પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 4

॥ ક્ષાન્તિપારમિતાસમાસઃ ॥
4. વીર્યપારમિતાસમાસઃ
સર્વંસહે ક્ષાન્તિબલે ચ રૂઢે સર્વાદ્ભુતાન્યારભતે સ શૌર્યાત્ ।
વીર્યેણ કાર્યાન્તમહાબલેન યસ્માત્ સ દેવાનપિ યાત્યતીત્ય

સુદૃશ્યપારાણ્યપિ લૌકિકાનિ કાર્યાણિ નિર્વીર્યદુરુત્તરાણિ ।
અપ્રાપ્યરૂપં તુ ન કિં ચિદ્ અસ્તિ ખેદાનભિજ્ઞેન પરાક્રમેણ

આરબ્ધમ્ એવોત્સહતે ન હીન આરભ્ય મધ્યસ્તુ વિષાદમેતિ ।
પરાર્થમ્ અશ્રાન્તપરાક્રમાસ્તે નિર્વાણમુત્સૃજ્ય સમારભન્તે

પ્રાયેણ દૈન્યોપહતો જનો ઽયં સ્વાધીનવીર્યો ઽપિ ગુરુસ્વકાર્યઃ ।
અહીનવીર્યસ્ય તુ મેરુસારો ઽપ્યખેદસાધ્યઃ પરકાર્યભારઃ

સંસારકોટ્યોરુભયોઃ સમાનૈઃ પ્રયામસારૈર્દિવસૈર્યદિ સ્યુઃ ।
સંવત્સરાસ્તત્પ્રચયાતિદીર્ઘૈઃ કલ્પૈઃ સમુદ્રોદકબિન્દુતુલ્યૈઃ

ઉત્પાદયેયં યદિ બોધિચિત્તમ્ એકૈકમેતેન પરાક્રમેણ ।
સંભારશેષં ચિનુયાં તથાપિ ભૂયઃસમુત્સારિતખેદદૈન્યઃ

એકૈકમેવં યદિ બોધિચિત્તં પ્રાપ્યેત સંભારવિધિશ્ચ શેષઃ ।
તથાપિ બોધિં સમુદાનયેયં કૃપાસમુત્સાહિતધૈર્યસારઃ

સંસારદુઃખં સ્વમચિન્તયિત્વા સંનાહદાર્ઢ્યં યદચિન્ત્યમેવમ્ ।
આદ્યં સમાદાનમિદં વદન્તિ વીરવ્રતાનાં કરુણાત્મકાનામ્

પદ્ભ્યાં અતિક્રમ્ય કુકૂલકલ્પાં કૃત્સ્નાં મહીમાયુધસંવૃતાં વા ।
યદ્દ્રષ્ટુમ્ અપ્યુત્સહતે મુનીન્દ્રાન્ પાતું શિવં ધર્મરસાયનં વા

સંસારપઙ્કાજ્જનતા મયેયમ્ ઉદ્ધૃત્ય નિર્વાણસુખે નિવેષ્યા ।
ઉત્ક્ષેપનિક્ષેપવિધૌ પદાનાં યચ્ચિત્તમેવં ચ સમાદદાતિ

યદ્ વા હિતાર્થં ક્રમતે પરસ્ય પુણ્યાનિ વા લોકહિતાય ચિત્તમ્ ।
પરાક્રમઃ સો ઽક્ષયવિક્રમાણાં શ્રીમત્સમાદાનવિધૌ દ્વિતીયઃ

પુણ્યસ્ય ચોત્પાદસમાનકાલં સંબુદ્ધભાવે પરિણામનં યત્ ।
તદક્ષયત્વં સમુદાગમાય શુભં સમાદાનમ્ ઉદાહરન્તિ

મહત્સુ વામ્ભઃસુ યથા નિષિક્તો નૈવોદબિન્દુઃ ક્ષયમભ્યુપૈતિ ।
સંબુદ્ધભાવે પરિણામિતસ્ય તથૈવ પુણ્યસ્ય ન સંક્ષયો ઽસ્તિ

તથા હિ કારુણ્યવિશુદ્ધબુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞભાવાય ફલન્ત્યમૂનિ ।
પુણ્યાનિ લોકસ્ય ચરાચરસ્યેત્યેવં સ તાન્યારભતે સુસત્ત્વઃ

મહાત્રિસાહસ્રગતં જનૌઘં નિર્વાપયેદેકદિને ન કશ્ચિત્ ।
કલ્પં તથા નૈવ ચ સત્ત્વધાતોસ્તેનાપિ કિં ચિત્ પરિપાચિતં સ્યાત્

