પારમિતાસમાસ · અધ્યાય 1

પારમિતાસમાસઃ
1. દાનપારમિતાસમાસઃ
નમો બુદ્ધાય ॥
તથાગતાનાં પદમ્ આરુરુક્ષુરાશ્રિત્ય રત્નત્રયમ્ આદરેણ ।
બોધૌ નિધાયાવિચલં મનશ્ચ કુર્યાત્ પરાત્મવ્યતિહારમ્ આદૌ

તતઃ પરં દાનવિધૌ પ્રયોગઃ કાર્યસ્તથા લોકહિતોન્મુખેન ।
યથા સ્વગાત્રાણ્યપિ યાચિતસ્ય ન યોગસંકોચવિરૂપતા સ્યાત્

માત્સર્યદોષોપચયાય યત્ સ્યાન્ ન ત્યાગચિત્તં પરિબૃંહયેદ્ વા ।
તત્ત્યક્તુમેવાર્હતિ બોધિસત્ત્વઃ પરિગ્રહચ્છદ્મમયં વિઘાતમ્

તદ્ બોધિસત્ત્વઃ કથમ્ આદદીત રત્નં ધનં વા દિવિ વાપિ રાજ્યમ્ ।
યત્ ત્યાગચિત્તપ્રતિપક્ષદક્ષં સંબોધિમાર્ગાવરણં કરોતિ

સંસ્મૃત્ય ચર્યાતિશયં મુનીનાં તદુન્મુખીં સ્વામપિ ચ પ્રતિજ્ઞામ્ ।
પરિગ્રહસ્નેહવિનિગ્રહાર્થં કુર્યાદ્ ઇમાંશ્ચેતસિ સદ્વિતર્કાન્

યદા નિસૃષ્ટો જગતે મયાયં કાયો ઽપી તત્ત્યાગકૃતો ઽપિ ધર્મઃ ।
બાહ્યે તદા વસ્તુનિ સઙ્ગચિત્તં ન મે ગજસ્નાનમ્ ઇવાનુરૂપમ્

માંસાર્થિનો માંસમિદં હરન્તુ મજ્જાનમપ્યુદ્ધરણાત્ તદર્થી ।
અહં હિ લોકાર્થમિદં બિભર્મિ શરીરકં કિં બત વસ્તુ બાહ્યમ્

યથૈવ ભૈષજ્યમહીરુહસ્ય ત્વક્પત્ત્રપુષ્પાદિ જના હરન્તિ ।
મદીયમેતે ઽપહરન્તિ ચેતિ નૈવં વિકલ્પાઃ સમુદાચરન્તિ

તથૈવ લોકાર્થસમુદ્યતેન સ્વલ્પો ઽપિ કાર્યો ન મયા વિકલ્પઃ ।
દુઃખે કૃતઘ્ને સતતાશુચૌ ચ દેહે પરસ્માયુપયુજ્યમાને

આધ્યાત્મિકે ચૈવ મહીજલાદ્યે બાહ્યે મહાભૂતગણે ચ તુલ્યે ।
ઇદં મમેદં ન મમેતિ કો ઽયમ્ અજ્ઞાનપઙ્કાઙ્કવિધિર્મયાપિ

ગૃહ્ણીત ગાત્રાણ્યપિ મે યથેષ્ટં મા કાર્ષુરસ્મિન્ પરકીયબુદ્ધિમ્ ।
યુષ્માકમેવ સ્વમિદં કિમર્થં નાત્માભિમાનો મમ કશ્ચિદત્ર

ઇત્યદ્ભુતા યસ્ય ભવન્ત્યભીક્ષ્ણં સંબુદ્ધભાવાનુગુણા વિતર્કાઃ ।
તં બોધિસત્ત્વાતિશયં વદન્તિ બુદ્ધા મહાસત્ત્વમચિન્ત્યસત્ત્વાઃ

એવં સ દાનપ્રતિપત્તિશૂરઃ કરોતિ કાયે ઽપિ ન જાત્વપેક્ષામ્ ।
તસ્યાપ્રયત્નાદુપયાન્તિ શુદ્ધિં કર્માણિ વાક્કાયમનોમયાનિ

વિશુદ્ધકર્મા ચ હિતં પરેષામ્ આયાસદુઃખેન વિના કરોતિ ।
ઇત્થં સ સત્ત્વાર્થમભિપ્રયત્નો નયાનયે કૌશલમભ્યુપૈતિ

ભૂયસ્તરં પ્રાપ્ય બલં સ દાનાત્ સદ્ધર્મદાનેન તતઃ કરોતિ ।
ભવાન્ધકારે ભ્રમતાં જનાનાં સૂર્યોદયાત્ સ્પષ્ટતરં પ્રકાશમ્

