનઃ ક્ષીણકલુષશ્ચ કૃતાભ્યનુજ્ઞઃ તદા આચાર્યસકાશાન્ નિષ્ક્રમ્યાગત્ય પ્રત્યગારં નગરં વા પ્રવિશ્ય યત્ર લૌકિકાનાં સમૂહસ્તત્ર તેષાં નાતિદૂરે નાતિસંનિકર્ષે યત્ર ચ તેષાં નોપરોધો દૃષ્ટિનિપાતશ્ચ ભવતિ તત્ર હસ્ત્યશ્વરથપદાતીનાં પન્થાનં વર્જયિત્વોપવિશ્ય નિદ્રાલિઙ્ગશિરશ્ચલિતજૃમ્ભિકાદીનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:1
* તત્રૈવાનેનાસુપ્તેન સુપ્ત ઇવ ભવિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:2
* તતઃ પ્રાણરેચનસ્ય વાયોઃ કણ્ઠદેશે પુરુપુરુશબ્દઃ કર્તવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:3
* તતસ્તે મનસા વા વાચા વા નિદ્રાવિષ્ટોઽયમિતિ લૌકિકાઃ પ્રપદ્યન્તે પરિભવન્તિ ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:4
* અનેનાનૃતાભિયોગેનાસ્ય યત્ તેષાં સુકૃતં તદાગચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:5
* અસ્યાપિ ચ યત્ પાપં તત્ તાન્ પ્રતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:6
* એવં ક્રાથનમ્ ઇતિ ક્રિયા ॥ પ્સ્ભ્_3.12:7
* ઇત ઇત્ય્ અભિયજન આજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:8
* વાશબ્દઃ ક્રાથનસ્પન્દનાદિવિભાગે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:9
* આહ અવિભક્તાભિધાનાદેવ ક્રાથનસ્પન્દનાદીનાં વિભાગસિદ્ધિઃ હસિતાદિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:10
* કસ્માદ્ ભાવિવચનં ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:11
* ઉચ્યતે પૃથગભિધાને સત્યપિ હસિતગીતનૃત્યવત્ સંદેહઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:12
* પૃથગભિધાને સત્યપિ હસિતગીતયોઃ પૃથક્ પૃથક્ પ્રયોગઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:13
* અત્ર વિભક્તયોસ્તુ ગીતનૃત્યયોઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:14
* અધ્યયનયન્ત્રણયોશ્ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:15
* તસ્માત્ પૃથગભિધાનમનુરતો વા વિભાગે ભવતાન્યદોષઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:16
* તતઃ ક્રાથનક્રિયયાવમાનાદિષુ નિષ્પન્નેષુ ક્રાથનાદિ સંસૃષ્ટં સમુત્સૃજ્ય શીઘ્રમુત્થાતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:17
* યથા લૌકિકાનાં સમ્પ્રત્યયો ભવતિ કિમપ્યનેન સ્વપ્નાન્તરે ભયં દૃષ્ટમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:18
* અત ઉત્થાય શિરઃપાણ્યાદીનામન્યતમં સ્પન્દિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:19
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.12:20
સ્પન્દેત વા

* અત્ર સ્પન્દનમિતિ જ્ઞાનેચ્છામધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.13:1
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:2
* જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નપૂર્વકં શરીરાવયવાઃ સ્પન્દયિતવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:3
* દ્રષ્ટારો હિ વાયુસંસૃષ્ટો ઽયમિતિ લૌકિકાઃ પ્રતિપદ્યન્તે પરિભવન્તિ ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:4
* અનેનાનૃતાભિયોગેનાસ્ય તત્પુણ્યમાગચ્છતિ અસ્યાપિ ચ યત્ પાપં તાન્ ગચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:5
* એવં સ્પન્દનમ્ ઇતિ ક્રિયા ॥ પ્સ્ભ્_3.13:6
* ઇત ઇત્ય્ અભિયજન આજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:7
* એવમાદિસાધને સતિ વા વિકલ્પે રૌદ્રીબહુરૂપીવત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:8
* અવસ્થાનક્રાથનોત્થાનસ્પન્દનાદૌ વાશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:9
* આહ અભિપ્રસ્થિતસ્ય ધર્મસાધનં કિમસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:10
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:11
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.13:12
મણ્ટેત વા

