પરાશરધર્મસંહિતા · અધ્યાય 12

દુઃસ્વપ્નં યદિ પશ્યેત્ તુ વાન્તે તુ ક્ષુરકર્મણિ ।
મૈથુને પ્રેતધૂમે ચ સ્નાનમ્ એવ વિધીયતે ॥

અજ્ઞાનાત્ પ્રાશ્ય વિણ્મૂત્રં સુરાસંસ્પૃષ્ટમ્ એવ ચ ।
પુનઃ સંસ્કારમ્ અર્હન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ ॥

અજિનં મેખલા દણ્ડો ભૈક્ષ્યચર્યા વ્રતાનિ ચ ।
નિવર્તન્તે દ્વિજાતીનાં પુનઃ સંસ્કારકર્મણિ ॥

વિણ્મૂત્રભોજી શુધ્યર્થં પ્રાજાપત્યં સમાચરેત્ ।
પઞ્ચગવ્યં ચ કુર્વીત સ્નાત્વા પીત્વા શુચિર્ ભવેત્ ॥

જલાગ્નિપતને ચૈવ પ્રવ્રજ્યાનાશકેષુ ચ ।
પ્રત્યાવસિતવર્ણાનાં કથં શુદ્ધિર્ વિધીયતે ॥

પ્રાજાપત્યદ્વયેનૈવ તીર્થાભિગમનેન ચ ।
વૃષૈકાદશદાનેન વર્ણાઃ શુધ્યન્તિ તે ત્રયઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ વનં ગત્વા ચતુષ્પથે ।
સશિખં વપનં કૃત્વા પ્રાજાપત્યદ્વયં ચરેત્ ॥

ગોદ્વયં દક્ષિણાં દદ્યાચ્ છુદ્ધિં સ્વાયંભુવો ઽબ્રવીત્ ।
મુચ્યતે તેન પાપેન બ્રાહ્મણત્વં ચ ગચ્છતિ ॥

સ્નાનાનિ પઞ્ચ પુણ્યાનિ કીર્તિતાનિ મનીષિભિઃ ।
આગ્નેયં વારુણં બ્રાહ્મં વાયવ્યં દિવ્યમ્ એવ ચ ॥

આગ્નેયં ભસ્મના સ્નાનમ્ અવગાહ્ય તુ વારુણમ્ ।
આપો હિ ષ્ઠેતિ ચ બ્રાહ્મં વાયવ્યં ગોરજઃ સ્મૃતમ્ ॥

યત્ તુ સાતપવર્ષેણ તત્ સ્નાનં દિવ્યમ્ ઉચ્યતે ।
તત્ર સ્નાત્વા તુ ગઙ્ગાયાં સ્નાતો ભવતિ માનવઃ ॥

સ્નાતું યાન્તં દ્વિજં સર્વે દેવાઃ પિતૃગણૈઃ સહ ।
વાયુભૂતાસ્ તુ ગચ્છન્તિ તૃષાર્તાઃ સલિલાર્થિનઃ ॥

નિરાશાસ્ તે નિવર્તન્તે વસ્ત્રનિષ્પીડને કૃતે ।
તસ્માન્ ન પીડયેદ્ વસ્ત્રં અકૃત્વા પિતૃતર્પણમ્ ॥

રોમકૂપેષ્વ્ અવસ્થાપ્ય યસ્ તિલૈર્ તર્પયેત્ પિતૄન્ ।
પિતરસ્ તર્પિતાસ્ તેન રુધિરેણ મલેન ચ ॥

અવધૂનોતિ યઃ કેશાન્ સ્નાત્વા યસ્ તૂત્સૃજેન્ મલમ્ ।
આચામેદ્ વા જલસ્થે ઽપિ સ બાહ્યઃ પિતૃદૈવતૈઃ ॥

શિરઃ પ્રાવૃત્ત્ય કણ્ઠં વા મુક્તકચ્છશિખો ઽપિ વા ।
વિના યજ્ઞોપવીતેન આચાન્તો ઽપ્ય્ અશુચિર્ ભવેત્ ॥