શ્રુત્વાપિ સત્ત્વાક્ષયતાં ઇમાં યઃ સત્ત્વાનશેષાન્ વિનિનીષુરેવ ।
વિષાદદોષાનવલીઢવીર્યઃ કસ્તસ્ય દૂરસ્થ ઇહાર્થસારઃ

યઃ પુણ્યરાશિર્જગતાં સમગ્રસ્તાવત્પ્રમાણૈર્દશભિર્જિનસ્ય ।
નિવૃત્તિમાગચ્છતિ રોમકૂપ એકૈક એકૈકસુજાતરોમા

શતેન ભૂયો ગુણિતેન તેન પુણ્યેન રોમાસ્પદસંશ્રિતેન ।
ભવત્યનુવ્યઞ્જનમેકમેવ શેષાણિ તસ્ય પ્રભવન્તિ કાયે

તાવદ્ગુણાદેવ ચ પુણ્યરાશેસ્તસ્માદ્ અનુવ્યઞ્જનસંપ્રવિષ્ટાત્ ।
પ્રત્યેકશસ્તસ્ય જિનત્વશંસિ નિર્વર્તતે લક્ષણચિત્રકર્મ

સલ્લક્ષણોત્પત્તિનિમિત્તભૂતાત્ સહસ્રસંખ્યાગુણિતાચ્ચ પુણ્યાત્ ।
નિર્વર્તતે તસ્ય મનોજ્ઞવર્ણા સંપૂર્ણચન્દ્રસ્ફુટકાન્તિરૂર્ણા

ઊર્ણાભિનિર્વૃત્તિકર્મં ચ પુણ્યં શતપ્રમાણૈર્ગુણિતં સહસ્રૈઃ ।
કરોતિ તસ્યાનવલોકનીયં છત્તરાભમુષ્ણીષલલામશીર્ષમ્

અયં મયા પુણ્યનિધિઃ પરાર્થં સંચેય ઇત્યુત્તમબોધિચિત્તે ।
વીર્યોન્મુખે કેન મુખેન તસ્મિંલ્લયપ્રવૃત્તિર્લભતાં પ્રવેશમ્

સર્વે ઽપિ સત્ત્વા યદિ લોકધાતૌ પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ સદૃશા ભવેયુઃ ।
જ્ઞાનેન તેભ્યો ઽભ્યધિકપ્રભાવઃ ક્ષાન્તિસ્થ એકો ઽપિ હિ બોધિસત્ત્વઃ

તથૈવ ચ ક્ષાન્તિબલસ્થિતેભ્યો વિશેષં આયાત્યવિવર્તનીયઃ ।
અશ્રાન્તવીર્યઃ કુશલપ્રયોગે યલ્લૌકિકે ચૈવ તદુત્તરે ચ

તેભ્યઃ પુણશ્ચાધિક એવ દૂરં ય એકજાતિપ્રતિબદ્ધબોધિઃ ।
ક એવ વાદો દૃઢવીર્યવત્સુ યે બોધિમૂલે પ્રથમં નિષણ્ણાઃ

તાદૃગ્વિધજ્ઞાનવિશુદ્ધિપૂર્ણઃ સ્યાદ્ યદ્યશેષેન ચ લોકધાતુઃ ।
યાયાત્ કલાં સો ઽપિ ન બોધિમૂલે સ્થિતસ્ય મારાતિકૃતાન્ત્યજાતેઃ

તાદૃગ્વિધજ્ઞાનવિશુદ્ધચિત્તાઃ સ્યુર્યદ્યશેષેન ચ સર્વલોકાઃ ।
બલપ્રદેશસ્ય મુનેરતુલ્યાઃ કલાપ્રદેશૈરપિ તે સમગ્રાઃ

ઇત્યદ્ભુતજ્ઞાનસમુદ્રમેકઃ કૃપાત્મકો નિસ્તરિતું પ્રયાતિ ।
અવ્યાહતાજ્ઞઃ પરચિત્તચારે પ્રજ્ઞાવભાસં ચ નભો વિશાલમ્

સર્વેષુ સત્ત્વેષુ ચ તસ્ય માત્રા સમાનહાર્દા કરુણાભ્યુદેતિ ।
સંબુદ્ધધર્માશ્ચ તતો ઽવશેષાસ્તસ્યાદ્ભુતાઃ સંપ્રભવન્ત્યશેષાઃ

એભિઃ સમાદાનગુણૈરુપેતઃ શુદ્ધશ્રવૈઃ પેલવસત્ત્વસત્ત્વૈઃ ।
અષ્ટાભિરઙ્ગૈરિવ તત્ત્વમાર્ગો વીર્યપ્રકર્ષાદધિકં વિભાતિ