* વેતિ પાદવૈકલ્યમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.14:1
* મણ્ટને ચ પ્રયુક્તે વક્તારો વદન્ત્યુપહતમ્ અસ્ય પાદેન્દ્રિયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:2
* કૃત્સ્નસ્યાશુભસ્ય ચ વૃત્તિર્ અસ્મિઞ્છરીરે ઉપલભ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.14:3
* ઉક્તં હિ । દારિદ્ર્યં વ્યાધિભૂયિષ્ઠતા મૂર્ખત્વં ચારૂપતા ભ્રંશતાપિ । દેહોત્પત્તિર્વર્ણહીને કુલે વા પ્રત્યાદેશઃ કર્મણાં દુષ્કૃતાનામ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:4
* દ્રષ્ટારો હિ ઉપહતપાદ ઇતિ પ્રપદ્યન્તે પરિભવન્તિ ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:5
* અનેનાનૃતાભિયોગેન યત્ તેષાં સુકૃતં તદસ્યાગચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:6
* અસ્યાપિ ચ યત્ પાપં તાન્ ગચ્છતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:7
* એવં મણ્ટનમ્ ઇતિ ક્રિયા ॥ પ્સ્ભ્_3.14:8
* ઇત ઇત્યભિયજને આજ્ઞાયાં નિયોગે ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:9
* વાશબ્દઃ ક્રાથનસ્પન્દનમણ્ટનાદિવિભાગે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:10
* આહ સ્ત્રીષ્વધિકારિકર્મસાધનં કિમસ્તિ નેતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:11
* ઉચ્યતે અસ્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:12
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.14:13
શૃઙ્ગારેત વા

* અત્ર શૃઙ્ગારણમિતિ ભાવપ્રસાદમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.15:1
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:2
* સ્ત્રીજનસમૂહસ્યાનુપરોધે નાતિદૂરે નાતિસંનિકર્ષે અધિદૃષ્ટિનિપાતે સ્થિત્વૈકાં રૂપયૌવનસમ્પન્નાં સ્ત્રિયમ્ અધિકૃત્યાલોચનસંકલ્પાધ્યવસાયાભિમાનાદયઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:3
* અયુક્તા ચેચ્છાવલોકે હિ સતિ કેશસંયમનાદીનિ કામલિઙ્ગાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:4
* તતઃ સ્ત્રીપુંનપુંસકાદયો વક્તારો વદન્ત્યબ્રહ્મચારી કામ્યયમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:5
* અનેનાનૃતાભિયોગેનાસ્ય યત્ તેષાં સુકૃતં તદાગચ્છતિ અસ્યાપિ યત્ પાપં તત્ તેષાં ગચ્છત્યેવ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:6
* શૃઙ્ગારણમ્ ઇતિ ક્રિયા ॥ પ્સ્ભ્_3.15:7
* ઇત ઇત્યભિયજને આજ્ઞાયાં નિયોગે ચ વાશબ્દઃ ક્રાથનસ્પન્દનમણ્ટનશૃઙ્ગારણાદિક્રિયાન્તરાણાં વિકલ્પે ॥ પ્સ્ભ્_3.15:8
* ક્રિયાન્યત્વાચ્ ચાપુનરુક્તોઽયં વાશબ્દો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:9
* આહ ક્રાથનાદિક્રિયાચતુષ્કં યસ્ય નાસ્તિ તસ્ય સામાન્યત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:10
* ઉક્તં હિ । યે હિ વૈ દીક્ષિતં યજમાનં પૃષ્ઠતોઽપવદન્તિ તે તસ્ય પાપ્માનમભિવ્રજન્તિ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:11
* પૃષ્ઠતઃ પદમગ્રતઃ પાર્શ્વતશ્ચ યોજ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:12
* તસ્માત્ ક્રાથેત વા સ્પન્દેત વા મણ્ટેત વા શૃઙ્ગારેત વા ॥ પ્સ્ભ્_3.15:13
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:14
* અતિયજનાદિવિશેષિતત્વાત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:15
* કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:16
* સર્વજ્ઞવચનાદ્ અર્થાવિસંવાદિત્વાચ્ ચ લોકાપરિગ્રહાભાવઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:17
* આહ ક્રિયાચતુષ્કમેવાત્ર કર્તવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:18
* ઉચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_3.15:19
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.15:20
અપિતત્કુર્યાત્

* અત્ર અપિશબ્દઃ ક્રાથનાદિસર્વક્રિયાસમુચ્ચયવચને ॥ પ્સ્ભ્_3.16:1
* તદ્ ઇતિ અનૈકાન્તે ॥ પ્સ્ભ્_3.16:2
* કુર્યાદ્ ઇતિ કુશલાં હાસવૃત્તિમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.16:3
* યમાનામવિરોધિનાં શુવિરૂપકાણાં દ્રવ્યાણાં કાષ્ઠલોષ્ટાદીનાં ગ્રહણધારણસંસ્પર્શનાદીનિ કર્તવ્યાનિ ॥ પ્સ્ભ્_3.16:4
* તતસ્તે વક્તારો વદન્તિ અસમ્યક્કારી શુચ્યશુચ્યોઃ કાર્યાકાર્યયોર્ અવિભાગજ્ઞ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.16:5
* અનેનાનૃતાભિયોગેનાસ્ય ધર્માધર્મયોશ્ચ હાનાદાનશુદ્ધિર્ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.16:6
* આહ કિં ક્રિયાપઞ્ચકમેવાત્ર કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.16:7
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_3.16:8
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.16:9
અપિતદ્ભાષેત્