સાધારણી લોકહિતાર્થસિદ્ધિઃ સર્વજ્ઞભાવાભ્યુદયપ્રતિષ્ઠા ।
અતો ઽસ્ય પુણ્યાક્ષયતાભ્યુદેતિ પ્રભેવ ભાનોરુદયસ્થિતસ્ય

ઇત્યદ્ભુતા દાનમયા ગુણૌઘા યે બોધિસત્ત્વાભરણીભવન્તિ ।
તસ્માત્ તદીયં પરિકર્મ ચિત્તં દાનસ્ય કારુણ્યપુરઃસરસ્ય

આયુઃપ્રતીભાનબલાદિ બૌદ્ધં નિષ્પાદયેયં જગતામનેન ।
સત્ત્વા મયા ચામિષસંગૃહીતાઃ સદ્ધર્મપાત્રાણ્યપિ મે ભવેયુઃ

ઇત્યન્નદાનં પ્રદદાતિ વિદ્વાન્ ન સ્વર્ગસંપત્તિપરિગ્રહાય ।
પાનાન્યપિ ક્લેશતૃષઃ શમાય લોકસ્ય લોકાર્થચરો દદાતિ

બૌદ્ધસ્ય ચૈવર્દ્ધિવિચેષ્ટિતસ્ય નિર્વાણસૌખ્યસ્ય ચ સર્વલોકઃ ।
લાભી કથં સ્યાદિતિ લોકનાથો યાનં મહાયાનરતિર્દદાતિ

સંબુદ્ધવર્ણસ્ય ચ હેમભાસો લજ્જામયસ્યૈવ ચ ભૂષણસ્ય ।
નિષ્પત્તયે વસ્ત્રવિધીનુદારાન્ સત્કૃત્ય કાલાનુગુણં દદાતિ

સંબોધિમણ્ડાસનમ્ આસનાનિ શય્યાશ્ચ શય્યાત્રયમ્ ઈક્ષમાણઃ ।
સર્વજ્ઞચક્ષુઃપ્રતિલબ્ધયે ચ ચૈત્યેષુ રથ્યાસુ ચ દીપમાલામ્

વાદ્યાનિ દિવ્યશ્રુતિસંગ્રહાર્થં સંબુદ્ધશીલાય ચ ગન્ધદાનમ્ ।
સભાપ્રપારામવિહારગેહાઞ્ શરણ્યભાવાભિમુખો દદાતિ

દાનં રસાનાં તુ સુસંસ્કૃતાણાં રસારસાગ્રત્વપરિગ્રહાય ।
ભૈષજ્યદાનાન્યજરામરત્વં લોકાન્ ઇમાન્ પ્રાપયિતું દદાતિ

ભુજિષ્યતામાત્મસમં નિનીષુર્દાશીકૃતાન્ ક્લેશગણેન લોકાન્ ।
સ દાસદાસ્યાદિ સદા દદાતિ દાસાનુદાસાનપરાકરિષ્યન્

દદાતિ પુત્રાન્ દુહિતૃઃ પ્રિયાશ્ચ બોધિપ્રિયત્વાદનવદ્યદાનમ્ ।
એકાન્તસદ્ધર્મરતિપ્રિયશ્ચ ક્રીડાવિશેષાન્ રતિહેતુભૂતાન્

સુવર્ણમુક્તામણિવિદ્રુમાદીન્ દદાતિ સલ્લક્ષણસંપદર્થમ્ ।
રત્નપ્રદીપ્તાનિ ચ ભૂષણાનિ ચિત્રાણ્યનુવ્યઞ્જનસૌષ્ઠવાય

ધ્યાનાર્થમુદ્યાનતપોવનાનિ સદ્ધર્મકોષાય ચ વિત્તકોષમ્ ।
મુનીન્દ્રરાજ્યાય દદાત્યખિન્નો રાજ્યાનિ ચાજ્ઞાપનમણ્ડિતાનિ

ચક્રાઙ્કિતાભ્યાં ચરણોત્તમાભ્યામ્ સંબોધિમણ્ડાક્રમણોત્સુકત્વાત્ ।
સ નિર્વિકારશ્ચરણપ્રદાનં લોકાર્થનિષ્પત્તિકરો દદાતિ

દુઃખાપગાયામતિશીઘ્રગાયાં મગ્નસ્ય લોકસ્ય કથં ન દદ્યામ્ ।
સદ્ધર્મહસ્તાનિતિ સંપ્રદત્તે હસ્તાન્વિકોષામ્બુરુહપ્રકાશાન્