જલે સ્થલસ્થો નાચામેજ્ જલસ્થશ્ ચ બહિઃસ્થલે ।
ઉભે સ્પૃષ્ટ્વા સમાચાન્ત ઉભયત્ર શુચિર્ ભવેત્ ॥

સ્નાત્વા પીત્વા ક્ષુતે સુપ્તે ભુક્ત્વા રથ્યોપસર્પણે ।
આચાન્તઃ પુનર્ આચામેદ્ વાસો વિપરિધાય ચ ॥

ક્ષુતે નિષ્ઠીવને ચૈવ દન્તોચ્છિષ્ટે તથાનૃતે ।
પતિતાનાં ચ સંભાષે દક્ષિણં શ્રવણં સ્પૃશેત્ ॥

પ્રભાસાદીનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્ તથા ।
વિપ્રસ્ય દક્ષિણે કર્ણે સન્તીતિ મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

અગ્નિર્ આપશ્ ચ વેદાશ્ ચ સોમસૂર્યાનિલાસ્ તથા ।
સર્વ એવ તુ વિપ્રસ્ય શ્રોત્રે તિષ્ઠન્તિ દક્ષિણે ॥

ભાસ્કરસ્ય કરૈઃ પૂતં દિવા સ્નાનં પ્રશસ્યાતે ।
અપ્રશસ્તં નિશિ સ્નાનં રાહોર્ અન્યત્ર દર્શનાત્ ॥

સ્નાનં દાનં જપો હોમઃ કર્તવ્યો રાહુદર્શને ।
અન્યદા ત્વ્ અશુચી રાત્રિસ્ તસ્માત્ તાં પરિવર્જયેત્ ॥

મરુતો વસવો રુદ્રા આદિત્યાશ્ ચૈવ દેવતાઃ ।
સર્વે સોમે પ્રલીયન્તે તસ્માદ્ દાનં તુ તદ્ગ્રહે ॥

ખલયજ્ઞે વિવાહે ચ સંક્રાન્તૌ ગ્રહણે તથા ।
શર્વર્યાં દાનમ્ અસ્ત્ય્ એવ નાન્યત્રૈવ વિધીયતે ॥

પુત્રજન્મનિ યજ્ઞે ચ તથા ચાત્યયકર્મણિ ।
રાહોશ્ ચ દર્શને દાનં પ્રશસ્તં નાન્યદા નિશિ ॥

મહાનિશા તુ વિજ્ઞેયા મધ્યસ્થં પ્રહરદ્વયમ્ ।
પ્રદોષપશ્ચિમૌ યામૌ દિનવત્ સ્નાનમ્ આચરેત્ ॥

ચૈત્યવૃક્ષશ્ ચિતિર્ યૂપશ્ ચણ્ડાલઃ સોમવિક્રયી ।
એતાંસ્ તુ બ્રાહ્મણઃ સ્પૃષ્ટ્વા સવાસા જલમ્ આવિશેત્ ॥

અસ્થિસંચયનાત્ પૂર્વં રુદિત્વા સ્નાનમ્ આચરેત્ ।
અન્તર્દશાહે વિપ્રસ્ય હ્ય્ ઊર્ધ્વમ્ આચમનં ભવેત્ ॥

સર્વં ગઙ્ગાસમં તોયં રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે ।
સોમગ્રહે તથૈવોક્તં સ્નાનદાનાદિકર્મસુ ॥

કુશૈઃ પૂતં તુ યત્ સ્નાનં કુશેનોપસ્પૃશેદ્ દ્વિજઃ ।
કુશેન ચોદ્ધૃતં તોયં સોમપાનસમં ભવેત્ ॥

અગ્નિકાર્યાત્ પરિભ્રષ્ટાઃ સંધ્યોપાસનવર્જિતાઃ ।
વેદં ચઐવાનધીયાનાઃ સર્વે તે વૃષલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

તસ્માદ્ વૃષલભીતેન બ્રાહ્મણેન વિશેષતઃ ।
અધ્યેતવ્યો ઽપ્ય્ એકદેશો યદિ સર્વં ન શક્યતે ॥

