પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 6180

શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અનુત્પન્નેન ધર્મેણ ઉત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યતે, અથ ઉત્પન્નેન ધર્મેણ અનુત્પન્ના પ્રાપ્તિઃ પ્રાપ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉત્પન્નેન ધર્મેણ અનુત્પન્નાં પ્રાપ્તિં પ્રાપ્યમાણામ્ ઇચ્છામિ, નાપ્ય્ અનુત્પન્ને નોત્પન્નાં પ્રાપ્તિં પ્રાપ્યમાણામ્.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અનુત્પન્નેન ધર્મેણ પ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છસિ, અથ વોત્પન્નેન ધર્મેણ પ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છસિ?
સુભૂતિર્ આહ: નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નેન ધર્મેણ પ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છામિ, નાપ્ય્ ઉત્પન્નેન ધર્મેણ પ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છામિ.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે નાસ્તિ પ્રાપ્તિર્ નાસ્ત્ય્ અભિસમયઃ?
સુભૂતિર્ આહ: અસ્ત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રાપ્તિર્ અસ્ત્ય્ અભિસમયો ન પુનર્ દ્વયમ્, અપિ તુ ખલુ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર લોકવ્યવહારેણ પ્રાપ્તિશ્ ચાભિસમયશ્ ચ પ્રજ્ઞપ્યતે લોકવ્યવહારેણ સ્રોતઆપન્નો વા સકૃદાગામી વા અનાગામી વા અર્હન્ વા પ્રત્યેકબુદ્ધો વા બોધિસત્ત્વો વા બુદ્ધો વા પ્રજ્ઞપ્યતે ન પુનઃ પરમાર્થેન પ્રાપ્તિર્ નાભિસમયો ન સ્રોતઆપન્નો ન સકૃદાગામી નાનાગામી નાર્હન્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધો ન બોધિસત્ત્વો ન બુદ્ધઃ.
શારિપુત્ર આહ: અનુત્પન્નો ધર્મ ઇત્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: અનુત્પન્નો ધર્મો ઽનુત્પન્નો ધર્મ ઇત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યદ્ વદસિ પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્ ઇતિ, અનુત્પાદો ઽપિ યે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યશ્ ચાનુત્પન્નો ધર્મો યચ્ ચ પ્રતિભાનં યે ચ મન્ત્રા યા ચાનુત્પત્તિઃ સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ.
શારિપુત્ર આહ: અનુત્પાદો ઽપ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે મન્ત્રઃ, અનુત્પાદઃ પ્રતિભાનમ્ અનુત્પાદો ધર્મસ્ તે ઽપિ ધર્મા અનુત્પન્ના યાન્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાદો મન્ત્રઃ, અનુત્પાદઃ પ્રતિભાનમ્ અનુત્પાદો ધર્મસ્ તે ઽપિ ધર્મા અનુત્પન્ના, યાન્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપમ્ અનુત્પાદઃ, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદઃ, એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્માઃ સર્વશૂન્યતા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અભિજ્ઞાસમાધયો ધારણીમુખાનિબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અનુત્પાદઃ, સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામી અનાગામી અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાકારજ્ઞઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ અનુત્પાદઃ.
શારિપુત્ર આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અનુત્પાદો મન્ત્રઃ, ( પ્સ્પ્1-2: 166 ) અનુત્પાદઃ પ્રતિભાનમ્ અનુત્પાદો ધર્મસ્ તે ઽપિ ધર્મા અનુત્પન્ના યાન્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતું, યાવત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પદપારમિતાબોધિપક્ષા ધર્માઃ સર્વશૂન્યતા સર્વધારણીમુખાનિ સર્વસમાધયો બલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ આવેણિકબુદ્ધધર્માઃ પેયાલં, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ અનુત્પાદાઃ.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે યથૈવ લોકવ્યવહારેણ પ્રાપ્તિશ્ ચાભિસમયશ્ ચ, એવં પઞ્ચાણાં ગતીનાં સંભેદો ભવતિ લોકવ્યવહારેણ પરમાર્થતો ન ભવતિ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રૈવમ્ એતત્, યથૈવ લોકવ્યવહારેણ પ્રાપ્તિશ્ ચાભિસમયશ્ ચ તથૈવ લોકવ્યવહારેણ પઞ્ચાણાં ગતીનાં સંભેદો ભવતિ નાત્ર ખલુ પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પરમાર્થે ન કર્મ ન વિપાકો નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઽનુત્પન્નો ધર્મ ઉત્પદ્યતે ઉતાહો ઉત્પન્નો ધર્મ ઉત્પદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય ઉત્પાદમ્ ઇચ્છામિ નાપ્ય્ અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય ઉત્પાદમ્ ઇચ્છામિ.
શારિપુત્ર આહ: કતમસ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્યોત્પાદં નેચ્છસિ?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપસ્યાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવશૂન્યસ્યોત્પાદં નેચ્છામિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવશૂન્યસ્યોત્પાદં નેચ્છામિ, એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પારમિતાનાં બોધિપક્ષાણાં ધર્માણામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં ધારણીમુખાનાં બલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં બોધેર્ અપ્ય્ અહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પાપન્નાયાઃ સ્વભાવશૂન્યાયા ઉત્પાદં નેચ્છામિ.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઉત્પાદ ઉત્પદ્યતે અથાનુત્પાદ ઉત્પદ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉત્પાદ ઉત્પદ્યતે નાપ્ય્ અનુત્પાદ ઉત્પદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યશ્ ચોત્પાદો યશ્ ( પ્સ્પ્1-2: 167 ) ચાનુત્પાદો દ્વાવ્ અપ્ય્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તૌ અરૂપિણૌ અનિદર્શનૌ અપ્રતિઘૌ એકલક્ષણૌ યદ્ ઉતાલક્ષણૌ.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ નોત્પાદ ઉત્પદ્યતે નાપ્ય્ અનુત્પાદ ઉત્પદ્યતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ અનુત્પાદો મન્ત્રો ઽનુત્પાદઃ પ્રતિભાનમ્, અનુત્પાદો ધર્મસ્ તે ઽપિ ધર્મા અનુત્પન્ના યાન્ આરભ્ય પ્રતિભાતિ મન્ત્રયિતુમ્.
શારિપુત્ર આહ: ધર્મકથિકાનામ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ અગ્રતાયાં સ્થાપયિતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ યદ્ યદ્ એવ પરિપ્રશ્નીક્રિયતે તતસ્ તત એવ નિઃસરતિ.
સુભૂતિર્ આહ: ધર્મતૈષા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથાગતશ્રાવકાણામ્ અનિશ્રિતસર્વધર્માણાં તે યતો યત એવ પરિપૃચ્છ્યન્તે તતસ્ તત એવ નિઃસરન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથાપિ નામાનિશ્રિતત્વાત્ સર્વધર્માણામ્.
શારિપુત્ર આહ: કથમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અનિશ્રિતાઃ સર્વધર્માઃ?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યં તં નાધ્યાત્મનિશ્રિતં ન બહિર્ધાનિશ્રિતં નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યં તં નાધ્યાત્મનિશ્રિતં ન બહિર્ધાનિશ્રિતં નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.
ચક્ષુર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યં તં નાધ્યાત્મનિશ્રિતં ન બહિર્ધાનિશ્રિતં નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મન આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યં તં નાધ્યાત્મનિશ્રિતં ન બહિર્ધાનિશ્રિતં નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.
દાનપારમિતાપિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યા સા નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રકૃતિશૂન્યા સા નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.

અધ્યાત્મશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યા સા નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, એવં બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યા સા નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ પ્રકૃતિશૂન્યાનિ તાનિ નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાણિ ( પ્સ્પ્1-2: 168 ) બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ પ્રકૃતિશૂન્યઃ સ નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.
એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસમાધિધારણીમુખબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યાસ્ તે નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ સર્વધર્મા અનિશ્રિતાઃ, પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરતા રૂપં પરિશોધયિતવ્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં પરિશોધયિતવ્યમ્, એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધા ધાતવઃ, આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞાદશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પરિશોધયિતવ્યાઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પરિશોધયિતવ્યા.
ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાનિર્યાણમ્
શારિપુત્ર આહ: કથમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્પારમિતાસુ ચરન્ બોધિસત્ત્વમાર્ગં પરિશોધયતિ?
સુભૂતિર્ આહ: અસ્ત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનપારમિતા લૌકિકી અસ્તિ લોકોત્તરા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા અસ્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતા લૌકિકી અસ્તિ લોકોત્તરા.
શારિપુત્ર આહ: કતમા આયુષ્મન્ સુભૂતે દાનપારમિતા લૌકિકી કતમા લોકોત્તરા?
સુભૂતિર્ આહ: લૌકિકી આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનપારમિતા ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાયકો ભવતિ દાનપતિઃ, શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાધ્વગેભ્યો યાચનકેભ્યો દાતા ભવતિ, અન્નાર્થિકેભ્યો ઽન્નં દદાતિ, પાનયાનવસનગન્ધમાલ્યવિલેપનપુષ્પધૂપચૂર્ણવાસોપાશ્રયપ્રતિશ્રયજીવિતોપકરણશયનાસનભૈષજ્યાર્થિકેભ્યો ઽન્નપાનયાનવસનશયનાસનગન્ધમાલ્યવિલેપનપુષ્પધૂપચૂર્ણવાસોપાશ્રયપ્રતિશ્રયાન્યતરાન્યતરજીવિતપરિષ્કારોપકરણભૈષજ્યદાતા ભવતિ, પુત્રાર્થિકેભ્યઃ પુત્રં દદાતિ, દુહિત્ર્યર્થિકેભ્યો દુહિતરં દદાતિ, ભાર્યાર્થિકેભ્યો ભાર્યાં દદાતિ, રાષ્ટ્રાર્થિકેભ્યો રાજ્યાનિ દદાતિ, શિરો ઽર્થિકેભ્યઃ શિરો દદાતિ, અઙ્ગાર્થિકેભ્યો ઽઙ્ગાનિ દદાતિ, માંસશોણિતમજ્જાર્થિકેભ્યો માંસશોણિતમજ્જાનો દદાતિ, તચ્ ચ સંનિશ્રિતં પરિત્યજતિ, ( પ્સ્પ્1-2: 169 ) તસ્યૈવં ભવતિ, અહં દદામિ એષ પરિગૃહ્ણીતે ઇદં દાનમ્ અહં નિર્મત્સરઃ સર્વસ્વં પરિત્યજામિ, અહં બુદ્ધાજ્ઞાં કરોમિ, અહં દાનપારમિતાયાં ચરામિ, અહમ્ એતદ્ દાનં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયામિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, અનેન ચ દાનેન દાનફલેન ચ સર્વસત્ત્વા દૃષ્ટ એવ ધર્મે સુખિતા ભવન્તુ અનુપાદાય પરિનિર્વાન્તુ, સ ત્રિભિઃ સઙ્ગૈઃ સક્તો દાનં દદાતિ, કતમૈસ્ ત્રિભિર્? યદ્ ઉતાત્મસંજ્ઞયા પરસંજ્ઞયા દાનસંજ્ઞયા ચ એભિસ્ ત્રિભિઃ સઙ્ગૈઃ સક્તો દાનં દદાતિ, ઇયમ્ ઉચ્યતે લૌકિકી દાનપારમિતેતિ. તથા હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર લોકતો ન ચલતિ નોચ્ચલતિ ન સંક્રામતિ, તેનોચ્યતે લૌકિકી દાનપારમિતેતિ.
તત્ર કતમા લોકોત્તરા દાનપારમિતા? યદ્ ઉત ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ. તત્ર કતમા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ? ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનં દદન્ નાત્માનમ્ ઉપલભતે પ્રતિગ્રાહકં નોપલભતે દાનં ચ નોપલભતે, તદ્ વિપાકં ચ નોપલભતે, ઇયમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનં દદન્ સર્વસત્ત્વેભ્યસ્ તદ્ દાનં નિર્યાતયતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ નોપલભતે, આત્માનં ચ નોપલભતે, તચ્ ચ દાનમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ન ચ બોધિમ્ ઉપલભતે. ઇયમ્ ઉચ્યતે લોકોત્તરા દાનપારમિતેતિ.
કેન કારણેનોચ્યતે લોકોત્તરા દાનપારમિતેતિ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર લોકાચ્ ચલતિ ઉચ્ચલતિ સંક્રામતિ, તેન કારણેનોચ્યતે લોકોત્તરા દાનપારમિતેતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા.
શારિપુત્ર આહ: કતમાયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા લૌકિકી, કતમા લોકોત્તરા?

સુભૂતિર્ આહ: લૌકિકી આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનં દદાતિ ઉપલમ્ભનિશ્રિતો માત્સર્યચિત્તં મયા નિગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ, તચ્ ચાત્મસત્ત્વદાનસંજ્ઞાનિશ્રિતઃ સર્વસ્વં પરિત્યજતિ બાહ્યં વા અધ્યાત્મિકં વા વસ્તુ ઉપાત્તં વા અનુપાત્તં વા નાસ્તિ કિંચિદ્ યં ન પરિત્યજતિ, તચ્ ચ કુશલમૂલં બોધયે પરિણામયતિ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા ઉપલમ્ભનિશ્રિતઃ,
સ શીલં સેવતે ધૂતગુણપ્રતિષ્ઠિતઃ, કાયવાક્ચિત્તોપલમ્ભનિશ્રિતસ્ ( પ્સ્પ્1-2: 170 ) તાંશ્ ચ દશ કુશલાન્ કર્મપથાન્ સેવમાનઃ, આત્મદૃષ્ટ્યાં સત્ત્વદૃષ્ટ્યાં કુશલદૃષ્ટ્યાં નિશ્રિતો બોધિમ્ ઉપલભ્ય સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ શીલાનિ બોધયે પરિણામયતિ તચ્ ચોપલમ્ભેન, આત્માનમ્ ઉત્કર્ષયતિ પરાન્ પંસયતિ.
સ સર્વસત્ત્વાનાં દુષ્કૃતાનિ ક્ષમતે, આત્મસત્ત્વક્ષાન્તિદૃષ્ટિનિશ્રિતસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા ઉપલમ્ભયોગેન.
સ વીર્યમ્ આરભતે કાયમ્ ઉપલમ્ભમાનશ્ ચિત્તમ્ ઉપલમ્ભમાનઃ પુણ્યસંભારમ્ ઉપલમ્ભમાનઃ, જ્ઞાનસંભારમ્ ઉપલમ્ભમાનઃ, આત્માનમ્ ઉપલમ્ભમાનઃ, બોધિમ્ ઉપલમ્ભમાનસ્ તેન ચ વીર્યારમ્ભેન મન્યતે, તચ્ ચ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા ઉપલમ્ભયોગેનાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ.
સ મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાં ભાવયતિ ધ્યાનસમાપત્તીઃ સમાપદ્યતે વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ તા આસ્વાદયતિ, તા આસ્વાદયન્ મન્યતે સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ઉપલમ્ભદૃષ્ટિકો બોધાય પરિણામયતિ. ઇયમ્ ઉચ્યતે લૌકિકી પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સ શૂન્યતાં ભાવયન્ રૂપં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ ઉપલભતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ ઉપલભતે, યાવદ્ બુદ્ધબોધિં ચોપલભતે ઉપલમ્ભયોગેન, તાનિ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, તં ચોપલમ્ભયોગેન, સર્વપાપં પ્રતિદેશયત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, આત્મનશ્ ચ પરેષાં ચ પુણ્યમ્ અનુમોદતે, આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચાર્થાય ઉપલભમાનઃ સર્વબુદ્ધાન્ અધ્યેષયતે, અનુપાયેન ત્રિઃકૃત્વઃ પુણ્યં સર્વજ્ઞતાયૈ પરિણામયતિ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા. ઇયમ્ ઉચ્યતે લૌકિકી પ્રજ્ઞાપારમિતા
તત્ર કતમા લોકોત્તરા પ્રજ્ઞાપારમિતા? આત્મસત્ત્વદેયબોધ્યનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા દાનપારમિતાં પરિશોધયતિ, બોધાય આત્મસત્ત્વશીલબોધ્યનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા શીલપારમિતાં પરિશોધયતિ, બોધાય આત્મસત્ત્વક્ષમાબોધ્યનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિશોધયતિ, બોધાય ચાત્મકાયચિત્તવીર્યપુણ્યજ્ઞાનબોધ્યનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા વીર્યપારમિતાં પરિશોધયતિ, બોધાય આત્મસત્ત્વધ્યાનસમાધિસમાપત્તિબોધ્યાનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા ધ્યાનપારમિતાં ( પ્સ્પ્1-2: 171 ) પરિશોધયતિ, બોધાય આત્મસત્ત્વસર્વધર્માનુપલબ્ધ્યા ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિશોધયતિ, બોધાય સર્વકુશલમૂલાનિ ચાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ નિર્વિશેષપરિણામેન, અનુત્તરપરિણામેન, અસમસમપરિણામેન, અચિન્ત્યાતુલ્યપરિણામેન, અપ્રમેયપરિણામેન. ઇયમ્ ઉચ્યતે લોકોત્તરા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
કેન કારણેન લૌકિકી? લોકો યાભિર્ ભવતિ, લોકં વા યાભિર્ નિવર્તયતિ, લોકેન વા યાઃ સમાઃ, લોકાય વા યાભિર્ દીયતે, લોકાદ્ વા યાભિર્ નિઃસરતિ, લોકસ્ય વા યા ભવાય, લોકે વા ભવા યાસ્ તા લૌકિકસ્યઃ.
તત્ર કતમા લોકોત્તરા? લોકો યાભિર્ ઉત્તરતિ, લોકં વા યાભિર્ ઉત્તારયતિ, લોકેન વા યાભિર્ ઉત્તાર્યતે, આલોકાય વા યા ભવતિ, લોકાદ્ વા યાભિર્ નિઃસરતિ, લોકસ્ય વા યા ઉત્તરણાય, લોકે વા યા ઉત્તરાસ્ તા લોકોત્તરા ઇતિ.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ બોધિમાર્ગં પરિશોધયતિ.
શારિપુત્ર આહ: કતમ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ચત્વાર્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રૈ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ, ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાન્ગો માર્ગઃ શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્ આનિમિત્તવિમોક્ષમુખમ્ અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા મહાકરુણા. અયમ્ ઉચ્યતે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિમાર્ગઃ.
શારિપુત્ર આહ: કતમસ્યા આયુષ્મન્ સુભૂતે પારમિતાયા અયં પુરુષકારઃ?
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અયં પુરુષકારઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા જનયિત્રી સર્વેષાં કુશલાનાં ધર્માણાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં બોધિસત્ત્વધર્માણાં બુદ્ધધર્માણાં, પ્રજ્ઞાપારમિતા આયુષ્મન્ ( પ્સ્પ્1-2: 172 ) શારિપુત્ર પ્રતિગ્રાહિકા સર્વેષાં કુશલાનાં ધર્માણાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં બોધિસત્ત્વધર્માણાં, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શિક્ષિત્વા તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, અનાગતા અપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે, યે ઽપ્ય્ એતર્હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દશસુ દિક્ષુ લોકે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં દેશયન્તિ, તે ઽપિ સર્વે ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ.
સચેત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન ભવતિ કાઙ્ક્ષાયિતત્વં ન ભવતિ ધન્વાયિતત્વં વેદિતવ્યમ્ એતદ્ આયુઅષ્મન્ શારિપુત્ર વિહરત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન વિહારેણાવિરહિતશ્ ચાનેન મનસિકારેણ યદ્ ઉત સર્વસત્ત્વપરિત્રાણાય સર્વસત્ત્વાપરિત્યાગમનસિકારેણ મહાકરુણામનસિકારેણ.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે એવમ્ આહ, વિહરત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનેન વિહારેણાવિરહિતશ્ ચાનેન મનસિકારેણેતિ, એવં સત્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વસત્ત્વા અપિ બોધિસત્ત્વ ભવિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વસત્ત્વા અવિરહિતા મનસિકારેણ.