* અત્ર અપિશબ્દઃ સર્વેન્દ્રિયવૃત્ત્યપાદાનસમ્ભાવને ॥ પ્સ્ભ્_3.17:1
* તદ્ ઇતિ અનૈકાન્તે ॥ પ્સ્ભ્_3.17:2
* ભાષેદ્ ઇતિ વાક્યવૃત્તિમધિકુરુતે ॥ પ્સ્ભ્_3.17:3
* ઇત્પદમ્ અપાર્થકં પુનરુક્તં વ્યાહતં ભાષિતવ્યમિતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:4
* તતસ્તે વક્તારો વદન્તિ અસમ્યગ્વાદી વાચ્યાવાચ્યયોર્ અવિભાગજ્ઞ ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:5
* અનેનાનૃતાભિયોગેનાસ્ય ધર્માધર્મયોસ્ ત્યાગાદાનશુદ્ધિર્ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:6
* આહ કિં હસિતાદિવદ્ યથાપાઠક્રમેણૈવ ક્રાથનાદયઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:7
* કિં વા પ્રયોજનં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:8
* તદુચ્યતે પરિભવાદિનિષ્પત્ત્યર્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:9
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.17:10
યેન પરિભવં ગચ્છેત્

* અત્ર યચ્છબ્દઃ અતિક્રાન્તાપેક્ષણે વીપ્સાયાં ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.18:1
* પરિભવઃ પૂર્વોક્તઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.18:2
* ગચ્છેદ્ ઇત્યવમાનપરિભવપરિવાદાઃ પ્રાપ્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.18:3
* એવમત્ર વ્યક્તાચારસમાસોક્તાનાં ક્રાથનાદીનામાચારાણાં વિસ્તરવિભાગવિશેષોપસંહારાદયશ્ ચ વ્યાખ્યાતા ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.18:4
* આહ કિયન્તં કાલં પરિભવાદયઃ પ્રાપ્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.18:5
* કીદૃશેન વા ॥ પ્સ્ભ્_3.18:6
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.18:7
પરિભૂયમાનો હિ વિદ્વાન્ કૃત્સ્નતપા ભવતિ

* અત્ર પરિ સર્વતોભાવે ॥ પ્સ્ભ્_3.19:1
* ભૂય ઇત્યનેકશોઽવમાનાદયઃ પ્રાપ્તવ્યાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:2
* માન ઇત્યસ્ય પૂર્વોક્તોઽર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:3
* હિશબ્દઃ કૃત્સ્નતપૌત્કર્ષે ॥ પ્સ્ભ્_3.19:4
* ઉત્કર્ષાપેક્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:5
* વિદ્યા નામ યા ગ્રન્થાર્થવર્તિપદાર્થાનામ્ અભિવ્યઞ્જિકા વિપ્રત્વલક્ષણા ॥ પ્સ્ભ્_3.19:6
* ન્યાયાત્ પદાર્થાનામ્ અધિગતપ્રત્યયો લાભમલોપાયાભિજ્ઞઃ વિદ્વાનિત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.19:7
* કૃત્સ્નમિતિ પ્રયોગપ્રાપ્તૌ પર્યાપ્તિમધિકુરુતે ન તુ હર્ષાદિપ્રાપ્તાવ્ ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:8
* કૃત્સ્નતપાઃ પર્યાપ્તતપાઃ સાધક ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:9
* ભવતિ ઇતિ ભૂતાર્થવાદો નિઃસંશયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:10
* યદા યમનિયમેષુ દૃઢો ભૂત્વા ક્રાથનાદીન્ પ્રયુઙ્ક્તે તદા કૃત્સ્નતપા ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:11
* કૃત્સ્નસ્ય તપસો લક્ષણમાત્મપ્રત્યક્ષં વેદિતવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:12
* એવમધ્યાયપરિસમાપ્તિં કૃત્વા યુક્તં વક્તુમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.19:13
અત્રેદં બ્રહ્મ જપેત્

* ઇતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.20:1
* અસ્ય પૂર્વોક્તોઽર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.20:2
* કિંપુનસ્તદ્ બ્રહ્મેતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.20:3
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.20:4
અઘોરેભ્યઃ