શૂદ્રાન્નરસપુષ્ટસ્યાપ્ય્ અધીયાનસ્ય નિત્યશઃ ।
જપતો જુહ્વતો વાપિ ગતિર્ ઊર્ધ્વા ન વિદ્યતે ॥

શૂદ્રાન્નં શૂદ્રસંપર્કઃ શૂદ્રેણ તુ સહાસનમ્ ।
શૂદ્રાજ્ જ્ઞાનાગમશ્ ચૈવ જ્વલન્તમ્ અપિ પાતયેત્ ॥

યઃ શૂદ્ર્યા પાચયેન્ નિત્યં શૂદ્રી ચ ગૃહમેધિની ।
વર્જિતઃ પિતૃદેવેભ્યો રૌરવં યાતિ સ દ્વિજઃ ॥

મૃતસૂતકપુષ્ટાઙ્ગો દ્વિજઃ શૂદ્રાન્નભોજનઃ ।
અહં તન્ ન વિજાનામિ કાં કાં યોનિં ગમિષ્યતિ ॥

ગૃધ્રો દ્વાદશજન્માનિ દશજન્માનિ સૂકરઃ ।
શ્વયોનૌ સપ્તજન્મા સ્યાદ્ ઇત્ય્ એવં મનુર્ અબ્રવીત્ ॥

દક્ષિણાર્થમ્ તુ યો વિપ્રઃ શૂદ્રસ્ય જુહુયાદ્ ધવિઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ તુ ભવેચ્ છૂદ્રઃ શૂદ્રસ્ તુ બ્રાહ્મણો ભવેત્ ॥

મૌનવ્રતં સમાશ્રિત્ય આસીનો ન વદેદ્ દ્વિજઃ ।
ભુઞ્જાનો હિ વદેદ્ યસ્ તુ તદ્ અન્નં પરિવર્જયેત્ ॥

અર્ધે ભુક્તે તુ યો વિપ્રસ્ તસ્મિન્ પાત્રે જલં પિબેત્ ।
હતં દૈવં ચ પિત્ર્યં ચ આત્માનં ચોપઘાતયેત્ ॥

ભુઞ્જાનેષુ તુ વિપ્રેષુ યો ઽગ્રે પાત્રં વિમુઞ્ચતિ ।
સ મૂઢઃ સ ચ પાપિષ્ઠો બ્રહ્મઘ્નઃ સ ખલૂચ્યતે ॥

ભાજનેષુ ચ તિષ્ઠત્સુ સ્વસ્તિકુર્વન્તિ યે દ્વિજાઃ ।
ન દેવાસ્ તૃપ્તિમ્ આયાન્તિ નિરાશાઃ પિતરસ્ તથા ॥

અસ્નાત્વા નૈવ ભુઞ્જીતા અજપ્ત્વાગ્નિમ્ અહૂય ચ ।
પર્ણપૃષ્ઠે ન ભુઞ્જીત રાત્રૌ દીપં વિના તથા ॥

ગૃહસ્થસ્ તુ દયાયુક્તો ધર્મમ્ એવાનુચિન્તયેત્ ।
પોષ્યવર્ગાર્થસિદ્ધ્યર્થં ન્યાયવર્તી સુબુદ્ધિમાન્ ॥

ન્યાયોપાર્જિતવિત્તેન કર્તવ્યં હ્ય્ આત્મરક્ષણમ્ ।
અન્યાયેન તુ યો જીવેત્ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥

અગ્નિચિત્ કપિલા સત્રી રાજા ભિક્ષુર્ મહોદધિઃ ।
દૃષ્ટમાત્રાઃ પુનન્ત્ય્ એતે તસ્માત્ પશ્યેત્ તુ નિત્યશઃ ॥

અરણિં કૃષ્ણમાર્જારં ચન્દનં સુમણિં ઘૃતમ્ ।
તિલાન્ કૃષ્ણાજિનં છાગં ગૃહે ચૈતાનિ રક્ષયેત્ ॥

ગવાં શતં સૈકવૃષં યત્ર તિષ્ઠત્ય્ અયન્ત્રિતમ્ ।
તત્ ક્ષેત્રં દશગણિતં ગોચર્મપરિકીર્તિતમ્ ॥