સુભૂતિર્ આહ: સાધુ સાધુ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉપાલપ્સ્યે ત્વાં અર્થ એવાયુષ્મતા શારિપુત્રેણ ભૂતપદાભિધાનેન પરિગૃહીતઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસત્તયાયુષ્મન્ શારિપુત્ર મનસિકારાસત્તા વેદિતવ્યા, સત્ત્વસૂન્યતયા મનસિકારશૂન્યતા વેદિતવ્યા, સત્ત્વાસ્વભાવતયા મનસિકારાસ્વભાવતા વેદિતવ્યા, સત્ત્વવિવિક્તતયા મનસિકારવિવિક્તતા વેદિતવ્યા, સત્ત્વાનભિસંબોધનતયા મનસિકારાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા, રૂપાસત્તયા રૂપશૂન્યતયા રૂપાસ્વભાવતયા રૂપવિવિક્તતયા રૂપાનભિસંબોધનતયા મનસિકારાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા, વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાસત્તયા વિજ્ઞાનશૂન્યતયા વિજ્ઞાનાસ્વભાવતયા વિજ્ઞાનવિવિક્તતયા વિજ્ઞાનાનભિસંબોધનતયા મનસિકારાનભિસંબોધનતાવેદિતવ્યા.
એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ સત્યબોધિપક્ષ્યધર્મપારમિતાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સુ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સર્વાકારજ્ઞતાસત્તયા સર્વાકારજ્ઞતાશૂન્યતયા સર્વાકારજ્ઞતાસ્વભાવતયા સર્વાકારજ્ઞતાવિવિક્તતયા સર્વાકારજ્ઞતાનભિસંબોધનતયા મનસિકારાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિહારેણાનેન ચ મનસિકારણાવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમ્ અદાત્: સાધુ સાધુ સુભૂતે, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેષ્ટવ્યા યથા ત્વમ્ ઉપદિશસિ યથાપિ નામ તથાગતાનુભાવેનૈવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યં યથા ત્વમ્ ઉપદિશસિ.
અસ્મિન્ ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિવર્તે આયુષ્મતા સુભૂતિના ભાષ્યમાણે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુઃ ષડ્ વિકારં પ્રકમ્પિતો યાવત્ પૂર્વોત્તરદક્ષિણપશ્ચિમાયાં વિદિશ્ય્ ઉન્નામાવનામં ગચ્છન્તિ સ્મ. અથ ખલુ ભગવાંસ્ તસ્યાં વેલાયાં સ્મિતમ્ અકરોત્.
અથ ખલ્વ્ આય્તિષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કો ભગવન્ હેતુઃ કાઃ પ્રત્યયઃ સ્મિતસ્ય પ્રાદુર્ભાવાય?
ભગવાન્ આહ: યથૈવ સુભૂતે ઇહ લોકધાતૌ તથાગતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નિર્દિશતિ તથૈવ પૂર્વસ્યાં દિશ્ય્ અસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષન્તે, એવં સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ અસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નિર્દિશન્તિ, અસ્મિન્ ખલુ પુનઃ સુભૂતિના પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશે નિર્દિશ્યમાને દ્વાદશાનામ્ અયુતાનાં દેવમાનુષિકાયાઃ પ્રજાયા અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભો ઽભૂત્, તેષામ્ અપિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ લોકધાતુષુ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ભાષમાણાનામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પન્નાનિ.
ઇતિ માર્ગનિર્યાણમ્
ઇત્ય્ ઉક્તા નિર્યાણપ્રતિપત્તિર્
ઇત્ય્ ઉક્તા સર્વાકારજ્ઞતા
આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં ભગવત્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ સંશોધિતાયાં સર્વાકારજ્ઞતાધિકારઃ સુભૂતિપરિવર્તઃ પ્રથમઃ
(પ્સ્પ્_2-3:1)
પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇઇ
અથ ખલુ યે ઽસ્મિંસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મહારાજાનસ્ તે સર્વે ઽનેકૈર્ દેવપુત્રસહસ્રૈઃ સાર્ધં તત્રૈવ પરિષદિ સંનિપતિતા અભૂવન્, એવં શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મપાર્ષદ્યા યાવન્ મહાબ્રહ્માણો યે ચેહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ પરીત્તાભા યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકાશ્ ચ દેવપુત્રા અનેકૈઃ શુદ્ધાવાસકાયિકૈર્ દેવપુત્રકોટીનિયુતશતસહસ્રૈઃ સાર્ધં તત્રૈવ પરિષદિ સંનિપતિતા. યશ્ ચ તેષાં ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવપુત્રાણાં કર્મવિપાકજઃ. કાયાવભાસઃ, યશ્ ચ ત્રયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકાનાં દેવપુત્રાણાં કર્મવિપાકજઃ કાયાવભાસઃ, સ તથાગતપ્રકૃતિપ્રભાયાઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપિ નોપૈતિ, ન ક્ષમતે તથાગતપ્રભાયાઃ પુરતઃ સા દેવાનાં પ્રભા. તથાગતપ્રભૈવાગ્રાખ્યતે જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા વરા પ્રવરા પ્રણીતા અનુત્તરા નિરુત્તરા ઉત્તરોત્તરા ચાખ્યાયતે. તદ્યથાપિ નામ જમ્બૂનદસ્ય સુવર્ણસ્ય પુરતઃ કૃષ્ણલૌહં ન ભ્રાજતે ન તપતિ ન વિરોચતે, એવમ્ એવ તથાગતસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાયાઃ પુરતઃ સા દેવાનાં કર્મવિપાકજપ્રભા ન ભ્રાજતે ન તપતિ ન વિરોચતે. તથાગતપ્રભૈવ તેષામ્ અગ્રાખ્યાયતે જ્યેષ્ઠાખ્યાયતે શ્રેષ્ઠા વરા પ્રવરા (પ્સ્પ્_2-3:2) પ્રણીતા અનુત્તરા નિરુત્તરા ઉત્તરોત્તરા ચાખાયતે.
ઇતિ ધ્યામીકરણભા દેયાનામ્
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એતે ભદન્ત સુભૂતે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યે ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો દેવા યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાસ્ તે સર્વે સંનિપતિતા આયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશશ્રવણાય પ્રજ્ઞાપારમિતોપદેશં શ્રોતુકામાઃ. કથં ચ ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્? કતમા ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા? ઇતિ યોગ્યતા
એવમ્ ઉક્તે, આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તેન હિ કૌશિક ઉપદેક્ષ્યામિ બુદ્ધાનુભાવેન બુદ્ધાધિષ્ઠાનેન બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યથા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં, યૈશ્ ચ દેવપુત્રૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં નોત્પાદિતં તૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્. યે પુનર્ અવક્રાન્તનિયામાસ્ તે ઽપ્રતિબલા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતું. તત્ કસ્ય હેતોર્? બદ્ધસીમાનો હિ તે સંસારસ્રોતસઃ.
ઇતિ વિષયપ્રતિનિયમઃ
અપિ તુ ખલુ પુનસ્ તેષામ્ અપ્ય્ અનુમોદે તે ચેદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેયુઃ. ઇતિ વ્યાપ્તિઃ
નાહં તેષાં કુશલપક્ષસ્યાન્તરાયં કરોમિ.ઇતિ સ્વભાવઃ
વિશિષ્ટેભ્યો ધર્મેભ્યો વિશિષ્ટતમા ધર્મા અધ્યાલમ્બિતવ્યાઃ.
ઇતિ કારિત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તાનિ ધ્યામીકરણાદીનિ

તત્ર કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કતમા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ રૂપમ્ અનિત્યતો મનસિકરોતિ દુઃખતો ઽનાત્મતઃ શાન્તતો રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતઃ પરતઃ પ્રલોપધર્મતશ્ ચલતઃ પ્રભઙ્ગુરતો ભયત ઉપસર્ગત ઉપદ્રવતો મનસિકરોતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્. એવં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનઃ, એવં પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુમ્ અનિત્યતો મનસિકરોતિ દુઃખતો (પ્સ્પ્_2-3:3) ઽનાત્મતઃ શાન્તતો રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતઃ પરતઃ પ્રલોપધર્મતશ્ ચલતઃ પ્રભઙ્ગુરતો ભયત ઉપસર્ગત ઉપદ્રવતો મનસિકરોતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તોત્પાદેન. એવમ્ અવિદ્યાપ્રત્યયાન્ સંસ્કારાન્ અનિત્યતો મનસિકરોતિ દુઃખતો ઽનાત્મતઃ શાન્તતો રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતઃ પરતઃ પ્રલોપધર્મતશ્ ચલતઃ પ્રભઙ્ગુરતો ભયત ઉપસર્ગત ઉપદ્રવતઃ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનં ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવો ભવપ્રત્યયા જાતિર્ જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તિ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ તચ્ ચાનિત્યતો દુઃખતો ઽનાત્મતઃ શાન્તતો રોગતો ગણ્ડતઃ શલ્યતો ઽઘતઃ પરતઃ પ્રલોપધર્મતશ્ ચલતઃ પ્રભઙ્ગુરતો ભયત ઉપસર્ગત ઉપદ્રવતો મનસિકરોતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તોત્પાદેન. અવિદ્યાનિરોધાત્ સંસ્કારનિરોધ ઇતિ મનસિકરોતિ નિરાત્મતઃ શાન્તતો વિવિક્તતઃ શૂન્યતો ઽનિમિત્તતો ઽપ્રણિહિતતો ઽનભિસંસ્કારતઃ સંસ્કારનિરોધાદ્ વિજ્ઞાનનિરોધો વિજ્ઞાનનિરોધાદ્ નામરૂપનિરોધો નામરૂપનિરોધાત્ ષડાયતનનિરોધઃ ષડાયતનનિરોધાત્ સ્પર્શનિરોધઃ સ્પર્શનિરોધાદ્ વેદનાનિરોધો વેદનાનિરોધાત્ તૃષ્ણાનિરોધસ્ તૃષ્ણાનિરોધાદ્ ઉપાદાનનિરોધ ઉપાદાનનિરોધાદ્ ભવનિરોધો ભવનિરોધાજ્ જાતિનિરોધો જાતિનિરોધાજ્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા નિરુધ્યન્તે. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય નિરોધો ભવતિ તચ્ ચ નિરાત્મતઃ શાન્તતો વિવિક્તતઃ શૂન્યતો ઽનિમિત્તતો ઽપ્રણિહિતતો ઽનભિસંસ્કારતો મનસિકરોતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. એવં ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીર્ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ (પ્સ્પ્_2-3:4) બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન.

પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તોત્પાદેન દાનપારમિતાં ચરતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. એવં સર્વજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવંધર્મેણ ધર્માન્ યોજયતિ. એવંધર્મેણ ધર્માન્ અભિષ્યન્દયન્ પરિષ્યન્દયન્ પરિપૂરયન્ પરિસ્ફારન્ પ્રત્યવેક્ષતે નિરાત્મકા હ્ય્ એતે સર્વધર્મા આત્માત્મીયવિગતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુશલમૂલચિત્તં તદ્ બોધિચિત્તેનાસમવહિતં યત્ પરિણામનાચિત્તં તદ્ બોધિચિત્તકુશલમૂલચિત્તાભ્યામ્ અસમવહિતં યદ્ બોધિચિત્તં તત્ પરિણામનાચિત્તેનાસમવહિતં. તત્ કસ્ય હેતોર્? યત્ કૌશિક બોધિચિત્તં તત્ પરિણામનાચિત્તે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે. યત્ પરિણામનાચિત્તં તદ્ બોધિચિત્તે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે. ઇયં કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા યદ્ એવં સર્વધર્માંશ્ ચ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચ કંચિદ્ ધર્મમ્ અભિનિવિશતે નોપલભતે.
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્થવિરં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભદન્ત સુભૂતે પરિણામનાચિત્તં બોધિચિત્તેનાસમવહિતં? કથં બોધેશ્ ચિત્તં પરિણામનાચિત્તેનાસમવહિતં? કથં વા પરિણામનાચિત્તે બોધિચિત્તં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે? કથં બોધિચિત્તે પરિણામનાચિત્તં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ : યત્ કૌશિક પરિણામનાચિત્તં તદ્ અચિત્તં યદ્ બોધિચિત્તં તદ્ અચિત્તં ન હ્ય્ અચિત્તતાચિત્તતાયાં પરિણામયતિ. ઇતિ હિ યદ્ અચિત્તં તદ્ અચિન્ત્યં યદ્ અચિન્ત્યં તદ્ અચિત્તમ્ અચિત્તતાચિત્તતાયાં પરિણામયતિ. ઇયં કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ઇતિ શ્રાવકમાર્ગસ્ય ચતુઃસત્યાલમ્બનષોડશાકારવ્યવસ્થાનમ્.
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ (પ્સ્પ્_2-3:5) સુભૂતે સાધુ ખલુ પુનસ્ ત્વં સુભૂતે યસ્ ત્વં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશસિ, ઉત્સાહં દદાસિ.
સુભૂતિર્ આહ: કૃતજ્ઞેન મયા ભગવન્ ભવિતવ્યં નાકૃતજ્ઞેન, તથા હિ ભગવન્ પૂર્વં બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ પૂર્વકાણાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અન્તિકે તૈઃ શ્રાવકૈઃ ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અવવદિતો ઽનુશિષ્ટઃ સંદર્શિતઃ સમુત્તેજિતઃ સંપ્રહર્ષિતઃ સમાદાપિતો નિવેશિતઃ પ્રતિષ્ઠાપિતો યતો ભગવાન્ બોધિસત્ત્વભૂતઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ. એવમ્ એવ ભગવન્ન્ અસ્માભિર્ અપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ ષટ્સુ પારમિતાસ્વ્ અવવદિતવ્યા અનુશાસિતવ્યાઃ. સંદર્શયિતવ્યાઃ સમાદાપયિતવ્યાઃ સમુત્તેજયિતવ્યાઃ સંપ્રહર્ષયિતવ્યા નિવેશયિતવ્યાઃ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા અસ્માભિર્ અપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અવવદિતા અનુશિષ્ટાઃ સંદર્શિતાઃ સમુત્તેજ્જિતાઃ સંપ્રહર્ષિતાઃ સમાદાપિતા નિવેશિતાઃ પ્રતિષ્ઠાપિતા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તેન હિ કૌશિક શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે યથા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં યથા પ્રતિપત્તવ્યં રૂપં કૌશિક રૂપેણ શૂન્યં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં કૌશિક વિજ્ઞાનેન શૂન્યં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ કૌશિક યા ચ રૂપશૂન્યતા, યા ચ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનશૂન્યતા, યા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા, અદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક ચક્ષુશ્ ચક્ષુષા શૂન્યમ્. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો મનસા શૂન્યં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ યા ચ ચક્ષુઃશૂન્યતા, યા ચ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃશૂન્યતા, યા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા, અદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક પૃથિવીધાતુઃ પૃથિવીધાતુના શૂન્યઃ. એવમ્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુના શૂન્યઃ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ પૃથિવીધાતુશૂન્યતા ચાબ્ધાતુશૂન્યતા ચ તેજોધાતુશૂન્યતા ચ વાયુધાતુસૂન્યતા ચાકાશધાતુશૂન્યતા ચ વિજ્ઞાનધાતુશૂન્યતા (પ્સ્પ્_2-3:6) ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક, અવિદ્યાવિદ્યયા શૂન્યા. એવં સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણોપાદાનં ભવો જાતિર્ જરામરણં જરામરણેન સૂન્યમ્. અવિદ્યાનિરોધો ઽવિદ્યાનિરોધેન શૂન્યઃ. એવં સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણોપાદાનં ભવો જાતિર્ જરામરણનિરોધો જરામરણનિરોધેન શૂન્યઃ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હ્ય્ અવિદ્યાશૂન્યતા ચાવિદ્યાનિરોધશૂન્યતા યાવજ્ જરામરણશૂન્યતા ચ જરામરણનિરોધશૂન્યતા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક દાનપારમિતા દાનપારમિતયા શૂન્યા. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા, બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ દાનપારમિતાશૂન્યતા ચ શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાશૂન્યતા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક અધ્યાત્મશૂન્યતાધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા. એવં બહિર્ધાશૂન્યતાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતા ચ બહિર્ધાશૂન્યતા ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ શૂન્યાનિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યા બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનશૂન્યતા ચ યાવદ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક સમાધિઃ સમાધિના શૂન્યઃ. ધારણીમુખાનિ (પ્સ્પ્_2-3:7) ધારણીમુખૈઃ શૂન્યાનિ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ સમાધિશૂન્યતા ચ ધારણીમુખશૂન્યતા ચ બોધિસત્ત્વશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.