* અથવા બ્રહ્મણા સહ બ્રહ્મસમ્બન્ધો ભવતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:1
* કથમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:2
* મનોગ્રહણાદ્ રૂપાદિવિહીના અર્થાઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:3
* કિં તાનિ સુરૂપાણિ સલક્ષણાનિ વિલક્ષણાનિ ઉત સલક્ષણવિલક્ષણાનીતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:4
* કિં પરિમિતાનિ ઉત અપરિમિતાનિ ઉત પરિમિતાપરિમિતાનિ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:5
* ઉચ્યતે કારણત્વબહુત્વેનોક્તસ્ય ભગવતો રૂપનાનાત્વં વૈલક્ષણ્યાવૈલક્ષણ્યં પરિમિતાપરિમિતત્વં ચોચ્યતે અઘોરેભ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:6
* અકારો રૂપાણાં ઘોરત્વં પ્રતિષેધતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:7
* અઘોરાણ્યતિશાન્તાનિ અનુગ્રહકરાણીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:8
* એભ્ય ઇત્યપરિમિતાપરિસંખ્યાતેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:9
* આહ કિમેતાન્યેવ એભ્ય એવ વા ॥ પ્સ્ભ્_3.21:10
* તદુચ્યતે ન ॥ પ્સ્ભ્_3.21:11
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.21:12
અથ ઘોરેભ્યઃ

* અત્ર અથશબ્દો ઘોરરૂપોપાધિકો દ્રષ્ટવ્યઃ ઘોરાણિ અશિવાનિ અશાન્તાનિ અનનુગ્રહકારીણીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.22:1
* એભ્ય ઇત્યપરિમિતાપરિસંખ્યાતેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.22:2
* આહ કિમેતાન્યેવ દ્વિસંસ્થાનસંસ્થેભ્ય એવ વા ॥ પ્સ્ભ્_3.22:3
* ઉચ્યતે યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.22:4
ઘોરઘોરતરેભ્યશ્ચ

* અત્ર ઘોર ઇત્યેતદ્ ભગવતો નામધેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:1
* દ્વિતીયો ઘોરશબ્દો રૂપેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:2
* તર વિશેષણે ॥ પ્સ્ભ્_3.23:3
* શાનતરાદિવત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:4
* તેભ્યો ઘોરેભ્યો ઽઘોરેભ્યશ્ચ યાન્યન્યાનિ પશૂનાં સમ્મોહકરાણિ તાનિ ઘોરતરાણીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:5
* એભ્ય ઇત્યપરિમિતાસંખ્યાતેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:6
* ચશબ્દો ઘોરાઘોરરૂપોપસંહારે દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:7
* એતાન્યેવ ત્રિસંખ્યાનિ રૂપાણિ નાન્યાનીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:8
* આહ કુતસ્તાનિ રૂપાણિ કરોતિ ॥ પ્સ્ભ્_3.23:9
* કુત્રસ્થાનિ વા ॥ પ્સ્ભ્_3.23:10
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.23:11
સર્વેભ્યઃ

* અત્ર યાનિ રૂપકારણે ॥ પ્સ્ભ્_3.24:1
* સર્વત્વં કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:2
* સર્વત્રાનવકાશદોષાત્ સૂચ્યગ્રે દ્વિનાભીયબદરવત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:3
* કિંતુ કારણશક્તેર્ અવ્યાહતત્વાચ્ ચ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:4
* સર્વત્ર તાનીત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:5
* આહ રૂપકરણે કરણેષ્વસ્યાપ્રતિઘાત ઇતિ ક્વ સિદ્ધમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:6
* તદુચ્યતે ઇહ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:7
* યસ્માદાહ ॥ પ્સ્ભ્_3.24:8
શર્વસર્વેભ્યઃ

* અત્ર શર્વ ઇત્યેતદ્ ભગવતો નામધેયમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:1
* શર્વઃ કસ્માત્ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:2
* વિદ્યાદિકાર્યસ્ય શરણાચ્છર્વ ઇત્યુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.25:3
* સર્વં વિદ્યાદિકાર્યં રુદ્રસ્થમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:4
* સર્વસ્મિંશ્ચ ભગવાંશ્ચોદકઃ કારણત્વેન સર્વત્ર ॥ પ્સ્ભ્_3.25:5
* સર્વશબ્દઃ ત્રિસંખ્યેષ્વપિ એષુ નિરવશેષવાચી દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:6
* એભ્ય ઇત્યપરિમિતાસંખ્યેભ્ય ઇત્યર્થઃ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:7
* આહ અથૈતાં રૂપવિભૂતિં જ્ઞાત્વા સાધકેન કિં કર્તવ્યમ્ ॥ પ્સ્ભ્_3.25:8
* તદુચ્યતે ॥ પ્સ્ભ્_3.25:9
નમસ્તે અસ્તુ રુદ્રરૂપેભ્યઃ