બ્રહ્મહત્યાદિભિર્ મર્ત્યો મનોવાક્કાયકર્મજૈઃ ।
એતદ્ ગોચર્મદાનેન મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ॥

કુટુમ્બિને દરિદ્રાય શ્રોત્રિયાય વિશેષતઃ ।
યદ્ દાનં દીયતે તસ્મૈ તદ્ દાનં શુભકારકમ્ ॥

વાપીકૂપતડાગાદ્યૈર્ વાજપેયશતૈર્ મુખૈઃ ।
ગવાં કોટિપ્રદાનેન ભૂમિહર્તા ન શુધ્યતિ ॥

અષ્ટાદશદિનાદ્ અર્વાક્ સ્નાનમ્ એવ રજસ્વલા ।
અત ઊર્ધ્વં ત્રિરાત્રં સ્યાદ્ ઉશના મુનિર્ અબ્રવીત્ ॥

યુગં યુગદ્વયં ચૈવ ત્રિયુગં ચ ચતુર્યુગમ્ ।
ચાણ્ડાલસૂતિકોદક્યા પતિતાનામ્ અધઃ ક્રમાત્ ॥

તતઃ સંનિધિમાત્રેણ સચૈલં સ્નાનમ્ આચરેત્ ।
સ્નાત્વાવલોકયેત્ સૂર્યમ્ અજ્ઞાનાત્ સ્પૃશતે યદિ ॥

વિદ્યમાનેષુ હસ્તેષુ બ્રાહ્મણો જ્ઞાનદુર્બલઃ ।
તોયં પિબતિ વક્ત્રેણ શ્વયોનૌ જાયતે ધ્રુવમ્ ॥

યસ્ તુ ક્રુદ્ધઃ પુમાન્ બ્રૂયાજ્ જાયાયાસ્ તુ અગમ્યતામ્ ।
પુનર્ ઇચ્છતિ ચેદ્ એનાં વિપ્રમધ્યે તુ શ્રાવયેત્ ॥

શ્રાન્તઃ ક્રુદ્ધસ્ તમોઽન્ધો વા ક્ષુત્પિપાસાભયાર્દિતઃ ।
દાનં પુણ્યમ્ અકૃત્વા તુ પ્રાયશ્ચિત્તં દિનત્રયમ્ ॥

ઉપસ્પૃશેત્ ત્રિષવણં મહાનદ્યુપસંગમે ।
ચીર્ણાન્તે ચૈવ ગાં દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્ દશ ॥

દુરાચારસ્ય વિપ્રસ્ય નિષિદ્ધાચરણસ્ય ચ ।
અન્નં ભુક્ત્વા દ્વિજઃ કુર્યાદ્ દિનમ્ એકમ્ અભોજનમ્ ॥

સદાચારસ્ય વિપ્રસ્ય તથા વેદાન્તવેદિનઃ ।
ભુક્ત્વાન્નં મુચ્યતે પાપાદ્ અહોરાત્રાન્તરાન્ નરઃ ॥

ઊર્ધ્વોચ્છિષ્ટમ્ અધોચ્છિષ્ટમ્ અન્તરિક્ષમ્ ઋતૌ તથા ।
કૃચ્છ્રત્રયં પ્રકુર્વીત અશૌચમરણે તથા ॥

કૃચ્છ્રં દેવ્ય્ અયુતં ચૈવ પ્રાણાયામશતદ્વયમ્ ।
પુણ્યતીર્થે ઽનાર્દ્રશિરઃ સ્નાનં દ્વાદશસંખ્યયા ॥

દ્વિયોજને તીર્થયાત્રા કૃચ્છ્રમ્ એકં પ્રકલ્પિતમ્ ।
ગૃહસ્થઃ કામતઃ કુર્યાદ્ રેતસઃ સ્ખલનં ભુવિ ॥

સહસ્રં તુ જપેદ્ દેવ્યાઃ પ્રાણાયામૈસ્ ત્રિભિઃ સહ ।
ચતુર્વિદ્યોપપન્નસ્ તુ વિધિવદ્ બ્રહ્મઘાતકે ॥