પુનર્ અપરં કૌશિક શ્રાવકયાનં શ્રાવકયાનેન શૂન્યં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન શૂન્યં મહાયાનં મહાયાનેન શૂન્યં શ્રાવકઃ શ્રાવકત્વેન શૂન્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વેન શૂન્યઃ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ બુદ્ધો બુદ્ધત્વેન શૂન્યઃ, ઇતિ હિ શ્રાવકયાનશૂન્યતા ચ યાવન્ મહાયાનશૂન્યતા ચ શ્રાવકશૂન્યતા ચ યાવદ્ બુદ્ધશૂન્યતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્. ઇત્ય્ ઉષ્મગતમ્
અથ ખલુ સક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં?
સુભૂતિર્ આહ: ઇહ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રૂપે ન સ્થાતવ્યં ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ વિજ્ઞાને ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. ચક્ષુષિ ન સ્થાતવ્યં રૂપે ન સ્થાતવ્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાને ન સ્થાતવ્યં ચક્ષુઃસંસ્પર્શે ન સ્થાતવ્યં ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં ન સ્થાતવ્યમ્, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનસિ ન સ્થાતવ્યં ધર્મેષુ ન સ્થાતવ્યં મનોવિજ્ઞાને ન સ્થાતવ્યં મનઃસંસ્પર્શે ન સ્થાતવ્યં મનઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. પૃથિવીધાતૌ ન સ્થાતવ્યં અબ્ધાતૌ ન સ્થાતવ્યં તેજોધાતૌ ન સ્થાતવ્યં વાયુધાતૌ ન સ્થાતવ્યમ્ આકાશધાતૌ ન સ્થાતવ્યં વિજ્ઞાનધાતૌ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ન સ્થાતવ્યમ્. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. સ્રોતઆપત્તિફલે ન સ્થાતવ્યમ્ એવં સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વફલે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વફલે યાવદ્ બુદ્ધત્વે ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. ઇતિ મૂર્ધગતમ્
રૂપં નિત્યમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્, એવમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સુખમ્ ઇતિ દુઃખમ્ ઇત્ય્ આત્મેત્ય્ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇત્ય્ અશાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇત્ય્ અવિવિક્તમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યં, રૂપં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અશૂન્યમ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રણિહિતમ્ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં (પ્સ્પ્_2-3:8) નિત્યમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ એવમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સુખમ્ ઇતિ દુઃખમ્ ઇત્ય્ આત્મેત્ય્ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇત્ય્ અશાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇત્ય્ અવિવિક્તમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અશૂન્યમ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રણિહિતમ્ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુપાદાઙ્ગેષુ પારમિતાસુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સત્યાભિજ્ઞાસુ સમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં સર્વેષુ તેષુ નિત્યમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ એવમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સુખમ્ ઇતિ દુઃખમ્ ઇત્ય્ આત્મેતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇત્ય્ અશાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇત્ય્ અવિવિક્તમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યં, શૂન્યમ્ ઇતિ અશૂન્યમ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ ઇત્ય્ અનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રણિહિતમ્ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં કૌશિક સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અસંસ્કૃતપ્રભાવિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ એવં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વમ્ અસંસ્કૃતપ્રભાવિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યં, બુદ્ધત્વમ્ અસંસ્કૃતપ્રભાવિતમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યં. સ્રોતઆપન્નો દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્, એવં સકૃદાગામી, અનાગામી, અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તથાગતો દક્ષિણીય ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. ઇતિ ક્ષાન્તિગતમ્

પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમાયાં ભૂમૌ ન સ્થાતવ્યમ્. એવં દ્વિતીયાયાં ભૂમૌ તૃતીયાયાં ભૂમૌ ચતુર્થ્યાં ભૂમૌ પઞ્ચમ્યાં ભૂમૌ ષષ્ઠ્યાં ભૂમૌ સપ્તમ્યાં ભૂમાવ્ અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ નવમ્યાં ભૂમૌ દશમ્યાં ભૂમૌ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. પ્રથમચિત્તોત્પાદે સ્થિત્વા દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. એવં શીલપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ પરિપૂરયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્યાવિનિવર્તનીયભૂમૌ સ્થાસ્યામીતિ, એવમ્ અપિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. પઞ્ચસુ બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વાસંખ્યેયાન્ય્ અપ્રમેયાન્ય્ અપરિમાણાનિ બુદ્ધક્ષેત્રાણ્ય્ ઉપસંક્રમિષ્યામીતિ, (પ્સ્પ્_2-3:9) બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતો દર્શનાય વન્દનાય પૂજનાય પર્યુપાસનાય ધર્મશ્રવણાય ચ શ્રુત્વા ચ તથત્વાય પ્રતિપત્સ્યે પરેષાં ચ ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. યાદૃશાનિ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં બુદ્ધક્ષેત્રાણિ તાદૃશાનિ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. સત્ત્વાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપાચયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. અપ્રમેયેષ્વ્ અસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષ્વ્ ગત્વા તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સત્કરિષ્યામીતિ ગુરુકરિષ્યામીતિ માનયિષ્યામીતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાદુષ્યકોટીનિયુતશતસહસ્રૈસ્ તાંસ્ તથાગતાન્ પૂજયિષ્યામીતિ, એવમ્ અપિ ન સ્થાતવ્યમ્ અપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યં. પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ ઉત્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં માંસચક્ષુર્ દિવ્યચક્ષુઃ પ્રજ્ઞાચક્ષુર્ ધર્મચક્ષુર્ બુદ્ધચક્ષુર્ ઉત્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં સર્વસમાધીન્ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં. યેન યેન પુનઃ સમાધિનાકાઙ્ક્ષિષ્યામિ વિક્રીડિતું તેન તેન સમાધિના વિક્રીડિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં સર્વધારણીમુખાનિ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિર્ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. દશતથાગતબલાનિ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં. ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યં. ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિનિષ્પાદયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. મહામૈત્રીં મહાકરુણાં નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. દ્વાત્રિંશચ્ ચ મહાપુરુષલક્ષણાનિ કાયે નિષ્પાદયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ નિષ્પાદયિષ્યામીતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. શ્રદ્ધાનુસારી ધર્માનુસાર્ય્ અષ્ટમકઃ સ્રોતઆપન્નઃ સપ્તકૃત્વો ભવપરમ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. કુલંકુલ ઇતિ એકવીચિક ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. સમશીર્ષઃ પુદ્ગલ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. આયુઃક્ષયે ક્લેશક્ષયે ચ ન સ્થાતવ્યમ્. સ્રોતઆપન્નો ઽવિનિપાતધર્મ ઇતિ ન સ્થાતવ્યં. સકૃદાગામી સકૃદ્ ઇમં લોકમ્ આગમ્ય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યાન્તં કરિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અનાગામ્ય્ અનાગામિફલં સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્ન ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અનાગામી તત્રૈવ પરિનિર્વાયીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અર્હન્ન્ અર્હત્ફલં સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્ન ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. અર્હન્ન્ (પ્સ્પ્_2-3:10) ઇહૈવાનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાયીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. પ્રત્યેકબુદ્ધ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્. બોધિસત્ત્વો ઽતિક્રમ્ય શ્રાવકાભૂમિં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ચ બોધિસત્ત્વભૂમૌ ચ સ્થાસ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. માર્ગજ્ઞતાજ્ઞાને ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. સર્વાકારેણ સર્વધર્માન્ અભિસંબુદ્ધ્ય સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશક્ષયાત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. બુદ્ધકૃત્યં કૃત્વાસંખ્યેયાન્ અપ્રમેયાન્ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ, એવમ્ અપિ ન સ્થાતવ્યમ્. ચતુર્ષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ સ્થિત્વા તથારૂપં સમાધિં સમાપત્સ્યે યથારૂપેણ સમાધિના ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ સ્થાસ્યામીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. અપરિમિતં મ આયુઃપ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્ ઉપલમ્ભયોગેન. દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણેષ્વ્ એકૈકલક્ષણં શતપુણ્યપરિનિષ્પન્નં ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યં. યાવન્તઃ પૂર્વેણ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવ એવં દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરેણ ગઙ્ગાનદિવાલુકોપમા લોકધાતવસ્ તાવત્ મમૈકૈકં બુદ્ધક્ષેત્રં ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. વજ્રમયો મે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્ ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. બોધિવૃક્ષાન્ મે તાદૃગ્ગન્ધો નિશ્ચરેદ્, યસ્ તં ગન્ધં ઘ્રાયેત તસ્ય સર્વકાયસ્ય ન રાગો બાધેત, ન દ્વેષો બાધેત, ન મોહો બાધેત, ન કસ્યચિચ્ છ્રાવકચિત્તં વા પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં વા સ્યાત્, સર્વે ચ તે સત્ત્વા નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યે ચ તે સત્ત્વાસ્ તં ગન્ધં ઘ્રાસ્યન્તિ તેષાં ન કશ્ચિદ્ વ્યાધિર્ ભવેદ્ ઇતિ એવમ્ અપિ ન સ્થાતવ્યં. તત્ર ચ બુદ્ધક્ષેત્રે ન રૂપશબ્દો, ન વેદનાયા, ન સંજ્ઞાયા, ન સંસ્કારાણાં, ન વિજ્ઞાનશબ્દો ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. ન દાનપારમિતાયાઃ શબ્દો ભવિષ્યતીતિ, એવં ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શબ્દો ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યમ્. ન સ્મૃત્યુપસ્થાનશબ્દો ભવિષ્યતીતિ, ન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાર્યસત્યદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મશબ્દો ભવિષ્યતીતિ, એવં ન યાવત્ સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હત્પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વબુદ્ધશબ્દો ભવિષ્યતીતિ ન સ્થાતવ્યં, વિસ્તરેણ કર્તવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય (પ્સ્પ્_2-3:11) સર્વધર્મા નોપલબ્ધાઃ. એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપલમ્ભયોગેન ન સ્થાતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્: કથં પુનર્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્? ઇતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાય આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? ત્વમ્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર ક્વ તથાગતઃ સ્થિત ઇતિ

શારિપુત્ર આહ: ન ક્વચિદ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે તથાગતઃ સ્થિતઃ. અપ્રતિષ્ઠિતમાનસઃ સ ખલુ પુનસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સ ન રૂપે સ્થિતો ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થિતો ન સંસ્કૃતે ધાતૌ સ્થિતો નાસંસ્કૃતે ધાતૌ સ્થિતઃ. એવં ન વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન પારમિતાસુ ન બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ નાભિજ્ઞાસુ ન સત્યેષુ સ્થિતો ન સર્વશૂન્યતાસુ ન સર્વસમાધિષુ ન સર્વધારણીમુખેષુ સ્થિતઃ, ન બલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સ્થિતો ન સર્વજ્ઞતાયાં સ્થિતઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવં હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં. યથા તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન રૂપે સ્થિતો નાસ્થિતઃ, ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થિતો નાસ્થિતઃ. એવં હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શરિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં. સ્થાસ્યામીત્ય્ અસ્થાનયોગેન. ઇત્ય્ અગ્રધર્મગતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ શ્રાવકમાર્ગઃ
અથ ખલુ તત્ર પરિષદિ કેષાંચિદ્ દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: યાનિ તાનિ યક્ષાણાં યક્ષરુતાનિ યક્ષપદાનિ યક્ષમન્ત્રિતાનિ યક્ષપ્રવ્યાહૃતાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે તાનિ જલ્પ્યમાનાનિ. ઇદં પુનર્ ન વિજ્ઞાયતે યદ્ આર્યસ્થવિરઃ સુભૂતિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષતે પ્રવ્યાહરતિ દેશયત્ય્ ઉપદિશતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તેષાં દેવપુત્રાણાં ચેતસૈવ ચેતઃઇપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાય તાન્ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયામાસ: ન વિજ્ઞાયતે દેવપુત્રા યન્ મન્ત્ર્યતે? (પ્સ્પ્_2-3:12)
દેવપુત્રા આહુહ્: ન વિજ્ઞાયતે આર્યસુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હિ દેવપુત્રા એકાક્ષરમ્ અપ્ય્ અત્ર ન પ્રવ્યાહ્રિયતે, તન્ ન શ્રૂયતે, તન્ ન વિજ્ઞાયતે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનક્ષરા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા તસ્માન્ નાસ્તિ જ્ઞાતા ન શ્રોતા ન દેશયિતા અનક્ષરા તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં બોધિઃ. તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્રાસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો બુદ્ધનિર્મિતં નિર્મિમીયાચ્ ચતસ્રશ્ ચ પરિષદો ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકાઃ સો ઽભિનિર્માય તાસાં ચતસૃણાં પરિષદાં ધર્મં દેશયેત્, તત્ કિં મન્યધ્વે? દેવપુત્રા અપિ નુ તત્ર કિંચિદ્ દેશિતં વા શ્રુતં વાજ્ઞાતં વા.
દેવપુત્રા આહુહ્: નો ભદન્ત.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એવ દેવપુત્રાઃ. સર્વધર્મા નિર્મિતોપમાસ્ તત્ર ન કેનચિદ્ દેશિતં ન કેનચિચ્ છ્રુતં ન કેનચિદ્ આજ્ઞાતમ્. તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્રાઃ પુરુષઃ સુપ્તઃ. સ્વપ્નાન્તરગતસ્ તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં પશ્યેદ્ ધર્મં દેશયન્તં. તત્ કિં મન્યધ્વે? દેવપુત્રા અપિ નુ તત્ર કિંચિદ્ દેશિતં વા શ્રુતં વાજ્ઞાતં વા.
દેવપુત્રા આહુઃ.: ન ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ : એવં દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમાઃ. સર્વે ધર્માસ્ તત્ર ન કેનચિચ્ છ્રુતં ન કેનચિદ્ દેશિતં ન કેનચિદ્ આજ્ઞાતમ્. તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્રા દ્વૌ પુરુષૌ પર્વતકન્દરે સ્થિત્વા બુદ્ધસ્ય વર્ણં ભાષેયાતાં ધર્મસ્ય વર્ણં ભાષેયાતાં સંઘસ્ય વર્ણં ભાષેયાતામ્. તતો દ્વયોર્ અપિ તયોઃ પ્રતિશ્રુત્કાસ્વરો નિશ્ચરેત્. તત્ કિં મન્યધ્વે? દેવપુત્રા અપિ નુ તયા પ્રતિશ્રુત્કયા દ્વિતીયઃ. પ્રતિશ્રુત્કાશબ્દો વિજ્ઞાપિતો ભવેત્.
દેવપુત્રા આહુઃ: નો ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એવ દેવપુત્રઃ. સર્વધર્માઃ પ્રતિશ્રુત્કોપમાસ્ તત્ર ન કિંચિદ્ દેશ્યતે ન શ્રૂયતે ન વિજ્ઞાયતે. તદ્યથાપિ નામ દેવપુત્રા દક્ષો માયાકારો વા માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધં નિર્મિમીયાચ્ ચતસ્રશ્ ચ પરિષદઃ સો ઽભિનિર્માય નિર્મિતાનાં ચતસૃણાં પરિષદાં ધર્મં દેશયેત્. તત્ કિં મન્યધ્વે? દેવપુત્રા અપિ નુ તત્ર કેનચિદ્ દેશિતં વા શ્રુતં વા વિજ્ઞાતં વા ભવેત્.
દેવપુત્રા આહુઃ: નો ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એવ દેવપુત્રા માયોપમાઃ સર્વધર્મા ન તત્ર કશ્ચિદ્ (પ્સ્પ્_2-3:13) દેશયિતા ન શ્રોતા ન વિજ્ઞાતા. ઇતિ પરોપદેશવૈયર્થ્યમ્
અથ ખલુ તેષાં દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: ઉત્તાનીકરિષ્યતિ બતાયમ્ આર્યસુભૂતિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઇતિ, અથ પુનર્ ગમ્ભિરાદ્ ગમ્ભીરતરં દેશયતિ, સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મતરં દેશયતિ. ઇતિ જ્ઞાનગમ્ભીરતા
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: ન હિ દેવપુત્રા રૂપં ગમ્ભીરં વા સૂક્ષ્મં વા, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ગમ્ભીરં વા સૂક્ષ્મં વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન રૂપસ્ય સ્વભાવો ગમ્ભિરો ન સૂક્ષ્મઃ ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં ન વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ. ન ચક્ષુષઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ ન શ્રોતસ્ય ન ઘ્રાણસ્ય ન જિહ્વાયા ન કાયસ્ય ન મનસઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ. ન પૃથિવીધાતોઃ. સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ, નાબ્ધાતોર્ ન તેજોધાતોર્ ન વાયુધાતોર્ નાકાશધાતોર્ ન વિજ્ઞાનધાતોઃ. સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ. ન દાનપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ, ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ નાધ્યાત્મશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ, ન બહિર્ધાશૂન્યતાયા નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ. ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ. એવં સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદાશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ ન સર્વસમાધિધારણીમુખાનાં સ્વભાવો ગમ્ભિરો ન સૂક્ષ્મઃ, યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવો ગમ્ભીરો ન સૂક્ષ્મઃ.
અથ ખલુ તેષાં દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: ન ખલુ પુનર્ અસ્યાં ધર્મદેશનાયાં રૂપં પ્રજ્ઞપ્તં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞપ્તં, યાવન્ ન ધાતવો નાયતનાનિ ન પ્રતિત્યસમુત્પાદઃ પ્રજ્ઞપ્તો ન પારમિતા પ્રજ્ઞપ્તા ન બોધિપક્ષા ધર્માઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ, નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તવઃ, ન સર્વશૂન્યતા ન સર્વસમાધયઃ ન સર્વધારણીમુખાનિ (પ્સ્પ્_2-3:14) ન દશતથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞપ્તાઃ. નાપીહ ધર્મદેશનાયાં સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રજ્ઞપ્તં ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં ન બોધિસત્ત્વત્વં પ્રજ્ઞપ્તં ન બોધિઃ પ્રજ્ઞપ્તા નાક્ષરાણિ પ્રજ્ઞપ્તાનિ.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયામાસ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતદ્, અનભિલપ્યા તથાગતાનાં બોધિર્ અપ્રવ્યાહારા, સા ન કેનચિદ્ દેશિતા ન કેનચિચ્ છ્રુતા ન કેનચિદ્ વિજ્ઞાતા. તેન હિ દેવપુત્રા યે સ્રોતઆપત્તિફલે સ્થાતુકામાઃ, યે સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કર્તુકામા નેમાં ક્ષાન્તિમ્ અનાગમ્ય, યે સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં, યે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે સ્થાતુકામાઃ, યે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રાપ્તુકામા નેમાં ક્ષાન્તિમ્ અનાગમ્ય. એવં હિ દેવપુત્રા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્ અપ્રવ્યાહારાશ્રવણતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રહાણમ્
અથ ખલુ તેષાં દેવપુત્રાણામ્ એતદ્ અભવત્: કિયદ્રૂપાઃ સ્થવિરસ્ય સુભૂતેર્ ધર્મશ્રવણિકા એષ્ટવ્યાઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તેષાં દેવપુત્રાણાં ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાય તાન્ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: માયોપમા મમ દેવપુત્રા ધર્મશ્રવણિકા એષ્ટવ્યા નિર્મિતોપમા મમ ધર્મશ્રવણિકા એષ્ટવ્યાઃ. તે નૈવ કિંચિચ્ છ્રોષ્યન્તિ ન પર્યવાપ્સ્યન્તિ ન સાક્ષાત્કરિષ્યન્તિ.
અથ ખલુ તે દેવપુત્રા આયુષ્મન્તં સુભૂતિસ્થવિરમ્ એવમ્ આહુઃ: કિં પુનર્ ભદન્ત સુભૂતે માયોપમાસ્ તે સત્ત્વા માયોપમાસ્ તે ધર્મશ્રવણિકા નિર્મિતોપમાસ્ તે સત્ત્વા નિર્મિતોપમાસ્ તે ધર્મશ્રવણિકાઃ?
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતત્, માયોપમાસ્ તે સત્ત્વા માયોપમાસ્ તે ધર્મશ્રવણિકા, નિર્મિતોપમાસ્ તે સત્ત્વા નિર્મિતોપમાસ્ તે ધર્મશ્રવણિકાઃ. રૂપમ્ અપિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં માયોપમં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં માયોપમં. ચક્ષુર્ અપિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં માયોપમં. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽપિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં માયોપમં. રૂપમ્ અપિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં (પ્સ્પ્_2-3:15) માયોપમં. એવં શબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મા અપિ દેવપુત્રાઃ. સ્વપ્નોપમા માયોપમાશ્. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના સ્વપ્નોપમા માયોપમાઃ. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનોવિજ્ઞાનં મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શજા વેદના સ્વપ્નોપમા માયોપમા. દાનપારમિતાપિ સ્વપ્નોપમા માયોપમા. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમીતા વીર્યપાર્મિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપિ સ્વપ્નોપમા માયોપમા. એવમ્ અધ્યાત્મશૂમ્યતા બહિર્ધાશૂન્યતાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપિ સ્વપ્નોપમા માયોપમા. સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અપિ સ્વપ્નોપમાનિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અભિજ્ઞા સત્યાનિ દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા અપિ બુદ્ધધર્માઃ સ્વપ્નોપમા માયોપમાઃ. સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અપિ સ્વપ્નોપમં માયોપમં. સ્રોતઆપન્નો ઽપિ સ્વપ્નોપમો માયોપમઃ. એવં સકૃદાગામિફલમ્ અપિ સકૃદાગામ્ય્ અપ્ય્ અનાગામિફલમ્ અપ્ય્ અનાગામ્ય્ અપ્ય્ અર્હત્ફલમ્ અપ્ય્ અર્હન્ન્ અપિ સ્વપ્નોપમો માયોપમઃ પ્રત્યેકબોધિર્ અપિ સ્વપ્નોપમા માયોપમા, પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽપિ સ્વપ્નોપમો માયોપમઃ. બોધિસત્ત્વત્વમ્ અપિ સ્વપ્નોપમં માયોપમં, બોધિસત્ત્વો ઽપિ સ્વપ્નોપમો માયોપમો. અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અપિ સ્વપ્નોપમા માયોપમા, બુદ્ધો ઽપિ સ્વપ્નોપમો માયોપમઃ.
અથ ખલુ તે દેવપુત્રા આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: બુદ્ધત્વમ્ અપિ સ્થવિર સુભૂતે સ્વપ્નોપમં માયોપમમ્ ઇતિ વદસિ. તત્ કિં મન્યસે? નિર્વાણમ્ અપિ સ્વપ્નોપમં માયોપમં.
સુભૂતિર્ આહ: નિર્વાણમ્ અપ્ય્ અહં દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નોપમં માયોપમમ્ ઇતિ વદામિ, સચેદ્ અહં દેવપુત્રા નિર્વાણાદ્ અપિ કંચિદ્ ધર્મવિશિષ્ટતરં જાનિયાં, તમ્ અપ્ય્ અહં સ્વપ્નોપમં માયોપમં વદેયં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ દેવપુત્રાઃ સ્વપ્નશ્ ચ માયા ચ નિર્વાણં ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ગ્રાહકવિકલ્પાપ્રહાણમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માઞ્ શારિપુત્ર આયુષ્માંશ્ ચ મહામૌદ્ગલ્યાયન આયુષ્માંશ્ ચ મહાકૌષ્ઠિલ આયુષ્માંશ્ ચ મહાકાત્યાયન આયુષ્માંશ્ ચ પૂર્ણો મૈત્રાયણિપુત્ર આયુષ્માંશ્ ચ મહાકાશ્યપો ઽનેકાનિ ચ દેવકોટીનિયુતશતસહસ્રાણ્ય્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એવમ્ આહુઃ: કે ઽસ્યા ભદન્ત સુભૂતે એવં ગમ્ભીરાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવમ્ અતર્કાયા એવમ્ અતર્કાવચરાયા એવં સૂક્ષ્માયા (પ્સ્પ્_2-3:16) એવં નિપુણાયા એવં દુર્દૃશાયા એવં દુરનુબોધાયા એવં શાન્તાયા એવં પ્રણીતાયા એવમ્ અલમાર્યાયા એવં પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયાયા દેશ્યમાનાયાઃ પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ?
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ મહાશ્રાવકાંસ્ તાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: અવિનિવર્તનીયા આયુષ્મન્તો બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ગમ્ભીરાયા એવમ્ અતર્કાયા એવમ્ અતર્કાવચરાયા એવં સૂક્ષ્માયા એવં નિપુણાયા એવં દુર્દૃશાયા એવં દુરનુબોધાયા એવં શાન્તાયા એવં પ્રણીતાયા એવમ્ અલમાર્યાયા એવં પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયાયા દેશ્યમાનાયાઃ પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ. દૃષ્ટસત્યા વા પુદ્ગલા અર્હન્તો વા ક્ષીણાસ્રવાઃ પરિપૂર્ણસંકલ્પાઃ, પૂર્વજિનકૃતાધિકારા બહુબુદ્ધકોટિષ્વ્ અવરોપિતકુશલમૂલા વા કલ્યાણમિત્રપરિગૃહિતા વા. તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ગમ્ભીરાયા એવમ્ અતર્કાયા એવમ્ અતર્કાવચરાયા એવં સૂક્ષ્માયા એવં નિપુણાયા એવં દુર્દૃશાયા એવં દુરનુબોધાયા એવં શાન્તાયા એવં પ્રણીતાયા એવમ્ અલમાર્યાયા એવં પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયાયા દેશ્યમાનાયાઃ પ્રત્યેષકા ભવિષ્યન્તિ.