વીર્યં ત્રિધા યઃ કુશલપ્રયોગસ્તસ્માચ્ચ વાક્કાયમનોવિશેષાઃ ।
પ્રસ્થાનવિષ્ઠાનસમાહિતસ્ય વીર્યપ્રકર્ષસ્ય મનોમયસ્ય

યો બોધિચિત્તપ્રણયઃ સમશ્ચ કૃપા ચ નૈરાત્મગતૌ ક્ષમા ચ ।
ચતુર્વિકલ્પો જનસંગ્રહશ્ચ સર્વેષુ ધર્મેષ્વનવગ્રહશ્ચ

સંસારપઙ્કે યદખિન્નતા ચ ત્રૈધાતુકસ્યૈવ ચ નોપલબ્ધિઃ ।
સર્વસ્વદાનં ન ચ તેન માનઃ સમગ્રશિક્ષસ્ય ન શિક્ષયા ચ

પરાપકારૈરવિકારિ ધૈર્યં ચિત્તસ્ય ચાત્યન્તમવિક્ષતિર્યા ।
આરમ્ભદાર્ઢયં કુશલક્રિયાસુ પ્રીતિર્વિવેકૈકરસા ચ ચિત્તે

ચતુર્વિધધ્યાનસમાપનં ચ ચિત્તસ્ય નિધ્યપ્તિરનાત્મતશ્ચ ।
અતૃપ્તતા ચ શ્રુતવિસ્તરેણ ન્યાયપ્રવેશસ્તદવેક્ષણાચ્ચ

યા દેશના ચૈવ યથાશ્રુતાનાં જ્ઞાનં ચ ધર્માનભિલાપ્યતાયામ્ ।
પઞ્ચસ્વભિજ્ઞાસુ ચ યત્પ્રભુત્વમ્ અભ્યાસમાત્રા ચ તદુત્તરાયામ્

યદૃદ્ધિપાદેષ્વભિનિર્હૃતત્વં પટ્વી ન ચાયાસમયી ક્રિયા ચ ।
સમ્યક્પ્રહાણેષુ ચ યઃ પ્રયોગઃ શુભાશુભાદેવ ચ યા વિમુક્તિઃ

યત્કૌશલં ચેન્દ્રિયનિર્ણયેષુ નિરિન્દ્રિયાન્ પશ્યતિ યચ્ચ ધર્માન્ ।
માર્ગસ્ય સંભારવિમાર્ગણં ચ ન ચાસ્ય કિં ચિદ્ ગમનં કુતશ્ચિત્

ઇત્યેવમાદ્યં પૃથુચિત્રવીર્યં પ્રસ્થાનવિષ્ઠાનવિશેષચિત્રમ્ ।
અસ્યાક્ષયત્વપ્રતિપૂરણાર્થં પ્રસ્થાનકર્મૈવ વિશેષહેતુઃ

નિમિત્તકર્મસ્વપિ ન પ્રવર્તતે વિતિષ્ઠતે જ્ઞાનમયે ચ કર્મણિ ।
કૃપાગુણાદ્યન્ ન જહાતિ સંસ્કૃતં ન ચોરુવીર્યો ઽપિ પતત્યસંસ્કૃતે

અપૂર્વધર્મશ્રુતિરલ્પરોગતા દુરાસદેત્વં શ્રુતધર્મધારણમ્ ।
અમાનુષેભ્યો ઽપિ પરિગ્રહોદયઃ સમાધિગોત્રપ્રતિલમ્ભ એવ ચ

વ્રજન્ત્યવન્ધ્યા યદહર્નિશં ક્રિયા ગુણૈર્ન હાનિં યદુત્પૈતિ મૌશલીમ્ ।
વિવૃદ્ધ એવોત્પલવચ્ચ યદ્ગુણૈર્મનુષ્યધર્માદધિકપ્રયોજનૈઃ

યશો વિશાલમ્ ચ સુખં સુખોદયં વિનીતકાર્પણ્યમનસ્ત્વમુત્તમમ્ ।
ગુણાશ્ચ તેષામિહ દૃષ્ટધાર્મિકા ભવન્તિ વીર્યાદિતિ કો ઽત્ર વિસ્મયઃ

ત્રૈલોક્યપૂજ્યમમિતોરુગુણં સંબુદ્ધભાવમપિ યાન્તિ યદા ।
વીર્યવ્યાપાશ્રયદૃઢાઃ પુરુષા ન સ્યાદ્ અતઃ ક ઇવ વીર્યપરઃ