સમુદ્રસેતુગમનં પ્રાયશ્ચિત્તં વિનિર્દિશેત્ ।
સેતુબન્ધપથે ભિક્ષાં ચાતુર્વર્ણ્યાત્ સમાચરેત્ ॥

વર્જયિત્વા વિકર્મસ્થાંશ્ છત્રોપાનદ્વિવર્જિતઃ ।
અહં દુષ્કૃતકર્મા વૈ મહાપાતકકારકઃ ॥

ગૃહદ્વારેષુ તિષ્ઠામિ ભિક્ષાર્થી બ્રહ્મઘાતકઃ ।
ગોકુલેષુ વસેચ્ ચૈવ ગ્રામેષુ નગરેષુ વા ॥

તપો વનેષુ તીર્થેષુ નદીપ્રસ્રવણેષુ વા ।
એતેષુ ખ્યાપયન્ન્ એનઃ પુણ્યં ગત્વા તુ સાગરમ્ ॥

દશયોજનવિસ્તીર્ણં શતયોજનમ્ આયતમ્ ।
રામચન્દ્રસમાદિષ્ટ નલસંચયસંચિતમ્ ॥

સેતું દૃષ્ટ્વા સમુદ્રસ્ય બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ ।
સેતું દૃષ્ટ્વા વિશુદ્ધાત્મા ત્વ્ અવગાહેત સાગરમ્ ॥

યજેત વાશ્વમેધેન રાજા તુ પૃથિવીપતિઃ ।
પુનઃ પ્રત્યાગતે વેશ્મ વાસાર્થમ્ ઉપસર્પતિ ॥

સપુત્રઃ સહ ભૃત્યૈશ્ ચ કુર્યાદ્ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
ગાશ્ ચૈવૈકશતં દદ્યાચ્ ચતુર્વિધ્યેષુ દક્ષિણામ્ ॥

બ્રાહ્મણાનાં પ્રસાદેન બ્રહ્મહા તુ વિમુચ્યતે ।
સવનસ્થાં સ્ત્રિયં હત્વા બ્રહ્મહત્યાવ્રતં ચરેત્ ॥

મદ્યપશ્ ચ દ્વિજઃ કુર્યાન્ નદીં ગત્વા સમુદ્રગામ્ ।
ચાન્દ્રાયણે તતશ્ ચીર્ણે કુર્યાદ્ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ॥

અનડુત્સહિતાં ગાં ચ દદ્યાદ્ વિપ્રેષુ દક્ષિણામ્ ।
સુરાપાનં સકૃત્ કૃત્વા અગ્નિવર્ણં સુરાં પિબેત્ ॥

સ પાવયેદ્ અથાત્માનમ્ ઇહલોકે પરત્ર ચ ।
અપહૃત્ય સુવર્ણં તુ બ્રાહ્મણસ્ય તતઃ સ્વયમ્ ॥

ગચ્છેન્ મુસલમ્ આદાય રાજાભ્યાશં વધાય તુ ।
તતઃ શુદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ રાજ્ઞાસૌ મુક્ત એવ ચ ॥

કામતસ્ તુ કૃતં યત્ સ્યાન્ નાન્યથા વધમ્ અર્હતિ ।
આસનાચ્ છયનાદ્ યાનાત્ સંભાષાત્ સહ ભોજનાત્ ॥

સંક્રામન્તિ હિ પાપાનિ તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ।
ચાન્દ્રાયણં યાવકં તુ તુલાપુરુષ એવ ચ ॥

ગવાં ચૈવાનુગમનં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
એતત્ પારાશરં શાસ્ત્રં શ્લોકાનાં શતપઞ્ચકં ।
દ્વિનવત્યા સમાયુક્તં ધર્મશાસ્ત્રસ્ય સંગ્રહઃ ॥

યથાધ્યયનકર્માણિ ધર્મશાસ્ત્રમ્ ઇદં તથા ।
અધ્યેતવ્યં પ્રયત્નેન નિયતં સ્વર્ગગામિના ॥