તેન ખલુ પુનર્ ન રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શૂન્યતાં રૂપમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શૂન્યતાં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન રૂપમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિમિત્તં રૂપમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિમિત્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન રૂપમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાપ્રણિહિતં રૂપમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાપ્રણિહિતં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. એવં નાનુત્પાદ ઇતિ, નાનિરોધ ઇતિ, ન શાન્તમ્ ઇતિ, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ સર્વપારમિતામ્, એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણાન્ય્ ઋદ્ધિપાદાનીન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ અભિજ્ઞાસત્યાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ (પ્સ્પ્_2-3:17) ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સર્વસમાધીન્ સર્વધારણીમુખાનિ, એવં ન સ્રોતઆપત્તિફલં ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં ન સર્વાકારજ્ઞતાં શૂન્યેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શૂન્યતાં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ આનિમિત્તેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિમિત્તં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપ્રણિહિતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાપ્રણિહિતં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુત્પાદ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનુત્પાદં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનિરોધ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિરોધં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતાં શાન્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શાન્તં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સર્વાકારજ્ઞતાં વિવિક્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન વિવિક્તં સર્વાકારજ્ઞતેતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતું શૂન્યમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શૂન્યતાં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતુમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિમિત્તં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતુઉ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાપ્રણિહિતં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતુમ્ અનુત્પાદ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનુત્પાદં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતુમ્ અનિરોધ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિરોધં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતું શાન્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શાન્તં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. ન સંસ્કૃતધાતું વિવિક્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન વિવિક્તં સંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતું શૂન્યમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શૂન્યતામ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતુમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિમિત્તમ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતુમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાપ્રણિહિતમ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતુમ્ અનુત્પાદ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનુત્પાદમ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતુમ્ અનિરોધ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, નાનિરોધમ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતું શાન્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન શાન્તમ્ (પ્સ્પ્_2-3:18) અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ. નાસંસ્કૃતધાતું વિવિક્તમ્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ, ન વિવિક્તમ્ અસંસ્કૃતધાતુર્ ઇતિ વિકલ્પયિષ્યન્તિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ એતદ્ અવોચત્: નાસ્યા દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એવં ગમ્ભીરાયા યાવદ્ અલમાર્યાયાઃ પણ્ડિતવિજ્ઞવેદનીયાયાઃ કશ્ચિત્ પ્રત્યેષકો ભવિષ્યતિ તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અત્ર ન કશ્ચિદ્ ધર્મો દેશ્યતે ન સૂચ્યતે ન પરિદીપ્યતે, યથૈવાત્ર ન કશ્ચિદ્ ધર્મો દેશ્યતે ન સૂચ્યતે ન પરિદીપ્યતે તથૈવાત્ર ન કશ્ચિત્ પ્રત્યેષકો ભવિષ્યતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માઞ્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિશ્યન્તે યદ્ ઉત શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં સમ્યક્સંબુદ્ધયાનં, બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં સંપરિગ્રહ ઉપદિશ્યતે પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ દશમશ્ ચિત્તોત્પાદ ઇતિ બોધિસત્ત્વમાર્ગશ્ ચોપદિશ્યતે યદ્ ઉત દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણાન્ય્ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાણિ બલાણિ બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાં ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞાઃ સત્યાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ, બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં સંપરિગ્રહ ઉપદિષ્યતે એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નોપપાદુકો ભવિષ્યતિ. એવમ્ અભિજ્ઞાભિર્ અપરિહાણધર્મા બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યન્તિ યૈશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ આકાઙ્ક્ષિષ્યન્તિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતું તાન્ય્ અસ્ય કુશલમૂલાનિ સમૃદ્ધિં યાસ્યન્તિ. યં ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે ધર્મં શ્રોષ્યન્તિ સર્વો ઽસ્ય ધર્મો ન જાત્વ્ અન્તરા વિચ્છેત્સ્યતિ યાવન્ નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધેતિ સદા સમાહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ અવિક્ષિપ્તચિત્તઃ. સમાહિતયોગેન, અસઙ્ગપ્રતિભાનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, અનાચ્છેદ્યપ્રતિભાનઃ સમાહિતપ્રતિભાનો યુક્તપ્રતિભાનઃ શ્લિષ્ટપ્રતિભાનો ઽર્થવત્પ્રતિભાનઃ સર્વલોકાભ્યુદ્ગતવિશિષ્ટપ્રતિભાનશ્ ચ ભવિષ્યતિ.
(પ્સ્પ્_2-3:19)

સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર એવમ્ એતત્. તથૈવ તદ્યથા વદસિ વિસ્તરેણેહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રીણિ યાનાન્ય્ ઉપદિષ્ટાનિ યદ્ ઉત શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં મહાયાનં, બોધિસત્ત્વાનાં ચ મહાસત્ત્વાનાં સંપરિગ્રહા ઉપદિષ્ટા યાવદ્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વલોકાભ્યુદ્ગતવિશિષ્ટપ્રતિભાના ભવિષ્યન્તિ. તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન કસ્યાનુપલમ્ભયોગેન? આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકસ્યાનુપલમ્ભયોગેન. રૂપસ્યાનુપલમ્ભયોગેન, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાનુપલમ્ભયોગેન. ચક્ષુષો ઽનુપલમ્ભયોગેન, એવં શ્રોત્રસ્ય ઘ્રાણસ્ય જિહ્વાયાઃ કાયસ્ય મનસો ઽનુપલમ્ભયોગેન. ચક્ષુર્વિઞાનસ્ય ચક્ષુઃસંસ્પર્શસ્ય ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા અનુપલમ્ભયોગેન, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનસ્ય મનઃસંસ્પર્શસ્ય મનઃસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા અનુપલમ્ભયોગેન. એવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માણામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. પૃથિવીધાતોર્ અનુપલમ્ભયોગેન, એવમ્ અબ્ધાતોસ્ તેજોધાતોર્ વાયુધાતોર્ આકાશધાતોર્ વિજ્ઞાનધાતોર્ અનુપલમ્ભયોગેન. દાનપારમિતાયા અનુપલમ્ભયોગેન, એવં શીલપારમિતાયાઃ. ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુપલમ્ભયોગેન. અધ્યાત્મશૂન્યતાયા અનુપલમ્ભયોગેન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અનુપલમ્ભયોગેન. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકસ્ય માર્ગસ્યાનુપલમ્ભયોગેન. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાનામ્ આર્યસત્યાનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં સર્વજ્ઞતાયા અનુપલમ્ભયોગેન.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માઞ્ છારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રિણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિશ્યન્તે અનુપલમ્ભયોગેન? કેન કારણેન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંપરિગ્રહ ઉપદિશ્યતે યાવત્ સર્વલોકાભ્યુદ્ગતવિશિષ્ટપ્રતિભાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન?
સુભૂતિર્ આહ: અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાયાયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર ત્રિણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપોદિશ્યન્તે અનુપલમ્ભયોગેન. બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાયાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ (પ્સ્પ્_2-3:20) ઉપાદાય યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિશ્યન્તે અનુપલમ્ભયોગેન, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંપરિગ્રહ ઉપદિશ્યતે યાવત્ સર્વલોકાભ્યુદ્ગતવિશિષ્ટપ્રતિભાનો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભવિષ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન.
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્: અસ્યા ધર્મદૃષ્ટેઃ સુભૂતિના સ્થવિરેણ ભાષ્યમાણાયા યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાસ્ તેષાં ચૈતદ્ અભવત્: અસ્યા ધર્મદૃષ્ટેઃ સુભૂતિના સ્થવિરેણ ભાષ્યમાણાયા યન્ નુ વયં પુષ્પાણ્ય્ અભિનિર્માય તૈઃ પુષ્પૈર્ બુદ્ધં ભગવન્તં બોધિસત્ત્વં ભિક્ષુસંઘં ચ સુભૂતિં ચ સ્થવિરમ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભ્યવકિરેમ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ તે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકાન્ દેવાન્ ઉપાદાય યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવા દિવ્યાનિ માન્દારવાણિ પુષ્પાણ્ય્ અભિનિર્માય, તૈઃ પુષ્પૈર્ બુદ્ધં ભગવન્તં બોધિસત્ત્વં ભિક્ષુસંઘં ચ સુભૂતિં ચ સ્થવિરમ્ ઇમાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અભ્યવકિરન્તિ સ્મ, અભિપ્રકિરન્તિ સ્મ, સમનન્તરાવકીર્ણાનિ ચ તાનિ પુષ્પાણિ શક્રેણ દેવાનામ્ ઇન્દ્રેણ, તૈશ્ ચ યાવદ્ અકનિષ્ઠૈર્ દેવૈઃ.
અથ ખલુ સર્વસ્મિંસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ પુષ્પસંસ્તરઃ સંસ્તૃતો ઽભૂત્. ઉપરિષ્ટાચ્ ચાન્તરીક્ષે પુષ્પકૂટાગારં સંસ્થિતમ્ અભૂત્ રમણીયં મનોરમમ્.
અથ ખલુ સુભૂતેઃ સ્થવિરસ્યૈતદ્ અભવત્: ન પુનર્ ઇમાનિ પુષ્પાણિ મયા સર્વદેવભવણેષુ દૃષ્ટપૂર્વાણિ પ્રચરન્તિ યાનીમાનિ પુષ્પાણિ દેવપુત્રૈર્ અભ્યવકીર્ણાનિ નિર્મિતાનીમાનિ પુષ્પાણિ ન વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનિ, યાનીમાનિ દેવપુત્રૈર્ અભ્યવકીર્ણાનિ મનોમયાન્ય્ એતાનિ પુષ્પાણિ નૈતાનિ પુષ્પાણિ વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનીમાનિ દેવપુત્રૈર્ અભ્યવકીર્ણાનિ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્થવિરં સુભૂતિં એતદ્ અવોચત્: અનિર્જાતાનીમાનિ ભદન્ત સુભૂતે પુષ્પાણિ નૈતાનિ પુષ્પાણિ મનોનિર્જાતાનિ નાપિ (પ્સ્પ્_2-3:21) વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનિ.
સુભૂતિર્ આહ: યત્ કૌશિકૈવં વદસિ, અનિર્જાતાનીમાનિ પુષ્પાણિ નૈતાનિ મનોનિર્જાતાનિ નાપિ વૃક્ષગુલ્મલતાનિર્જાતાનીતિ. યાનિ કૌશિકાનિર્જાતાનિ ન તાનિ પુષ્પાણિ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આહ: કિં પુનર્ ભદન્ત સુભૂતે ઇમાન્ય્ એવ પુષ્પાન્ય્ અનિર્જાતાનિ, અથ રૂપમ્ અપ્ય્ અનિર્જાતં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અનિર્જાતં?
સુભૂતિઃ સ્થવિર આહ: ન કૌશિક ઇમાન્ય્ એવ પુષ્પાણ્ય્ અનિર્જાતાનિ, રૂપમ્ અપિ કૌશિકાનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તદ્ રૂપમ્. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનં કૌશિકાનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તદ્ વિજ્ઞાનં. ચક્ષુઃ કૌશિકાનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તચ્ ચક્ષુઃ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનઃ કૌશિકાનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તન્ મનઃ. પૃથિવીધાતુઃ કૌશિકાનિર્જાતો યશ્ ચાનિર્જાતો ન સ પૃથિવીધાતુર્, એવમ્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધતુઃ કૌશિકાનિર્જાતો યશ્ ચાનિર્જાતો ન સ વિજ્ઞાનધાતુઃ. દાનપારમિતા કૌશિક અનિર્જાતા યા ચાનિર્જાતા ન સા દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક અનિર્જાતા યા ચાનિર્જાતા ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા. અધ્યાત્મશૂન્યતા કૌશિક અનિર્જાતા યા ચાનિર્જાતા ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા કૌશિક અનિર્જાતા યા ચાનિર્જાતા ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ કૌશિક અનિર્જાતાનિ યાનિ ચાનિર્જાતાનિ ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણાન્ય્ ઋદ્ધિપાદાઃ ઇન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટઙ્ગો માર્ગઃ કૌશિક, અનિર્જાતો યશ્ ચાનિર્જાતો ન સ માર્ગઃ. એવમ્ અભિજ્ઞાઃ સત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાબુદ્ધધર્માઃ કૌશિક અનિર્જાતા યે ચાનિર્જાતા ન તે બુદ્ધધર્માઃ. સ્રોતઆપત્તિફલં કૌશિક અનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તત્ સ્રોતઆપત્તિફલં, એવં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં સર્વજ્ઞત્વં કૌશિકાનિર્જાતં યચ્ ચાનિર્જાતં ન તત્ સર્વજ્ઞત્વં. સ્રોતઆપન્નઃ કૌશિક અનિર્જાતો યશ્ ચાનિર્જાતો ન સ સ્રોતઆપન્નઃ, એવં સકૃદાગામી, અનાગામી, અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ કૌશિકાનિર્જાતો યશ્ ચાનિર્જાતો ન સ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ. ઇત્ય્ અધિગમાધારગોત્રમ્
(પ્સ્પ્_2-3:22)

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયમ્ આર્યસુભૂતિઃ. સ્થવિરો યત્પ્રજ્ઞપ્તિં ચ ન વિરોધયતિ ધર્મતાં ચોપદિશતિ.
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, ગમ્ભીરપ્રજ્ઞો બતાયમ્ આર્યસુભૂતિઃ સ્થવિરો યત્પ્રજ્ઞપ્તિં ચ ન વિરોધયતિ ધર્મતાં ચોપદિશતિ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ પ્રજ્ઞપ્તિં ચ ન વિરોધયતિ ધર્મતાં ચોપદિશતિ?
ભગવાન્ આહ: રૂપં કૌશિક પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં યચ્ ચ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં સા ધર્મતા, તાં ચ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ન વિરોધયત્ય્ ઉપદિશસ્તિ ચ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં કૌશિક પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં યચ્ ચ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં સા ધર્મતા, તાં ચ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ન વિરોધત્ય્ ઉપદિશતિ ચ. તત્ કસ્ય હેતોર્? યા ધર્મતા સા ન વિરુધ્યતે યા ન વિરુધ્યતે તાં ચ સુભૂતિઃ સ્થવિર ઉપદિશતિ ન વિરોધયતિ, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ, એવં દાનપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમ્યક્પ્રહાણેષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેન્દ્રિયેષુ બલેષુ બોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સત્યેષુ દશતથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ, એવં સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે સર્વજ્ઞત્વે સ્રોતઆપન્ન ઇતિ કૌશિક પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં યત્ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં સા ધર્મતા, તાં ચ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ન વિરોધયત્ય્ ઉપદિશતિ ચ. એવં સકૃદાગામી, અનાગામી, અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધ ઇતિ કૌશિક પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં યચ્ ચ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રં સા ધર્મતા, તાં ચ સુભૂતિઃ સ્થવિરો ન વિરોધયત્ય્ ઉપદિશતિ ચ. તત્ કસ્ય હેતોર્? યા કૌશિક ધર્મતા સા ન વિરુધ્યતે, યા ન વિરુધ્યતે તાં સુભૂતિઃ સ્થવિર ઉપદિશતિ ન ચ વિરોધયતિ, એવં હિ કૌશિક સુભૂતિઃ સ્થવિરઃ પ્રજ્ઞપ્તિં ચ ન વિરોધયતિ ધર્મતાં ચોપદિશતિ.
(પ્સ્પ્_2-3:23)
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્. યથા ભગવતા પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાઃ સર્વધર્મા ઉપદિષ્ટા એવં હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રાન્ સર્વધર્માન્ વિદિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ એવં શિક્ષમાણઃ પુનઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપે શિક્ષતે ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? થથા હિ રૂપં ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે. વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે. એવં શિક્ષમાણઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન દાનપારમિતાયાં શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ દાનપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે. એવં ન શીલપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે. અધ્યાત્મશૂન્યતાયામ્ અપિ ન શિક્ષતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયામ્ અપિ ન શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાં ન સમનુપશ્યતિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે. સ્મૃત્યુપસ્થાનેષ્વ્ અપિ ન શિક્ષતે. એવં સમ્યક્પ્રહાનેષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ બલેષુ બોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેષુ માર્ગેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સત્યેષુ બલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અપિ ન શિક્ષતે. ન સ્રોતઆપત્તિફલે ન સકૃદાગામિફલે નાનાગામિફલે નાર્હત્ત્વે ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે શિક્ષતે સર્વજ્ઞત્વે ઽપિ ન શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ સર્વજ્ઞત્વં ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેન ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપં સમનુપશ્યતિ ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ. એવં વ્યસ્તસમસ્તાન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ન સમનુપશ્યતિ. સત્યાન્ય્ અભિજ્ઞાદશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે યાવત્ સર્વજ્ઞત્વં અપિ ન સમનુપશ્યતિ યત્ર શિક્ષતે?
સુભૂતિર્ આહ: તથા હિ કૌશિક રૂપં રૂપેણ શૂન્યં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ (પ્સ્પ્_2-3:24) પ્રતીત્યસમુત્પાદાઃ પારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સત્યાન્ય્ અભિજ્ઞા દશબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતયા શૂન્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ કૌશિક રૂપશૂન્યતા રૂપશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ યાવન્ ન સર્વજ્ઞતાશૂન્યતા સર્વજ્ઞતાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ. યઃ કૌશિક ઇહ શૂન્યતાયાં શિક્ષતે સ રૂપશૂન્યતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારેષુ વિજ્ઞાનશૂન્યતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાસુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સત્યેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશતથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ સર્વજ્ઞતાશૂન્યતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. યઃ કૌશિક રૂપશૂન્યતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ યાવત્ સર્વજ્ઞતાશૂન્યતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ સ દાનપારમિતાયામ્ અપિ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અપિ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. અધ્યાત્મશૂન્યતાયામ્ અપિ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયામ્ અપિ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સમ્યક્પ્રહાણેષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ બલેષુ બોધ્યઙ્ગેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગે માર્ગે શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સત્યેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. અસંખ્યેયેષ્વ્ અપરિમાણેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ. સમ્યક્સંબુદ્ધત્વે સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષતે અદ્વૈધીકારેણ.
ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગે નિર્વેધભાગિય ઉષ્મગતમ્