શ્રદ્ધેન્દ્રિયાદિપ્રતિપૂરણાર્થં સ કર્ણનાસાદિ દદાત્યખિન્નઃ ।
ચક્ષુશ્ચ ચક્ષુર્વિમલીકરિષ્યંલ્લોકસ્ય સર્વાવરણપ્રહાણાત્

ઉત્કૃત્ય માંસાનિ સશોણિતાનિ દદાતિ કારુણ્યવશેન નાથઃ ।
ભૂમ્યગ્નિવાય્વમ્બુવદેવ મે સ્યાલ્લોકોપજીવ્યઃ કથમ્ એષ કાયઃ

લોકોત્તમજ્ઞાનસમાપનાર્થં સ ઉત્તમાઙ્ગૈરપિ સત્કરોતિ ।
અભ્યાગતસ્યાર્થિજનસ્ય યાચ્ઞાં પ્રાગેવ દેહાવયવૈસ્તદન્યૈઃ

મજ્જાનમપ્યદ્ભુતવીરચેષ્ટો દદાતિ લોકસ્ય કથં ન કુર્યામ્ ।
તથાગતં વિગ્રહમપ્રધૃષ્યં વૃષ્ટ્યાપિ વજ્રોજ્જ્વલયા પતન્ત્યા

ઇત્યેવમાદ્યં સતતાનવદ્યં તદ્બોધિસત્ત્વામ્બુધરપ્રમુક્તમ્ ।
પ્રહ્લાદ્ય દાનામ્બુ જગત્સમગ્રં સર્વજ્ઞતાસાગરમભ્યુપૈતિ

અન્વિષ્ય ભોગાન્વિષમેણ નાસૌ દદાતિ નોત્પીડનયા પરસ્ય ।
ન ત્રાસલજ્જાપ્રતિકારહેતોર્ન દક્ષિનીયાન્ પરિમાર્ગમાણઃ

ન ચ પ્રણીતે સતિ રૂક્ષદાનમ્ અદક્ષિણીયા ઇતિ વાવમન્ય ।
વિપાકકાઙ્ક્ષાકૃપણીકૃતં વા સત્કારહીનં વિજુગુપ્સિતં વા

નૈવોન્નતિં શીલવતે પ્રયચ્છન્ વિપર્યયં ગચ્છતિ નેતરસ્મૈ ।
નાત્માનમુત્કર્ષતિ નૈવ નિન્દાં કરોતિ સો ઽન્યસ્ય સમપ્રયોગઃ

ન ચાસ્ય મિથ્યાશયદાનમસ્તિ નૈવાસ્ત્યનધ્યાશયદાનમસ્ય ।
ન ક્રોધદોષોપહતં દદાતિ નૈવાનુતાપં કુરુતે સ દત્ત્વા

ન શ્લાઘ્યમાનો વિપુલં દદાતિ નાશ્લાઘ્યમાનો ઽન્યતરં દદાતિ ।
ન યાચકાનામુપઘાતદાનં યદ્ વા ભવેદ્ વિપ્રતિપત્તિહેતુઃ

નાકાલદાનં સ દદાતિ કિંચિદ્ દદાતિ કાલે વિષમે ઽપિ નૈવ ।
ન દેવભાવાય ન રાજ્યહેતોર્ન હીનયાનસ્પૃહયાલુભાવાત્

નાસૌ મુખોલ્લોકનયા દદાતિ ન કીર્તિશબ્દાય ન હાસ્યહેતોઃ ।
પર્યાપ્તમેતચ્ચ મમેતિ નૈવં યદ્વા વિહિંસાહસિતં પરેષામ્

સર્વજ્ઞભાવાપરિણામિતં વા સગર્હિતં વા સ દદાતિ નૈવ ।
તતો ઽસ્ય તત્ પારમિતાભિધાનં પરાં વિશુદ્ધિં સમુપૈતિ દાનમ્

દાનોદ્ભવં તસ્ય ચ પુણ્યરાશિં લોકાત્ સમગ્રાદપિ પિણ્ડિતાનિ ।
પુણ્યાનિ નૈવાભિભવન્તિ યસ્માલ્લોકોત્તમત્ત્વં સ તતો ઽભ્યુપૈતિ

પઞ્ચસ્વભિજ્ઞાસુ વિનિશ્ચિતાત્મા લોકાય યદ્વર્ષતિ દાનવર્ષમ્ ।
સમન્તતસ્તસ્ય કુતઃ પ્રમાણં પરિક્ષયો વા સતતપ્રવૃત્તેઃ