ન રૂપસ્ય હાનયે શિક્ષતે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. ન વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્ય હાનયે શિક્ષતે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય ન (પ્સ્પ્_2-3:25) હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. દાનપારમિતાયા ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. એવં સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનાં માર્ગસ્ય ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. અપ્રમાણાનાં ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. અધ્યાત્મશૂયતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે. યો રૂપસ્ય ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે સ ન રૂપસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે. ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં ન વિજ્ઞાનસ્ય પરિગ્રહાય શિક્ષતે નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદાનાં ન પરિગ્રહાય શિક્ષતે નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે. એવં પારમિતાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં ન પરિગ્રહાય શિક્ષતે નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે. દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા ન પરિગ્રહાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે.
ઇતિ તત્રૈવ મૂર્ધગતમ્
શારિપુત્ર આહ: કિં કારણમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન રૂપસ્ય પરિગ્રહાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય ન પરિગ્રહાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા ન પરિગ્રહાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષતે?
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર રૂપસ્ય પરિગ્રહો નાસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન રૂપં રૂપં પરિગૃહ્ણાતિ. ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાસ્ તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનસ્ય પરિગ્રહો નાસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ન (પ્સ્પ્_2-3:26) વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનં પરિગૃહ્ણાતિ. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનાં પારમિતાનાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશબલવૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પરિગ્રહો નાસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ આવેણિકબુદ્ધધર્મા નાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ પરિગૃહ્ણન્તિ. તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિગ્રહો નાસ્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સર્વજ્ઞતા ન સર્વજ્ઞતાં પરિગૃહ્ણાતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. એતં હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માપરિગ્રહાય સર્વજ્ઞતાયાં શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ.
શારિપુત્ર આહ: એવં શિક્ષમાણ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ.

સુભૂતિર્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ સર્વધર્માણામ્ અપરિગ્રહયોગેન. ઇતિ તત્રૈવ ક્ષાન્તિગતમ્
શારિપુત્ર આહ: એવં શિક્ષમાણ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણામ્ અપરિગ્રહાય નાન્તર્ધાનાય શિક્ષિત્વા કથં સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ?
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શરિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપસ્યોત્પાદં પશ્યતિ ન નિરોધં નોદ્ગ્રહં નોત્સર્ગં ન સંક્લેશં ન વ્યવદાનં નાચયં નાપચયં ન હાનિં ન વૃદ્ધિં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શરિપુત્ર રૂપં રૂપસ્વભાવેન ન વિદ્યતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નોત્પાદં પશ્યતિ ન નિરોધં નોદ્ગ્રહં નોત્સર્ગં ન સંક્લેશં ન વ્યવદાનં નાચયં નાપચયં ન હાનિં ન વૃદ્ધિમ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? અથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શરિપુત્ર વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન ન વિદ્યતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય પારમિતાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં બલાનાં વૈશારદ્યાનાં (પ્સ્પ્_2-3:27) પ્રતિસંવિદામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા નોત્પાદં પશ્યતિ ન નિરોધં નોદ્ગ્રહં નોત્સર્ગં ન સંક્લેશં ન વ્યવદાનં નાચયં નાપચયં ન હાનિં ન વૃદ્ધિં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શારિપુત્ર સર્વજ્ઞતા સર્વજ્ઞતાસ્વભાવેન ન સંવિદ્યતે, એવં હ્ય્ આયુષ્મઞ્ શરિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાયાનિરોધાયાનુદ્ગ્રહાયાનુત્સર્ગાયાસંક્લેશાયાવ્યવદાનાય નાચયાય નાપચયાય ન હાનયે ન વૃદ્ધયે શિક્ષતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ અશિક્ષાનિર્યાણયોગેન.
ઇતિ તત્રૈવાગ્રધર્મગતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધમાર્ગઃ
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતા ભદન્ત શારિપુત્ર કુતો ગવેષિતવ્યા?
શારિપુત્ર આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક સુભૂતેઃ પરિવર્તાદ્ ગવેષિતવ્યા.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: તવૈવ આર્યસુભૂતે, અનુભાવસ્ તવૈતદ્ અધિષ્ઠાનં યદ્ આર્યશારિપુત્ર, એવં વદતિ; પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિકાયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ પરિવર્તાદ્ ગવેષિતવ્યેતિ.
સુભૂતિર્ આહ: ન મમૈષ કૌશિકાનુભાવઃ ન મમૈતદ્ અધિષ્ઠાનમ્.
શક્ર આહ: કસ્યૈષો ઽનુભાવઃ કસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનમ્.
સુભૂતિર્ આહ: તથાગતસ્યૈષ કૌશિકાનુભાવસ્ તથાગતસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનં ન ચાન્યત્ર નિરધિષ્ઠાનધર્મતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચાન્યત્ર તથતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે, નિરધિષ્ઠાના દેવાન્દ્ર સર્વધર્માઃ.
દેવેન્દ્ર આહ: કથમ્ આર્યસુભૂતે નિરધિષ્ઠાનેષુ સર્વધર્મેષુ એવં વદસિ? તથાગતસ્યૈષો ઽનુભાવસ્ તથાગતસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, નાન્યત્ર નિરધિષ્ઠાનધર્મતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે, નાન્યત્ર તથતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ નિરધિષ્ઠાનધર્મતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે નિરધિષ્ઠાનધર્મતા ઉપલભ્યતે, ન ચ તથતયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તાથાગતે તથતોપલભ્યતે, ન રૂપતથતાયાં તહાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે રૂપતથતોપલભ્યતે, ન રૂપધર્મતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે રૂપધર્મતા ન વેદનાતથતાયાં ન સંજ્ઞાતથતયાં ન સંસ્કારતથતાયાં ન વિજ્ઞાનતથતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ (પ્સ્પ્_2-3:28) તથાગતે વિજ્ઞાનતથતોપલભ્યતે, ન વિજ્ઞાનધર્મતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે વિજ્ઞાનધર્મતા, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પારમિતાભિજ્ઞાસત્યેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષધર્માપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સર્વશૂન્યતાયાં સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ યાવન્ ન સર્વજ્ઞતાતથતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે સર્વજ્ઞતાતથતા ઉપલભ્યતે, ન સર્વજ્ઞતાધર્મતાયાં તથાગત ઉપલભ્યતે, ન ચ તથાગતે સર્વજ્ઞતાધર્મતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? યઃ કૌશિક તથાગતો ન રૂપતથતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનતથતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. યઃ કૌશિક તથાગતો ન રૂપધર્મતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તો વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનધર્મતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ, ન ચાન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. ન ચાન્યત્ર રૂપધર્મતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા ન ચાન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તો ન ચાન્યત્ર વિજ્ઞાનધર્મતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ. વિસ્તરેણ યાવદ્ યસ્ તથાગતો ન સ સર્વજ્ઞતાતથતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ, ન સર્વજ્ઞતાધર્મતાયાં સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ, ન ચાન્યત્ર સર્વજ્ઞતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ ન ચાન્યત્ર સર્વજ્ઞતાધર્મતાયાઃ સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ યો હિ કૌશિક સર્વધર્મેષુ ન સંયુક્તો ન વિસંયુક્તઃ તસ્યૈષો ઽનુભાવસ્ તસ્યૈતદ્ અધિષ્ઠાનમ્ અનધિષ્ઠાનયોગેન. યત્ પુનઃ કૌશિક એવં વદસિ: કુતો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ગવેષિતવ્યેતિ? ન રૂપતો ગવેષિતવ્યા નાન્યત્ર રૂપતો ગવેષિતવ્યા, ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારેભ્યો ન વિજ્ઞાનતો ગવેષિતવ્યા નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ ગવેષિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા યચ્ ચ રૂપં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારા યચ્ ચ વિજ્ઞાનં યા ચ ગવેષણા સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ.

પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ધાતુતો ગેવેષિતવ્યા નાયતનેભ્યો ન પ્રતીત્યસમુત્પાદેભ્યો ન પારમિતાભ્યો ન બોધિપક્ષ્યેભ્યો ધર્મેભ્યો નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભ્યો ન (પ્સ્પ્_2-3:29) સત્યેભ્યો નાભિજ્ઞાભ્યો ન સમાધિભ્યો ન ધારણીમુખેભ્યો ન બલેભ્યો ન વૈશારદ્યેભ્યો ન પ્રતિસંવિદ્ભ્યો નાષ્ટાદશભ્ય આવેણિકેભ્યો બુદ્ધધર્મેભ્યો યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતાયા ગવેષિતવ્યા નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયા ગવેષિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા યા ચ સર્વાકારજ્ઞતા યા ચ ગવેષણા સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક ન રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર રૂપાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપ્ય્ અન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાસત્યાભિજ્ઞાસપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ આવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવન્ ન સર્વાકારજ્ઞતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ન રૂપતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપ્ય્ અન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વેદનાતથતા ન સંજ્ઞાતથતા ન સંસ્કારતથતા ન વિજ્ઞાનતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન ચાન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન રૂપધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર રૂપધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન વેદનાધર્મતા ન સંજ્ઞાધર્મતા ન સંસ્કારધર્મતા ન વિજ્ઞાનધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર વિજ્ઞાનધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા, યાવન્ ન સર્વજ્ઞતાતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વજ્ઞતાતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન સર્વજ્ઞતાધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વજ્ઞતાધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક સર્વ એતે ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે. એવમ્ એવ સર્વધર્મેષ્વ્ અસંવિદ્યમાનેષ્વ્ અનુપલભ્યમાનેષુ ન રૂપં પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર રૂપાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન રૂપતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર રૂપતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન રૂપધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર રૂપધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા, ન વિજ્ઞાનં પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન વિજ્ઞાનતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન વિજ્ઞાનધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા (પ્સ્પ્_2-3:30) નાન્યત્ર વિજ્ઞાનધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પારમિતાસત્યાભિજ્ઞાસપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ. સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન સર્વાકારજ્ઞતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન સર્વાકારજ્ઞતાતથતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાતથતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ન સર્વાકારજ્ઞતાધર્મતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાધર્મતાયાઃ પ્રજ્ઞાપરમિતા.
ઇતિ સાનુશંસં દર્શનમાર્ગમ્ અધિકૃત્ય દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: મહાપારમિતેયં ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અપ્રમાણપારમિતેયં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અપરિમાણપારમિતેયં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનન્તપારમિતેયં ભદન્ત સુભૂતે યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, યસ્યાં શિક્ષમાણૈઃ સ્રોતઆપન્નૈઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્, એવં સકૃદાગામિભિર્ અનાગામિભિર્ અર્હદ્ભિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રાપ્તા. બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ સર્વાકારજ્ઞતા ઽનુપ્રાપ્તા ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા ઽભિસંબુદ્ધ્યતે ઽભિસંભોત્સ્યતે ચ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, મહાપારમિતેયમ્ અપ્રમાણપારમિતેયમ્ અપરિમાણપારમિતેયં અનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, યત્ર શિક્ષમાણૈઃ. સ્રોતઆપન્નૈઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્, એવં સકૃદાગામિભિર્ અનાગામિભિર્ અર્હદ્ભિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રાપ્તા. બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ સર્વાકારજ્ઞતા ઽનુપ્રાપ્તા ઽનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા ઽભિસંબુદ્ધ્યતે ઽભિસંભોત્સ્યતે ચ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપમહત્તયા કૌશિક મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક રૂપસ્ય ન પૂર્વન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમહત્તયા કૌશિક મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક વિજ્ઞાનસ્ય ન (પ્સ્પ્_2-3:31) પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં પારમિતાનાં સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામહત્તયા કૌશિક મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક સર્વાકારજ્ઞતાયા ન પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. અનેન કૌશિક પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્. ઇતિ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમ્

રૂપાપ્રમાણતયા કૌશિકાપ્રમાણપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક રૂપસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે, તદ્યથાપિ નામ કૌશિકાકાશસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ કૌશિક રૂપસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે. આકાશાપ્રમાણતયા ચ રૂપાપ્રમાણતા, રૂપાપ્રમાણતયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાપ્રમાણતયા કૌશિક, અપ્રમાણપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે, તદ્યથાપિ નામ કૌશિક, આકાશસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ કૌશિક વિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે. આકાશાપ્રમાણતયા ચ વ્જ્ઞાનાપ્રમાણતા, વિજ્ઞાનાપ્રમાણતયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્. એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માઃ સત્યાભિજ્ઞાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞાતતાપ્રંઆણતયા કૌશિક, અપ્રમાણપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રમાણં નોપલભ્યતે, તદ્યથાપિ નામ કૌશિક, આકાશસ્ય પ્રમાણં નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ કૌશિક સર્વાકરજ્ઞતાયાઃ પ્રમાણં નોપલભ્યતે. આકાશાપ્રમાણતયા ચ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રમાણતા, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રમાણતયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણતા. અનેન કૌશિક પર્યાયેણાપ્રમાણપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્.
(પ્સ્પ્_2-3:32)
ઇતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
રૂપાપરિમાણતયા કૌશિક, અપરિમાણપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક રૂપસ્ય પરિમાણં નોપલભ્યતે, તદ્યથાપિ નામ કૌશિકાકાશસ્ય પરિમાણં નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ કૌશિક રૂપસ્ય પરિમાણં નોપલભ્યતે. આકાશાપરિમાણતયા ચ રૂપાપરિમાણતા, રૂપાપરિમાણતયા ચ પ્રજ્ઞારમિતાપરિમાણતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા વક્તવ્યા. ઇતિ દુઃખે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
રૂપાનન્તતયા કૌશિકાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ રૂપસ્ય નાન્તો ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનાનન્તતયા કૌશિકાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક વિજ્ઞાનસ્ય નાન્તો ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પારમિતાભિજ્ઞાસત્યેષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશબલવૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સર્વાકારજ્ઞતાનન્તતયા કૌશિક, અનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનં. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક સર્વાકારજ્ઞતાયા નાન્તો ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. અનેન કૌશિક પર્યાયેણ અનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં રૂપાનન્તતામ્ ઉપાદાય યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનન્તતામ્ ઉપાદાય. ઇતિ હેતુપ્રતિષેધઃ
પુનર્ અપરં કૌશિકારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
દેવેન્દ્ર આહ: કથં ભદન્ત સુભૂતે આરમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા?
સુભૂતિર્ આહ: સર્વાકારજ્ઞતારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ સમુદયપ્રતિષેધઃ
પુનર્ અપરં કૌશિકારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
દેવેન્દ્ર આહ: કથં ભદન્ત સુભૂતે આરમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં (પ્સ્પ્_2-3:33) બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા?
સુભૂતિર્ આહ: ધર્મધાત્વારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ પ્રભવપ્રતિષેધઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક તથતારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
દેવેન્દ્ર આહ: કથં ભદન્ત સુભૂતે તથતારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા?
સુભૂતિર્ આહ: તથા હિ કૌશિક તથતાનન્તતયારમ્બણાનન્તતા, એવં તથતારમ્બણાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ પ્રત્યયપ્રતિષેધઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક સત્ત્વાનન્તતયાનન્તપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
દેવેન્દ્ર આહ: કથં ભદન્ત સુભૂતે સત્ત્વાનન્તતયાનન્તપારમિતાયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા?
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક કતમસ્યૈતદ્ ધર્મસ્યાધિવચનં યદ્ ઉત સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ.
દેવેન્દ્ર આહ: નેદં ભદન્ત સુભૂતે ધર્માધિવચનમ્ આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં, અવસ્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તમ્, અનારમ્બણમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઉત સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ કિં મન્યસે કૌશિક કાચિદ્ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સત્ત્વપરિદીપના કૃતા?
દેવેન્દ્ર આહ: ન ભદન્ત સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: યત્ર કૌશિક ન સત્ત્વપરિદીપના કૃતા ન કાચિત્ તત્ર સત્ત્વાનન્તતા. સચેત્ કૌશિક તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ તિષ્ઠન્ સત્ત્વઃ સત્ત્વ ઇતિ વાચં ભાષેત. તત્ કિં મન્યસે કૌશિક, અપિ નુ તત્ર કશ્ચિત્ સત્ત્વ ઉત્પન્નો વા નિરુદ્ધો વા?
દેવેન્દ્ર આહ: નો ભદન્ત સુભૂતે, તત્ કસ્ય હેતોઃ? આદિશુદ્ધત્વાત્ સત્ત્વસ્ય.
સુભૂતિર્ આહ: અનેન કૌશિક પર્યાયેણ સત્ત્વાનન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનન્તતા વેદિતવ્યા. ઇતિ તત્રૈવ સત્ત્વધાતૂદ્દેશિકતાં પરિદીપયતીતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
(પ્સ્પ્_2-3:34)

અથ ખલુ સેન્દ્રકા દેવાઃ સબ્રહ્મકાઃ સપ્રજાપતિકાઃ સનારીનરર્ષિગણાસ્ ત્રિર્ ઉદાનમ્ ઉદાનયામાસુઃ, અહો ધર્મઃ, અહો ધર્મઃ, અહો ધર્મસ્ય ધર્મતા યેયં સુભૂતિના સ્થવિરેણ દેશ્યતે યદ્ ઉત તથાગતાનુભાવેન તથાગતાધિષ્ઠાનેન સૂચ્યતે પ્રભાવ્યતે પ્રકાશ્યતે તથાગતાન્ એવ તાન્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાન્ ધારયિષ્યામો યે ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ, ન ચ નામ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા વા, કુતઃ પુનસ્ ત્રયાણાં યાનાનાં વ્યવસ્થાનં પ્રજ્ઞાયતે શ્રાવકયાનસ્ય વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય વા મહાયાનસ્ય વા.
અથ ખલુ ભગવાંસ્ તાન્ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયામાસ: એવમ્ એતદ્ દેવપુત્રા એવમ્ એતત્, યથા વાચં ભાષધ્વે ન ચ નામ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે રૂપં વા વેદના વા સંજ્ઞા વા સંસ્કારા વા વિજ્ઞાનં વા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા વા ત્રયાણાં ચ યાનાનાં વ્યવસ્થાનં પ્રજ્ઞાયતે શ્રાવકયાનસ્ય વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય વા મહાયાનસ્ય વા. તથાગતઃ સ દેવપુત્રા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધારયિતવ્યો યો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ભવિષ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિષ્ટાનિ શ્રાવકયાનં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં વા મહાયાનં વા. ન ચાન્યત્ર દાનપારમિતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે, એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયા ન ચાન્યત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. ન ચાન્યત્રાધ્યાત્મશૂન્યતાયા ન ચાન્યત્ર બહિર્ધાશૂન્યતાયા ન ચાન્યત્રાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાઃ, યાવન્ ન ચાન્યત્રાભાવસ્વાભાવશૂન્યતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. ન ચાન્યત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનેભ્યસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. એવં ન ચાન્યત્ર સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસમાધિધારણીમુખેભ્યસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. ન ચાન્યત્ર દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેભ્યસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. ન ચાન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાસ્ તથાગત ઉપલભ્યતે. બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાશ્ ચ દેવપુત્રાઃ સર્વેષ્વ્ એવ ધર્મેષુ શિક્ષન્તે દાનપારમિતાયામ્ આદિં કૃત્વા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષન્તે. તસ્માત્ તર્હિ (પ્સ્પ્_2-3:35) દેવપુત્રાઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગત એવેતિ વક્તવ્યો યો ઽનયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતશ્ ચરતિ. યદાહં દેવપુત્રા દીપંકરસ્ય તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તિકે દીપવત્યાં રાજધાન્યામ્ અન્તરાયણમધ્યગતો દાનપારમિતયાવિરહિતો ભવેયમ્. એવં શીલપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ધ્યાનપારમિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતયાવિરહિતો ભવેયમ્. એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતયાવિરહિતો ભવેયમ્. એવં બહિર્ધાશાન્યતયાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયાવિરહિતો ભવેયમ્. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ અવિરહિતો ભવેયમ્. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈર્ અવિરહિતો ભવેયં. એવં ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈશ્ ચતુર્બિર્ અપ્રમાણૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિશ્ ચાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ. મહામૈત્ર્યા મહાકરુણયા ચાન્યૈશ્ ચાપ્રમાણૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અવિરહિતો ભવેયં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. તદાહં દેવપુત્રાસ્ તેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન વ્યાકૃતો; ભવિષ્યસિ ત્વમ્ અનાગતે ઽધ્વન્ય્ અસ્મિન્ન્ એવ સહાલોકધાતવ્ અસંખ્યૈઃ કલ્પૈઃ શાક્યમુનિર્ નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવાનાં ચ મનુષ્યાનાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્.
ઇતિ સમુદયે ધર્મજ્ઞાનમ્
અથ ખલુ તે દેવપુત્રા ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુપરિગ્રાહિકા રૂપસ્યાપરિગ્રહાનુત્સર્ગયોગેન. વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહાનુત્સર્ગયોગેન. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં પારમિતાનાં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાણાં ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા અપરિગ્રહાનુત્સર્ગયોગેનેતિ આર્યપઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિસમયાલંકારાનુસારેણ પરિશોધિતાયાં શક્રપરિવર્તો નામ દ્યિતીયઃ.
અથ ખલુ ભગવાંશ્ ચતસ્રઃ પરિષદો ભિક્ષુભિભ્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા બોધિસત્ત્વાન્ મહાસત્ત્વાંશ્ ચતુરો મહારાજાંશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ યાવદ્ અકનિષ્ઠાંશ્ ચ દેવપુત્રાન્ સંનિપતિતાન્ સંનિષણ્ણાંશ્ (પ્સ્પ્_2-3:36) ચ સર્વાન્ સાક્ષિણઃ સ્થાપયિત્વા શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યે કેચિત્ કૌશિક બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા વા કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા દેવપુત્રા દેવકન્યા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ ભાવયિષ્યન્તિ પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યન્તિ યોનિશો મનસિકરિષ્યન્તિ, યે ચ સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ તેષાં મારા વા મારકાયિકા વા અવતારં ન લપ્સ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ રૂપશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. એવં વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારાવિજ્ઞાનશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ શૂન્યતા શૂન્યતાયામ્ અવતારં લભતે, નાનિમિત્તમ્ આનિમિત્તે ઽવતારં લભતે, નાપ્રણિહિતમ્ અપ્રણિહિતે ઽવતારં લભતે. એવં વ્યસ્તસમસ્તા સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. એવં પારમિતાસત્યાભિજ્ઞાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. એવં સર્વશૂન્યતા સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખસ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. એવં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતૈવ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાશૂન્યતૈવ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ સ્વધિષ્ઠિતા ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ન શૂન્યતા શૂન્યતાયામ્ અવતારં લભતે, નાનિમિત્તમ્ આનિમિત્તે ઽવતારં લભતે, નાપ્રણિહિતમ્ અપ્રણિહિતે ઽવતારં લભતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તેષાં સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે, યેનાવતારં લભેરન્, યત્ર વાવતારં લભેરન્, યસ્ય વાવતારં લભેરન્.
ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ

ન ખલુ પુનઃ કૌશિક તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા મનુષ્યો વામનુષ્યો વાવતારં લપ્સ્યતે. તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષા ભાવિતા સા ચાનુપલમ્ભયોગેન. (પ્સ્પ્_2-3:37) ન ચ તે કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા વિષમાપરિહારેણ કાલં કરિષ્યન્તિ તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચ દાનપારમિતાયાં ચરદ્ભિઃ સર્વસત્ત્વાઃ સમ્યક્પરિચર્યયા ઉપસ્થિતાઃ. યૈર્ વા કૌશિક ચાતુર્મહારાજકાયિકૈર્ દેવપુત્રૈર્ ઇહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ત્રયસ્ત્રિંશૈર્ વા યામૈર્ વા તુષિતૈર્ વા નિર્માણરતિભિર્ વા પરનિર્મિતવશવર્તિભિર્ વા બ્રહ્મકાયિકૈર્ વા બ્રહ્મપુરોહિતૈર્ વા બ્રહ્મપાર્ષદ્યૈર્ વા યાવદ્ અકનિષ્ઠૈર્ વા દેવપુત્રૈર્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતં ન ચાયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા નોદ્ગ્રહીતા ન ધારિતા ન વાચિતા ન પર્યવાપ્તા, તૈર્ દેવપુત્રૈર્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ મનસિકર્તવ્યા સર્વજ્ઞતાચિત્તેનાવિરહિતૈઃ.
ઇતિ સમુદયે ઽન્વયસ્જ્ઞાનમ્
પુનર્ અપરં કૌશિક યે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ અવિરહિતાઃ સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેન ભવિષ્યન્તિ, ન ખલુ પુનઃ કૌશિક તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા શૂન્યાગારગતાનાં વા અભ્યવકાશગતાનાં વા ઉત્પથગતાનાં વા ભયં વા સ્તમ્ભિતત્વં વા ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિશ્ ચાધ્યાત્મશૂન્યતા સુભાવિતા અનુપલમ્ભયોગેન, બહિર્ધાશૂન્યતા સુભાવિતા અનુપલમ્ભયોગેન, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા સુભાવિતા અનુપલમ્ભયોગેન યાવદ્ અભાવસ્વભાવસુન્યતા સુભાવિતા અનૂપલમ્ભયોગેન.
અથ ખલુ તાવદ્ એવ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યે ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરમ્ર્મિતવશવર્તિનો યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાસ્ તે ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: વયં ભગવંસ્ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૄણાં ચ સતતસમિતં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામઃ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ લિખિષ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ અવિરહિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન. (પ્સ્પ્_2-3:38) તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય નિરયા ઉચ્છિદ્યન્તે, તિર્યગ્યોનિયમલોકા અસુરાઃ કાયા મનુષ્યદારિદ્ર્યા ઉપદ્રવા ઉપસર્ગાઃ. સર્વે ઽપ્ય્ ઉચ્છિદ્યન્તે. બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં દાનપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ. ચતુર્ણાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં ચતુર્ણાં સમ્યક્પ્રહાણાનાં ચતુર્ણામ્ ઋદ્ધિપાદાનાં પઞ્ચાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં બલાનાં સપ્તાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકસ્ય માર્ગસ્ય ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ. અનેકેષાં સમાધીનામ્ અનેકેષાં ધારણીમુખાનાં સર્વજ્ઞતાયા બોધિસત્ત્વમાર્ગસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચક્રવર્તિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. એવં ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા મહાબ્રહ્માણો યાવદ્ અકનિષ્ઠાશ્ ચ દેવપુત્રા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે.
પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રજ્ઞાયતે, સ્રોતઆપન્નઃ. પ્રજ્ઞાયતે. એવં સકૃદાગામિફલં સકૃદાગામી અનાગામિફલમ્ અનાગામી અર્હત્ત્વમ્ અર્હલ્ લોકે પ્રજ્ઞાયતે, પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે.
પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સત્ત્વપરિપાકઃ પ્રજ્ઞાયતે, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાયતે, તથાગતો ઽર્હન્ (પ્સ્પ્_2-3:39) સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે પ્રજ્ઞાયતે, ધર્મચક્રપ્રવર્તનં પ્રજ્ઞાયતે, બુદ્ધરત્નં પ્રજ્ઞાયતે, ધર્મરત્નં પ્રજ્ઞાયતે, સંઘરત્નં પ્રજ્ઞાયતે. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોઓધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સદેવમાનુષાસુરગન્ધર્વયક્ષગરુડકિંનરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યેણ લોકેન રક્ષાવરણગુપ્તિઃ સંવિધાતવ્યા.

એવમ્ ઉક્તે ભગવાઞ્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકે ગતય ઉચ્છિદ્યન્તે, દેવદારિદ્ર્યં મનુષ્યદારિદ્ર્યમ્ ઉપદ્રવા ઉપસર્ગાઃ સર્વે ઽપ્ય્ ઉચ્છિદ્યન્તે. બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. દશાનાં પારમિતાનાં દશાનાં બોધિસત્ત્વભૂમીનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં સત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સર્વાકારજ્ઞતાયા બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ બોધિસત્ત્વં મહાસાત્ત્વમ્ આગમ્ય લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, ચક્રવર્તિરાજ્યકુલાનિ લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સ્રોતઆપત્તિફલં સ્રોતઆપન્નઃ, એવં સકૃદાગામિફલં સકૃદાગામી અનાગામિફલમ્ અનાગામી અર્હત્ત્વમ્ અર્હશ્ ચ લોકે પ્રજ્ઞાયતે, પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય સત્ત્વપરિપાકઃ પ્રજ્ઞાયતે, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાયતે, તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે પ્રજ્ઞાયતે, ધર્મચક્રપ્રવર્તનં લોકે પ્રજ્ઞાયતે, બુદ્ધરત્નસ્ય ધર્મરત્નસ્ય સંઘરત્નસ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ આગમ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન સત્કર્તવ્યો ગુરુકર્તવ્યો માનયિતવ્યઃ પૂજયિતવ્યઃ સતતસમિતં ચાત્ર નુ રક્ષાવરણગુપ્તિઃ સંવિધાતવ્યા, ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ કૌશિક સત્કર્તવ્યાં ગુરુકર્તવ્યાં માનયિતવ્યાં પૂજયિતવ્યાં મન્યેત યો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સત્કર્તવ્યં ગુરુકર્તવ્યં મન્યેત, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવકેન (પ્સ્પ્_2-3:40) લોકેન સત્કર્તવ્યઃ સતતસમિતં ચાત્ર નુ રક્ષાવરણગુપ્તિઃ સંવિધાતવ્યા. યશ્ ચ કૌશિક ઇમં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિપૂર્ણં, તદ્યથાપિ નામ ઇક્ષુવનં વા નડવનં વા વેણુવનં વા શરવનં વા સાલિવનં વા તિલવનં વા કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્, યશ્ ચ પ્રથમચિત્તોત્પાદિકં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ અવિરહિતં ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પુજયેદ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ તત્ કસ્ય હેતોર્ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ? તથા હિ ન કૌશિક શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાન્ આગમ્ય બોધિસત્ત્વાસ્ તથાગતાશ્ ચાર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પુનર્ આગમ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તથાગતાશ્ ચાર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે, તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સત્કર્તવ્યો ગુરુકર્તવ્યો માનયિતવ્યઃ પૂજયિતવ્યઃ સતતસમિતં ચાત્ર નુ રક્ષાવરણગુપ્તિઃ સંવિધાતવ્યા. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અમી બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણન્તઃ પર્યવાપ્નુવન્તો ધારયન્તો વાચયન્તો યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્વન્તઃ, ઇમાન્ દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણન્તિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયન્તિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયન્તિ, બુદ્ધક્ષેત્રાચ્ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામન્તિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસનાય, યૈશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ આકાઙ્ક્ષેયુસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પૂજયિતું તૈઃ પૂજયેયુસ્. તચ્ ચૈષાં તથૈવ ઋધ્યતે. યં ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે સ્થિત્વા ધર્મં શૃણ્વન્તિ સ ચૈષાં ધર્મસ્ તાવદ્ એવ ન પ્રમુષ્યતે યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ. ઇતિ કુલસંપદં ચ પરિગૃહ્ણન્તિ જનનીસંપદં ચ પરિવારસંપદં ચ લક્ષણસંપદં ચ પ્રભાસંપદં ચ ચક્ષુઃસંપદં ચ સ્વરસંપદં ચ સમાધિસંપદં ચ ધારણીસંપદં ચ પરિગૃહ્ણન્તિ. ઉપાયકૌશલ્યેન (પ્સ્પ્_2-3:41) આત્માનં બુદ્ધવિગ્રહં નિર્માય લોકધાતોર્ લોકધાતું સંક્રામન્તિ, યત્ર બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ ઉત્પાદો નાસ્તિ તે તત્ર ગત્વા દાનપારમિતાયા વર્ણં ભાષન્તે. એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વર્ણં ભાષન્તે. અધ્યાત્મશૂન્યતાયા વર્ણં ભાષન્તે. એવં બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા વર્ણં ભાષન્તે. ધ્યાનાનાં વર્ણં ભાષન્તે. અપ્રમાણાનામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં વર્ણં ભાષન્તે. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં વર્ણં ભાષન્તે. એવં સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગિકસ્ય માર્ગસ્ય વર્ણં ભાષન્તે. ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદાં યાવદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં વર્ણં ભાષન્તે. ઉપાયકુશલેન ચ ધર્મં દેશયન્તિ યાનત્રયેણ ચ સત્ત્વાન્ વિનયન્તિ, શ્રાવકયાનેન પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન બુદ્ધયાનેન. ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ અનયા ગમ્ભીરયા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા પરિગૃહીતયા સર્વાઃ પારમિતાઃ પરિગૃહીત ભવન્તિ. યદ્ ઉત દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વશૂન્યતા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સત્યાભિજ્ઞા દશબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ચ પરિગૃહીતાનિ ભવન્તિ. સ્રોતઆપત્તિફલં પરિગૃહીતં ભવતિ. એવં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબોધિઃ સર્વાકારજ્ઞતા પરિગૃહિતા ભવતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતયા સર્વાઃ પારમિતાઃ પરિગૃહિતા ભવન્તિ. એવં સર્વે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વશૂન્યતા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સત્યાભિજ્ઞાઃ સર્વે કુશલાઃ કર્મપથા દશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનનિ પ્રતિત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પરિગૃહીતા ભવતિ.
(પ્સ્પ્_2-3:42)