યદક્ષયાણાં જગતાં હિતાય જ્ઞાનસ્ય હેતુશ્ચ યદક્ષયસ્ય ।
ત્રૈધાતુકેન ક્ષયિણા ન તચ્ચ સંલિપ્યતે વ્યોમવદમ્બુદેન

તચ્છૂન્યતાકારસમાહિતં ચ નિમિત્તદોષૈઃ પરિવર્જિતં ચ ।
અકિંચનક્લેશવિયોગસિદ્ધેસ્તેનાક્ષયં તત્કથિતં મુનીન્દ્રૈઃ

અસ્મિન્ પુનઃ સત્પુરુષાવદાને દાને નિદાને સુખવિસ્તારાણામ્ ।
ચિકીર્ષતા યોગમનિત્યસંજ્ઞા ભોગેષુ કાર્યા કરુણા ચ લોકે

ભોગાનનિત્યાનભિવીક્ષમાનઃ સાત્મ્યં ગતાયાં ચ તતઃ કૃપાયામ્ ।
સ નિશ્ચયં ગચ્છતિ દીયતે યદ્ એતાન્ મદીયાં ન તુ યદ્ગૃહે મે

યદ્દત્તમ્ અસ્માન્ ન ભયં કદા ચિદ્ ગેહે યદસ્માદ્ભયમભ્યુપૈતિ ।
સાધારણં રક્ષ્યમતર્પકં ચ દત્તે તુ નૈતે પ્રભવન્ત્યનર્થાઃ

સુખં પરત્રાપિ કરોતિ દત્તમ્ ઇહૈવ દુઃખં પ્રકરોત્યદત્તમ્ ।
ઉલ્કાસ્વભાવં હિ ધનં નરાણામ્ અત્યજ્યમાનં વ્યસનં દદાતિ

અદીયમાનં નિધનં પ્રયાતિ નિધાનતાં યાતિ હિ દીયમાનમ્ ।
ધનસ્ય નિઃસારલઘોઃ સ સારો યદ્દીયતે લોકહિતોન્મુખેન

યદ્દત્તમેતદ્વિદુષાં પ્રશસ્યં બાલો જનસ્તન્નિચયપ્રશંસી ।
પ્રાયો વિયોગો હિ પરિગ્રહેભ્યો દાનાદ્ભવત્યભ્યુદયો યશશ્ચ

દત્તં ન તત્ક્લેશપરિગ્રહાય ક્લેશાય માત્સર્યમનાર્યધર્મઃ ।
યદ્દીયતે સત્પથ એષ તસ્માદ્ અતો ઽન્યથા કાપથમાહુરાર્યાઃ

અભ્યાગતે યાચનકે ચ તેન સંબોધિસંભારવિવૃદ્ધિહેતૌ ।
તત્પ્રેષ્યસંજ્ઞાત્મનિ સંનિવેશ્યા કલ્યાણમિત્રપ્રિયતા ચ તસ્મિન્

મહાત્મનાં યત્પ્રતનૂભવન્તિ રાગાદયો યાચનકાન્નિશમ્ય ।
તેનોત્સવાભ્યાગમમપ્યતીત્ય તેષાં પ્રિયં યાચનકોપયાનમ્

સ ચેત્પુનર્યાચનકે ઽપિ લબ્ધે દાતું ન શક્નોત્યતિદુર્બલત્વાત્ ।
તેનાનુનેયો મધુરેણ સામ્ના સ યાચકઃ સ્યાન્ન યથા સમન્યુઃ

કાર્યશ્ચ માત્સર્યવિનિગ્રહાય મોહપ્રહાણાય ચ તેન યત્નઃ ।
તથા યથા યાચનકઃ કદા ચિદ્ વૈમુખ્યદીનો ન તતો વ્યાપૈતિ

સંબોધિચિત્તં કુત એવ તસ્ય દ્રવ્યે ઽપિ યો મત્સરમભ્યુપૈતિ ।
વાસઃ સુચિત્તસ્ય હિ નાસ્તિ દોષૈરમ્ભોનિધાનસ્ય શવૈર્યથૈવ

તસ્માત્ ત્યક્ત્વા સર્વતઃ સર્વદોષાન્ બોધિપ્રાર્થી સર્વદા સર્વદઃ સ્યાત્ ।
ત્રાતું લોકાનેકવીરઃ ક્વ ચિત્તં ચેષ્ટા દૈન્યાનૂર્જિતેયં ક્વ ચૈવ

મૂલં દાનસ્યાસ્ય સંબોધિચિત્તં તન્ન ત્યાજ્યં દિત્સતા દાનમીદૃક્ ।
તં સંબુદ્ધાસ્ત્યાગિનામગ્રમાહુર્યો લોકેષુ ત્યાગમાધિત્સુરગ્રમ્