પુનર્ અપરં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતયા ઉદ્ગૃહીતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા લિખિતયા યોનિશો મનસિકૃતયા યાન્ ગુણાન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રતિલભતે દૃષ્ટ એવ ધર્મે તાન્ શૃણુ સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુ ભાષિષ્યે ઽહં તે. એવં ભગવન્ન્ ઇતિ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવતઃત્ પ્રત્યશ્રોષીત્ ભગવાન્ એતદ્ અવોચત્: યઃ કશ્ચિત્ કૌશિકાન્યતીર્થિકઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા મારો વા મારકાયિકા વા દેવતા અભિમાનિકો વા પુદ્ગલો બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ ઇતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાતો વિવેચયિતુકામો ભવિષ્યતિ, વિવદિતુકામો ભવિષ્યતિ, વિગ્રહીતુકામો ભવિષ્યતિ, વિરોધયિતુકામો ભવિષ્યતિ, તેષાં વિવેચયિતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનામ્ ઉત્પન્નોત્પન્ના વિગ્રહા વિવાદા વિરોધાઃ ક્ષિપ્રં પુનર્ એવાન્તર્ધાસ્યન્તિ, તેષાં વિવેચયિતુકામાનાં વિગ્રહીતુકામાનાં વિવદિતુકામાનાં વિરોધયિતુકામાનાં ન તે ઽભિપ્રાયાઃ પરિપૂરિં ગમિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દીર્ઘરાત્રં દાનપારમિતાયાં ચરતા, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં વિગ્રહાન્ વિવાદાન્ વિરોધાન્ આપદ્યન્તે તે ઽધ્યાત્મિકબાહ્યા ધર્માઃ સર્વે સર્વદા પરિત્યક્તા. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં સત્ત્વદૌઃશીલ્યમ્ આપદ્યન્તે તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આધ્યાત્મિકબાહ્યાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સત્ત્વાન્ શીલે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં ક્રોધવ્યાપાદવિહિંસામ્ આપદ્યન્તે તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આધ્યાત્મિકબાહ્યાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં કૌસીદ્યમ્ આપદ્યન્તે તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આધ્યાત્મિકબાહ્યાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સત્ત્વાન્ વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં વિક્ષિપ્તચિત્તમ્ આપદ્યન્તે તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આધ્યાત્મિકબાહ્યાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સત્ત્વાન્ ધ્યાને પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યેષાં કૃતશઃ સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં દૌષ્પ્રજ્ઞામ્ આપદ્યન્તે તાન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આધ્યાત્મિકબાહ્યાન્ ધર્માન્ પરિત્યજ્ય તાન્ સત્ત્વાન્ મહાપ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. યેષાં કૃતશઃ કૌશિક સત્ત્વા દીર્ઘરાત્રં સંસારે સંસરન્તિ યદ્ ઉતાનુનયપ્રતિઘપર્યવસ્થાને તદ્બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ (પ્સ્પ્_2-3:43) ઉપાયકૌશલ્યેન તેષાં સત્ત્વાનાં વિનીય તાન્ સત્ત્વાંશ્ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. એવં સમ્યક્પ્રહાનેષ્વ્ ઋદ્ધિપાદેષ્વ્ ઇન્દ્રિયેષુ બલેષુ વૈશારદ્યેષ્વ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગેષુ માર્ગેષુ શૂન્યતાયાં વાનિમિત્તે ઽપ્રણિહિતે સમાધિધારણીમુખેષુ ચ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશબલવૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ઇમે તે કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરતો દૃષ્ટા ધાર્મિકા ગુણાનુશંસા ભવિષ્યન્તિ. સંપરાયે ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. ધર્મચક્રં પ્રવર્ત્ય સત્ત્વાન્ યથાપ્રણિધાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ. ઇમે કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સામ્પરાયિકા ગુણાનુશંસા ભવિષ્યન્તિ. ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક યસ્મિન્ પૃથિવીપ્રદેશે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ન તત્ર પૃથિવીપ્રદેશે મારા વા મારકાયિકા વા દેવતા અન્યતીર્થિકા વા પરિવ્રાજકા વા આભિમાનિકા વા પુદ્ગલાઃ શક્ષ્યન્તિ ચિત્તવિક્ષેપં કર્તું અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિગ્રહાય વિવાદાય વિરોધાય. ઉત્તરે ચ તેષાં ગુણાનુશંસા ભવિષ્યન્તિ યદ્ ઉતાસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શ્રવણેનાનુપૂર્વેણ ત્રિભિર્ યાનૈર્ નિર્યાય દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યન્તિ. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક મઘિ નામ્ઽ ઔષધી તત્ર આશીવિષેણ જન્તુના બુભુક્ષિતેનાહારાર્થિના આહારગવેષિણા કશ્ચિદ્ એવ પ્રાણકજાતો દૃષ્ટો ભવેત્, સ તં પ્રાણકજાતં પુનઃ ખાદિતુકામઃ પ્રાણકજાતમ્ અનુધાવેત્.
અથ ખલુ સ પ્રાણજાતઃ યેન સા મઘિ નામ્ઽ ઔષધિ તેનોપસંક્રામેદ્ અથ સ આશીવિષસ્ તસ્યા ઔષધ્યા ગન્ધેન પ્રત્યુદાવર્તતે. તત્ (પ્સ્પ્_2-3:44) કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્યા ઔષધ્યા ભૈષજ્યગુણઃ યત્ તસ્યાશીવિષસ્ય તદ્ વિષમ્ અભિભવતિ. એવં બલવતી હિ સા કૌશિક ઔષધી એવમ્ એવ કૌશિક યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. તત્ર કૌશિક યે ઉત્પન્નોત્પન્ના વિગ્રહા વિવાદા વિરોધા ભવિષ્યન્તિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્ તેજસા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા બલેન ક્ષિપ્રમ્ એવાન્તર્ધાસ્યન્ત્ય્ ઉપશમિષ્યન્તિ યતો યત એવોત્પત્સ્યન્તે તત્ર તત્રૈવાન્તર્ધાસ્યન્તિ ન વિવર્ધિષ્યન્ત્ય્ ઉપશમિષ્યન્તિ.
ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણમ્ ઉપશમયિત્રી ન વિવર્ધિકા, કતમેષાં ધર્માણામ્? યદ્ ઉત રાગસ્ય દોષસ્ય મોહસ્યાવિદ્યાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાનામ્ ઉપશમયિત્રી ન વિવર્ધિકા સર્વદુઃખસ્કન્ધસ્ય નિવરણાવરણાનુશયપર્યવસ્થાનાનામ્ આત્મદૃષ્ટેઃ સત્ત્વદૃષ્ટેર્ જીવદૃષ્ટેઃ પોષદૃષ્ટેઃ પુરુષદૃષ્ટેઃ પુદ્ગલદૃષ્ટેર્ મનુજદૃષ્ટેર્ માનવદૃષ્ટેઃ કારકદૃષ્ટેર્ વેદકદૃષ્ટેર્ જાનકદૃષ્ટેઃ પશ્યકદૃષ્ટેર્ ઉચ્છેદદૃષ્ટેઃ શાશ્વતદૃષ્ટેર્ અસ્તિદૃષ્ટેર્ નાસ્તિદૃષ્ટેર્ યાવત્ સર્વદૃષ્ટિકૃતાનાં માત્સર્યદૌઃશીલ્યવ્યાપાદસ્ય કૌશીદ્યસ્ય વિક્ષેપસ્ય દૌષ્પ્રજ્ઞસ્ય નિત્યસંજ્ઞાસુખસંજ્ઞાત્મસંજ્ઞાશુચિસંજ્ઞાશુભસંજ્ઞાતૃષ્ણાવિચરિતાનાં રૂપગ્રાહસ્ય વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનગ્રાહસ્ય દાનપારમિતાગ્રાહસ્ય શીલપારમિતાગ્રાહસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાગ્રાહસ્ય વીર્યપારમિતાગ્રાહસ્ય ધ્યાનપારમિતાગ્રાહસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાગ્રાહસ્યાધ્યાત્મશૂન્યતાગ્રાહસ્ય બહિર્ધાશૂન્યતાગ્રાહસ્યાધ્યાત્મબહિર્ધશૂન્યતાગ્રાહસ્ય યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાગ્રાહસ્ય સ્મૃત્યુપસ્તાનગ્રાહસ્ય સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદાન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગગ્રાહસ્યાપ્રમાણધ્યાનરૂપ્યસમાપત્તિગ્રાહસ્ય સત્યાભિજ્ઞાગ્રાહસ્ય સર્વસમાધિધારણીમુખગ્રાહસ્ય દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મગ્રાહસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાગ્રાહસ્ય નિર્વાણગ્રાહસ્યોપશમયિત્રી ન વિવર્ધિકા. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ

અથ ખલુ ય ઇહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ મહારાજાનો (પ્સ્પ્_2-3:45) લોકપાલાઃ શક્રા દેવેન્દ્રા યે ચ બ્રહ્માણો બ્રહ્મા ચ સહાપતિર્ યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રાસ્ તે સતતસમિતં તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ યત્ર કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ લિખિષ્યતિ લિખાપયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. યે ઽપિ તે દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તે ઽપિ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ લિખિષ્યતિ લિખાપયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ યથા કુશલૈર્ ધર્મૈર્ ન પરિહાસ્યતે, કુશલૈર્ ધર્મૈર્ વિવર્ધિષ્યતે. યદ્ ઉત દાનપારમિતાશીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાભિર્ વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન. અધ્યાત્મશૂન્યતયા વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ. એવં બહિર્ધાશૂન્યતયાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂમ્યતયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન. સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈર્ વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ. સત્યાભિજ્ઞાભિર્ દશબલૈર્ વૈશારદ્યૈઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન. સર્વસમાધિભિઃ સર્વધારણીમુખૈર્ વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતયા વિવર્ધિષ્યતે ન પરિહાસ્યતિ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્
સ આદેયવચનશ્ ચ મિતવચનશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ન ક્રોધાધિભૂતો ભવિષ્યતિ, ન માનાભિભૂતશ્ ભવિષ્યતિ, ન મત્સરી ભવિષ્યતિ, નેર્ષ્યાલુર્ ભવિષ્યતિ.
આત્મના ચ પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ પ્રાણાતિપતવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, પ્રાણાતિપાતવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાદત્તાદાનવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, અદત્તાદાનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ (પ્સ્પ્_2-3:46) ચાન્યે ઽદત્તાદાનાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ કામ મિથ્યાચારવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, કામમિથ્યાચારવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ મૃષાવાદવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, મૃષાવાદવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે મૃષાવાદાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પિશુનવચનાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ પિશુનવચનવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, પિશુનવચનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે પિશુનવચનાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પરુષવચનાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ પરુષવચનવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, પરુષવચનવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે પરુષવચનાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સંભિન્નપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ સંભિન્નપ્રલાપવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, સંભિન્નપ્રલાપવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે સંભિન્નપ્રલાપાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાભિધ્યાયાઃ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાભિધ્યાવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, અભિધ્યાવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽભિધ્યાયાઃ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ વ્યાપાદાત્ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ વ્યાપાદવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, વ્યાપાદવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે વ્યાપાદાત્ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિવૈરમણે પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, મિથ્યાદૃષ્ટિવિરતેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે મિથ્યાદૃષ્ટેઃ પ્રતિવિરતા ભવિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી (પ્સ્પ્_2-3:47) ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પારાંશ્ ચ દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, દાનપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે. યે ઽપિ ચાન્યે દાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ શીલપરમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ શીલપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, શીલપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે શીલપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષીષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ વીર્યપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, વીર્યપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે વીર્યપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, ધ્યાનપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.

આત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે પ્રજ્ઞાપાર્મિતાયાં ચરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, અધ્યાત્મશૂન્યાતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે. યે ઽપિ ચાન્યે ઽધ્યાત્મશૂન્યતાં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદિ ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ (પ્સ્પ્_2-3:48) બહિર્ધાશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, બહિર્ધાશૂન્યતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે બહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સર્વસમાધીન્ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ સર્વસમાધિસમાપત્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, સર્વસમાધિસમાપત્તીનાં વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે સર્વસમાધિસમાપત્તીઃ સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ધારણીપ્રતિલબ્ધો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ ધારણીપ્રતિલમ્ભાય સમાદાપયિષ્યતિ, ધારણીપ્રતિલમ્ભસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ધારણીપ્રતિલબ્ધા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ પ્રથમં ધ્યાનં સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ પ્રથમધ્યાનસમાપત્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, પ્રથમધ્યાનપ્રતિષ્ઠાનસ્ય ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્ય વિહરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ દ્વિતીયં ધ્યાનં સમાપત્સ્યતે યાવત્ તૃતીયં ધ્યાનં સમાપત્સ્યતે. આત્મના ચ ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ ચતુર્થધ્યાને પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, ચતુર્થધ્યાનપ્રતિષ્ઠાનસ્ય વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ચતુર્થં ધ્યાનં સમાપદ્ય વિહરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ મૈત્રીં સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ મૈત્ર્યાં સમાદાપયિષ્યતિ, મૈત્રીસમાધેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે મૈત્રીં (પ્સ્પ્_2-3:49) સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ કરુણામુદિતોપેક્ષાઃ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ કરુણામુદિતોપેક્ષાસુ સમાદાપયિષ્યતિ, કરુણામુદિતોપેક્ષાણાં ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે કરુણામુદિતોપેક્ષાઃ સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાકાશાનન્ત્યાયતનં સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચાકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તૌ સમાદાપયિષ્યતિ, આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે આકાશાનન્ત્યાયતનસમાપત્તિં સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમાપત્સ્યતે. આત્મના ચાકિંચન્યાયતનં સમાપત્સ્યતે. આત્મના ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં ઉપસંપદ્ય વિહરિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તૌ સમાદાપયિષ્યતિ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તેશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાં સમાદાપયિષ્યતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયિષ્યન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
એવમ્ આત્મના ચ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ભાવયિષ્યતિ, ચતુર ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ, આત્ત્નના ચાર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ભાવયિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ માર્ગભાવનાયાં સમાદાપયિષ્યતિ, માર્ગભાવનાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે માર્ગં ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ ચતુર્ષ્વ્ આર્યસત્યેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, ચતુર્ણાં આર્યસત્યાનાં ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ ભાવયિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિભાવનાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિભાવનાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ ભાવયન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદિ ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
(પ્સ્પ્_2-3:50)
આત્મના ચાષ્ટવિમોક્ષાન્ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચાષ્ટવિમોક્ષસમાપત્તૌ સમાદાપયિષ્યતિ, અષ્ટાનાં ચ વિમોક્ષાણાં વર્ણં ભાસિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽષ્ટવિમોક્ષાન્ સમાપદ્યન્તે તેષાં અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તૌ સમાદાપયિષ્યતિ, નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીઃ સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચ દશતથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ સમાદાપયિષ્યતિ દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ સમાપદ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સમાપત્સ્યતે, પરાંશ્ ચાષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સમાદાપયિષ્યતિ, અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સમાપત્સ્યન્તે તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચાસંમોષધર્મા ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચાસંમોષધર્મતાયાં સમાદાપયિષ્યતિ, અસંમોષધર્મતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે ઽસંમોષધર્મતાયાં પ્રતિષ્ટાપિતા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ.
આત્મના ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાં પ્રતિષ્ઠિતો ભવિષ્યતિ, પરાંશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાયાં સમાદાપયિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયાશ્ ચ વર્ણં ભાષિષ્યતે, યે ઽપિ ચાન્યે સર્વાકારજ્ઞતાયાં પ્રતિષ્ઠિતા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ વર્ણવાદી ભવિષ્યતિ સમનુજ્ઞઃ. ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ

પુનર્ અપરં કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ યદ્ દાનં દદાતિ તત્ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. યચ્ છીલં રક્ષતિ તત્ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ (પ્સ્પ્_2-3:51) અનુપલમ્ભયોગેન. યાં ક્ષાન્તિં ભાવયતિ તાં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. યદ્ વીર્યમ્ આરભતે તત્ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. યદ્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે તત્ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. યાં પ્રજ્ઞાં ભાવયતિ તાં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. એવં ચરતઃ કૌશિક કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્મૃતિર્ એવમ્ ઉત્પદ્યતે: યદ્ય્ અહં દાનં ન દાસ્યામિ, દુર્ગતેષુ મે કુલેષૂપપત્તિર્ ભવિષ્યતિ, ન ચ મે સત્ત્વપરિપાકો ભવિષ્યતિ, ન ચ મે બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધનં ભવિષ્યતિ, ન ચ સર્વજ્ઞતાં પ્રતિલપ્સ્યે. તસ્યૈવં ભવતિ: યદ્ય્ અહં શીલં ન રક્ષિષ્યામિ, તિસૃણં દુર્ગતીનાં મે ઽપાવૃતાનિ દ્વારાણિ ભવિષ્યન્તિ, ન દેવમનુષ્યોપપત્તિર્ મે ભવિષ્યતિ, ન સત્ત્વપરિપાકો ન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનં, કુત એવ સર્વજ્ઞતાપ્રતિલાભસ્. તસ્યૈવં ભવતિ: યદ્ય્ અહં ક્ષાન્તિં ન ભાવયિષ્યામિ, ઇન્દ્રિયાણિ મે પરિભેત્સ્યન્તે, મુખમણ્ડલં મે ધ્યામીભવિષ્યતિ, ન ચ રૂપસંપદં પ્રતિલપ્સ્યે, યયા રૂપસંપદા બોધિસત્ત્વચારિકાં મે ચરતઃ. સત્ત્વાઃ સહ દર્શનેન નિયતા ભવિષ્યન્ત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, ન ચ રૂપસંપદા સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ, ન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ, કુતઃ પુનઃ સર્વજ્ઞતાં પ્રતિલપ્સ્યે. તસ્યૈવં ભવતિ: સચેદ્ અહં કુસીદો ભવિષ્યામિ, નૈવ બોધિસત્ત્વમાર્ગં ભાવયિષ્યામિ, ન વીર્યમ્ આરપ્સ્યે કથં બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યામિ, કુત એવ સર્વજ્ઞતાં પ્રતિલપ્સ્યે, તસ્યૈવં ભવતિ: સચેદ્ અહં વિક્ષિપ્તચિત્તો ભવિષ્યામિ, ન શિક્ષિષ્યામિ સર્વસમાધિપરિનિષ્પાદનાય, ન સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ, ન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ, કુતઃ પુનઃ સર્વજ્ઞતાં પ્રતિલપ્સ્યે. તસ્યૈવં ભવતિ: સચેદ્ અહં દુષ્પ્રજ્ઞો ભવિષ્યામિ, પ્રજ્ઞોપાયકૌશલ્યેન શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં ચાતિક્રમ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચ્ય બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધ્ય સર્વજ્ઞતામ્ અભિસંબોદ્ધું નાહં શિક્ષિષ્યામિ સ એવં પ્રતિસંશિક્ષતે, અયુક્તમ્ (પ્સ્પ્_2-3:52) એતત્ મમ ભવેદ્, યો ઽહં માત્સર્યવશેન દાનપારમિતાં ન પરિપૂરયેયમ્, એવં દૌઃશીલ્યવશેન શીલપારમિતાં વ્યાપાદવશેન ક્ષાન્તિપારમિતાં કૌશીદ્યવશેન વીર્યપારમિતાં વિક્ષેપવશેન ધ્યાનપારમિતાં દૌષ્પ્રજ્ઞાવશેન પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન પરિપૂરયેયં. અપરિપૂરયન્ દાનપારમિતામ્ એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ચાપરિપૂરયન્ ન નિર્યાસ્યામિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્. એવં હિ કૌશિક સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધર્મિકાન્ સાંપરાયિકાંશ્ ચ ગુણાનુશંસાન્ પ્રતિલભતે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ લિખિષ્યતિ લિખાપયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, અવિરહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન.
ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તો બોધિસત્ત્વદર્શનમાર્ગઃ
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરિદમનાય પરિણમનાય ચ પ્રત્યુપસ્થિતા.
ભગવાન્ આહ: કથં પુનઃ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરિદમનાય પરિણમનાય ચ પ્રત્યુપસ્થિતા?
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લૌકિક્યાં દાનપારમિતાયાં ચરન્ બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભ્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યઃ શ્રાવકેભ્યો દાનાં દદાતિ. તસ્યૈવં ભવતિ: અહં દાનં દદામિ બુદ્ધબોધિસત્ત્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યઃ કૃપણવનીકાર્થિકયાચનકેભ્યઃ. સ એતેન દાનેનાનુપાયકૌશલ્યેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકં શીલં રક્ષત એવં ભવત્ય્: અહં શીલપારમિતાયાં ચરામિ, અહં શીલપારમિતાં પરિપૂરયામિ, સ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકીં ક્ષાન્તિં ભાવયત એવં ભવત્ય્: અહં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરામિ, અહં ક્ષાન્તિપારમિતાં પરિપૂરયામિ, સ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકં વીર્યમ્ આરમ્ભમાણસ્યૈવં ભવતિ: અહં વીર્યપારમિતાયાં ચરામિ, અહં વીર્યપારમિતાં પરિપૂરયામિ, સ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિકં ધ્યાનં સમાપદ્યમાનસ્યૈવં ભવત્ય્: અહં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરામિ, અહં ધ્યાનપારમિતાં પરિપૂરયામિ, સ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય (પ્સ્પ્_2-3:53) લૌકિક્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ઽનુપાયકૌશલ્યેનૈવં ભવત્ય્: અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયામિ, સ તેનોન્નતિં ગચ્છતિ. તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય લૌકિક્યાં સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાં સ્થિતસ્યૈવં ભવત્ય્: અહં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ભાવયામિ, અહં સમ્યક્પ્રહાણાનિ, અહમ્ ઋદ્ધિપાદાન્, અહમ્ ઇન્દ્રિયાણિ, અહં બલાનિ, અહં બોધ્યઙ્ગાનિ, અહમ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગં માર્ગં ભાવયામિ, અહં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધિં ભાવયામિ, અહં સર્વસમાધીન્, અહં સર્વધારણીમુખાનિ, અહમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ભાવયામિ, અહં ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ભાવયામિ, અહમ્ અભિજ્ઞા, અહં દશબલાનિ, અહં વૈશારદ્યાનિ, અહં પ્રતિસંવિદઃ, અહમ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયામિ, અહં સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ, અહં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યામિ, અહં સર્વાકારજ્ઞતાં પરિપ્રાપ્સ્યામિ, સ તેનાહંકારમમકારાભિનિવેશેનોન્નતિં ગચ્છતિ. એવં હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લૌકિકેષુ ધર્મેષુ ચરન્ન્ ઉન્નતિં ગચ્છતિ. અહંકારમમકારાભિનિવેશેન. તસ્ય ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિદમનાય પરિણામનાય ચ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ.

ઇહ પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો લોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ ચરન્ દાનં દદદ્ દાયકં નોપલભતે, પ્રતિગ્રાહકં નોપલભતે, દેયં ચ નોપલભતે. એવં હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરિદમનાય પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ પરિણામનાય. એવં શીલં રક્ષન્ ક્ષાન્તિં સંપાદયમાનો વીર્યમ્ આરમ્ભમાણો ધ્યાનં ધ્યાયન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ પ્રજ્ઞાં નોપલભતે. એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ભાવયન્ નોપલભતે. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ, આર્યસત્યાન્ય્ અભિજ્ઞાં ભાવયન્ નોપલભતે. બલાનિ વૈશારદ્યાં પ્રતિસંવિદઃ, અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયન્ નોપલભતે. સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધિન્ સર્વધારણીમુખાનિ ભાવયન્ નોપલભતે. એવં મહામૈત્રીં મહાકરુણાં ચ ભાવયન્ નોપલભતે યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ભાવયન્ નોપલભતે. એવં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પરિદમનાય પરિણામનાય ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ. ઇતિ સર્વતો દમનનમનકારિત્રમ્
(પ્સ્પ્_2-3:54)
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યો હિ કશ્ચિત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણન્ વા ધારયન્ વા વાચયન્ વા પર્યવાપ્નુવન્ વા પ્રવર્તયન્ વા સ્વાધ્યાયન્ વા યોનિશો મનસિકુર્વન્ વા સંગ્રામશીર્ષમ્ આરૂઢઃ સંગ્રામે વર્તમાને સંગ્રામે ઽવતીર્ણો વા શયિતો વાતિક્રાન્તો વા નિષણ્ણો વા સ્થિતો વા સ્યાત્, અસ્થાનં કૌશિકાનવકાશો યત્ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણતો ધારયતો વાચયતઃ પર્યવાપ્નુવતઃ પ્રવર્તયતઃ સ્વાધ્યાયતો યોનિશો મનસિકુર્વતો વા કશ્ચિદ્ એવ કાણ્ડં વા શસ્ત્રં વા લોષ્ટં વા ક્ષિપેત્ ક્ષિપ્તાનિ વા તસ્ય તાનિ શરીરે પ્રહરણાનિ પતેયુઃ, પરોપક્રમેન વાસ્ય જીવિતાન્તરાયો ભવેન્ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા દીર્ઘરાત્રમ્ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા આત્મનો રાગકાણ્ડાનિ રાગશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ ભવન્તિ. પરેષામ્ અપિ રાગકાણ્ડાનિ રાગશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. આત્મનો દોષકાણ્ડાનિ દોષશસ્ત્રાનિ મોહકાણ્ડાનિ મોહશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. પરેષામ્ અપિ દોષકાણ્ડાનિ દોષશસ્ત્રાણિ મોહકાણ્ડાનિ મોહશસ્ત્રાણિ નિર્જિતામ્. આત્મનો દૃષ્ટિકૃતકાણ્ડાનિ દૃષ્ટિકૃતશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ પરેષામ્ અપિ દૃષ્ટિકૃતકાણ્ડાનિ દૃષ્ટિકૃતશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. આત્મનઃ પર્યુત્થાનકાણ્ડાનિ પર્યુત્થાનશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. પરેષામ્ અપિ પર્યુત્થાનકાણ્ડાનિ પર્યુત્થાનશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. આત્મનો ઽનુશયકાણ્ડાન્ય્ અનુશયશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. પરેષામ્ અપ્ય્ અનુશયકાણ્ડાન્ય્ અનુશયશસ્ત્રાણિ નિર્જિતાનિ. અનેન કૌશિક પર્યાયેણ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા કાણ્ડં વા શસ્ત્રં વા શરીરે ક્ષિપ્તં ન પતતિ. ઇતિ ક્લેશનિર્જયકારિત્રમ્
પુનર્ અપરં કૌશિક સચેત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, અવિરહિતશ્ ચ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ભવિષ્યતિ તસ્ય કશ્ચિદ્ એવાભૈષજ્યમ્ અવકિરેત્, કાખોર્દં વા કુર્યાદ્ અગ્નિખદાં વોપનામયેચ્ છસ્ત્રેણ વા હન્યાદ્ વિષં વા દદ્યાદ્ ઉદકે વૈનચ્ છોરયેત્ સર્વાણ્ય્ એતાનિ તસ્ય ન ક્રામન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? મહાવિદ્યૈષા કૌશિક યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનુત્તરૈષા (પ્સ્પ્_2-3:55) કૌશિક વિદ્યા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. અત્ર હિ કૌશિક શિક્ષમાણઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા નાત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે, ન પરવ્યાબાધાય ચેતયતે, નોભયવ્યાબાધાય ચેતયતે.
ઇત્ય્ ઉપક્રમાધિસહ્યતાકારિત્રમ્
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ નૈવાત્માનમ્ ઉપલભતે. ન પરાન્ નોભયમ્ ઉપલભતે. ન રૂપમ્ ઉપલભતે. ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભતે. ન યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાન્ સ્કન્ધધાત્વ્ આયતન પ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાબોધિપક્ષ્યધર્માપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસર્વશૂન્યતાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ નોપલભતે. અનુપલભમાનો નાત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે, ન પરવ્યાબાધાય ચેતયતે, નોભયવ્યાબાધાય ચેતયતે. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં પ્રતિલભતે સર્વસત્ત્વાંશ્ ચાવલોકયતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ વિદ્યાયાં શિક્ષમાણૈર્ અતીતૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા. યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્તિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. યે ઽપિ તે દશદિગ્લોકધાતુષ્વ્ એતર્હિ પ્રત્યુત્પન્નાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. ઇતિ સમ્યક્સંબોધિકારિત્રમ્

પુનર્ અપરં કૌશિક યત્રેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ પ્રવર્તયિષ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ, ન તત્ર મણુષ્યો વા અમનુષ્યો વા અવતારપ્રેક્ષી અવતારગવેષી અવતારં લપ્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પૂજાર્થાય ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રાસ્ ત્રયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રા, યે ઽપ્ય્ અન્યેષ્વ્ અપ્રમેયેષ્વ્ અસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાપુત્રાસ્ તે ઽપિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ. (પ્સ્પ્_2-3:56) ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ તે ચ દેવપુત્રા અગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પૂજયિત્વા પ્રતિગમિષ્યન્તિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ તસ્યેમે દૃષ્ટધાર્મિકા ગુણાનુશંસા ભવિષ્યન્તિ. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક યે કેચિદ્ બોધિમણ્ડગતા વા બોધિમણ્ડપરિસામન્તગતા વા બોધિમણ્ડાભ્યન્તરગતા વા તિર્યગ્યોનિગતાન્ અપ્ય્ ઉપાદાય ન તે શક્યન્તે મનુષ્યેણ વા અમનુષ્યેણ વા વિહેઠયિતું વા વિહિંસયિતું વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ નિષદ્ય તૈઃ પૌર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા. અનાગતૈર્ અપિ પ્રત્યુત્પન્નૈર્ અપિ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંભોત્સ્યતે અભિસંબુધ્યતે ચ. અભિસંબુધ્ય ચ સર્વસત્ત્વાન્ સુખે ઽભયે ઽનુદ્વેગે ઽવૈરે ઽનુત્ત્રાસે ઽવ્યાબાધે ઽસપત્ને પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. સુખે ઽભયે ઽનુદ્વેગે ઽનુત્ત્રાસે ઽવૈરે ઽવ્યાબાધે ઽસપત્ને પ્રતિષ્ઠાપ્યાપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ દિવ્યમાનુષ્યકાયં સંપત્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ. સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અનયૈવ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતયા સપૃથિવીપ્રદેશશ્ ચૈત્યભૂતઃ કૃતઃ સર્વસત્ત્વાનાં વન્દનીયઃ સત્કરણીયો ગુરુકરણીયો માનનીયઃ પૂજનીયો ઽર્ચનીયો ઽપચાયનીયઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
ઇત્ય્ આધારદેશપૂજ્યતાકારિત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં કારિત્રમ્
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો હિ કશ્ચિદ્ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયેત્ તાઞ્ ચ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ ચ દીપમાલાભિર્ બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ, યશ્ ચ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય શરીરાણિ સ્તૂપેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યતિ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પ્રતિગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ તાનિ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ (પ્સ્પ્_2-3:57) માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, કતરસ્ તતો બહુપુણ્યં પ્રસવતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તેન હિ કૌશિક ત્વામ્ એવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ, યથા તે ક્ષમતે તથા વ્યાકુર્યાઃ. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક યેયં તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વજ્ઞતા યો ચાયં તથાગતસ્યાત્મભાવો ઽભિનિર્વૃત્તઃ, સ કતરસ્યાં પ્રતિપદિ શિક્ષમાણેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા અયં ચાત્મભાવો ઽભિનિર્વૃત્તઃ?
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ઇહૈવ ભગવન્ શિક્ષમાણેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા અયં ચાત્મભાવો ઽભિનિર્વૃત્તઃ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા અયં ચાત્મભાવો ઽભિનિર્વૃત્તઃ.
તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક નાનેનાત્મભાવશરીરપ્રતિલમ્ભેન તથાગતસ્ તથાગત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ. સર્વજ્ઞતાયાં તુ પ્રતિલબ્ધાયાં તથાગતસ્ તથાગત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ. યેયં કૌશિક સર્વજ્ઞતા સા પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતા. એવમ્ અયમ્ આત્મભાવશરીરપ્રતિલાભસ્ તથાગતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતત્વાત્, સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાશ્રયભૂતો ભવતિ. એવં ચાશ્રયં નિશ્રિત્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનપ્રતિલાભપ્રભાવનાબુદ્ધપ્રભાવનાધર્મપ્રભાવનાસંઘપ્રભાવના ભવતિ. એવમ્ અસ્ય સર્વજ્ઞજ્ઞાનહેતુકો ઽયમ્ આત્મભાવપ્રતિલાભઃ. આશ્રયભૂતત્વાત્ સર્વસત્ત્વાનાં ચૈત્યભૂતો વન્દનીયઃ સત્કરણીયો ગુરુકરણીયો માનનીયઃ પૂજનીયો ઽર્ચનીયો ઽપચાયનીયઃ સંવૃત્તઃ. એવં ચ મમ પરિનિર્વૃતસ્યાપિ સત એષાં શરીરાણાં પૂજા ભવિષ્યતિ.
તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા સત્કારેણ વાચયિષ્યતિ ધારયિષ્યતિ, પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ સમન્તાચ્ ચ દીપમાલાભિર્ બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય હિ કૌશિક તેન કુલપુત્રેણ વા (પ્સ્પ્_2-3:58) કુલદુહિત્રા વા પૂજા કૃતા ભવેત્. યઃ કશ્ચિત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય સપ્તરત્નમયે સ્તૂપે શરીરં પ્રતિષ્ઠાપયેત્ સપ્તરત્નમયે વા સમુદ્ગે વા કૃત્વા પરિવહેત્, તચ્ ચ સત્કુર્યાદ્ યાવદ્ અપચાયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્, યશ્ ચ ઇહ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં લિખ્યામાનાયાં વા પુસ્તકગતાયાં વા સત્કારં કુર્યાદ્ ગુરુકારં કુર્યાદ્ માનનાં પૂજનામ્ અર્ચનામ્ અપચાયનાં કુર્યાત્, અયં તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય તેન પૂજા કૃતા ભવિષ્યતિ અતો નિર્જાતા હિ પઞ્ચપારમિતા, અતો નિર્જાતા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, અતો નિર્જાતાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાર્યસત્યાનિ, અતો નિર્જાતા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ અતો નિર્જાતાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા, અતો નિર્જાતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ, અતો નિર્જાતઃ સર્વસત્ત્વપરિપાકઃ, અતો નિર્જાતા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિઃ, અતો નિર્જાતા બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કુલસંપદ્ ભોગસંપદ્ પરિવારસંપદ્, અતો નિર્જાતા મહામૈત્રી મહાકરુણા, અતો નિર્જાતા ક્ષત્રિયમહાશાલકુલતા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલતા ગૃહપતિમહાશાલકુલતા, અતો નિર્જાતા ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્ત્મો બ્રહ્મપાર્ષદ્યા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણો યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રા, અતો નિર્જાતાઃ સ્રોતઆપન્નાઃ સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધા, અતો નિર્જાતા બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા, અતો નિર્જાતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા, અતો નિર્જાતાચિન્ત્યા અતુલ્યા અનુત્તરા નિરુત્તરા અસમા અસમસમા સર્વાકારજ્ઞતા.
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિમૃદુમૃદ્ધી
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ય ઇમે ભગવન્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન સત્કુર્વન્તિ ન ગુરુકુર્વન્તિ ન માનયન્તિ ન પૂજયન્તિ નાર્ચયન્તિ નાપચાયન્તે પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ કિં નુ ભગવઞ્ જ્ઞાસ્યન્તિ એવં મહર્દ્ધિકા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજા કૃતા ભવિષ્યતીતિ, એવં મહાનુશંસા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પૂજા કૃતા ભવિષ્યતીતિ, ઉત ન જ્ઞાસ્યન્તિ?
(પ્સ્પ્_2-3:59)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે કૌશિક કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે બુદ્ધે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા, યે ધર્મે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા, યે સંઘે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા, યે બુદ્ધે નિષ્કાઙ્ક્ષા યે ધર્મે નિષ્કાઙ્ક્ષા યે સંઘે નિષ્કાઙ્ક્ષા, યે બુદ્ધે નિષ્ઠાંગતા યે ધર્મે નિષ્ઠાંગતા યે સંઘે નિષ્ઠાંગતાઃ?
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અલ્પકાસ્ તે ભગવન્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે બુદ્ધે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા યે ધર્મે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા યે સંઘે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા, યે બુદ્ધે નિષ્કાઙ્ક્ષા યે ધર્મે નિષ્કાઙ્ક્ષા યે સંઘે નિષ્કાઙ્ક્ષા, યે બુદ્ધે નિષ્ઠાંગતા યે ધર્મે નિષ્ઠાંગતા યે સંઘે નિષ્ઠાંગતાઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે કૌશિક કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બાદ્વીપકા મનુષ્યા યે ઽષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં લાભિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતઆપન્ના, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે રાગદોષમોહતનુત્વાત્ સકૃદાગામિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અનાગામિનઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે પઞ્ચાનામ્ ઊર્ધ્વભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અર્હન્તઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યા યે પ્રત્યેકબોધયે સંપ્રસ્થિતાઃ, કિયન્તસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ?
શક્ર આહ: અલ્પતરકાસ્ તે ભગવન્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાં ધર્માણાં લાભિનઃ, તતો ઽલ્પતરકા યે ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં લાભિનસ્, તતો ઽલ્પતરકા યે ઽષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં લાભિનસ્, તતો ઽલ્પતરકા યે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં લાભિનસ્, તતો ઽલ્પતરકા યે ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં લાભિનસ્, તતો ઽલ્પતરકા યે ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં લાભિનઃ. તતો ઽલ્પતરકાસ્ જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતઆપન્નાઃ, તતો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે રાગદોષમોહતનુત્વાત્ (પ્સ્પ્_2-3:60) સકૃદાગામિનઃ, તતો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અનાગામિનઃ, તતો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે પઞ્ચાનામ્ ઊર્ધ્વભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અર્હન્તઃ, તતો ઽલ્પતરકાસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે પ્રત્યેકબોધયે સંપ્રસ્થિતાઃ, તતો ઽલ્પતરકાસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ.

ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, અલ્પકાસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે બુદ્ધે ધર્મે સંઘે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતાઃ, યે બુદ્ધે ધર્મે સંઘે નિષ્કાઙ્ક્ષાઃ, યે બુદ્ધે ધર્મે સંઘે નિષ્ઠાંગતાઃ. તેભ્યો ઽપ્ય્ અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે દશકુશલકર્મપથસેવિનસ્, તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાભાવના યુક્તાઃ. તેભ્યો ઽપ્ય્ અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકાસ્ તે યે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ ભાવયન્તિ. તેભ્યો ઽપ્ય્ અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયન્તિ. તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે ઽષ્ટ વિમોક્ષાં ભાવયન્તિ, તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ભાવયન્તિ, તેભ્યો ઽપ્ય્ અલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ભાવયન્તિ, તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે ષડ્ અભિજ્ઞા ભાવયન્તિ. તતો ઽલ્પતરકા યે સ્રોતઆપન્નાઃ, તતો ઽલ્પતરકા યે સકૃદાગામિનઃ, તતો ઽલ્પતરકા યે ઽર્હન્તઃ, તતો ઽલ્પતરકા યે પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ, તતો ઽલ્પતરકા યે ઽનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે સંપ્રસ્થિતાઃ. તતો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે બોધાય ચરન્તિ.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તૈઃ સંસારે સંસરદ્ભિર્ ન બુદ્ધો દૃષ્ટઃ ન ધર્મઃ શ્રુતઃ ન સંઘઃ પર્યુપાસિતઃ. ન દાનં દત્તં ન શીલં રક્ષિતં ન ક્ષાન્તિર્ ભાવિતા ન વીર્યમ્ આરબ્ધં ન ધ્યાનં સેવિતં ન પ્રજ્ઞા ભાવિતા, ન દાનપારમિતા શ્રુતા એવં ન શીલપારમિતા ન ક્ષાન્તિપારમિતા ન વીર્યપારમિતા ન ધ્યાનપારમિતા ન પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રુતા નોપાયકૌશલં શ્રુતં નાધ્યાત્મશૂન્યતા ન બહિર્ધાશૂન્યતા નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા શ્રુતા ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્માઃ શ્રુતા ન સમાધયો ન સર્વધારણીમુખાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયાઃ શ્રુતા નાર્યસત્યાનિ નાભિજ્ઞા ન બલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ શ્રુતા ન સર્વજ્ઞતા શ્રુતા ન ભાવિતા ન બહુલી કૃતાઃ.
અનેન કૌશિક હેતુનાલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે બુદ્ધે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા યે ધર્મે ઽવેત્યપ્રસાદેન સમન્વાગતા યે સંઘે ઽવેત્યપ્રસાદેન (પ્સ્પ્_2-3:61) સમન્વાગતાઃ, અલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે બુદ્ધે ધર્મે સંઘે નિષ્કાઙ્ક્ષા, અલ્પકાસ્ તે સત્ત્વા યે બુદ્ધે ધર્મે સંઘે નિષ્ઠાંગતા, અલ્પકાસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે દશકુશલકર્મપથસેવિનઃ, અલ્પકાસ્ તે યે દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાભાવના યુક્તાઃ, અલ્પકાસ્ તે યે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાં ધર્માં ભાવયન્તિ. અલ્પકાસ્ તે યે ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ભાવયન્તિ. અલ્પકાસ્ તે યે ઽષ્ટ વિમોક્ષાં ભાવયન્તિ અલ્પકાસ્ તે યે નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ભાવયન્તિ. અલ્પકાસ્ તે યે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ભાવયન્તિ. અલ્પકાસ્ તે ષડ્ અભિજ્ઞા ભાવયન્તિ. અલ્પકાસ્ તે જામ્બૂદ્વીપકા મનુષ્યા યે ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાત્ સ્રોતઆપન્નાઃ, રાગદોષમોહતનુત્વાત્ સકૃદાગામિનઃ, પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ આનાગામિનઃ, પઞ્ચાનમ્ ઊર્ધ્વભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અર્હન્તઃ. અલ્પકાસ્ તે જામ્બુદ્વીપકા મનુષ્યા યે પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં સંપ્રસ્થિતાઃ. તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાઃ તેભ્યો ઽલ્પેભ્યો ઽલ્પતરકા યે બોધાય ચરન્તિ. તતો ઽલ્પતરકા યે બોધિચિત્તમ્ ઉપબૃંહયન્તિ. તતો ઽલ્પતરકા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યન્તે. તતો ઽલ્પતરકા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તિ. તતો ઽલ્પતરકા યે ઽવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમૌ સ્થિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
ઇહાહં કૌશિક પશ્યામિ અનાવરણેન બુદ્ધચક્ષુષા પૂર્વસ્યાં દિશિ અપ્રમેયામ્ અસંખ્યેયાં સત્ત્વામ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકૌશલવિરહિતાંસ્ તત એકો વા દ્વૌ વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયત્વે ઽવતિષ્ઠેયાતાં, ભૂયસ્ત્વેન તે શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સંતિષ્ઠન્તે.
તત્ કસ્ય હેતોર્? દુરભિસંભવા હિ કૌશિક અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ કુશીદૈર્ હીનવીર્યૈર્ હીનાધિમુક્તિકૈર્ હીનસત્ત્વૈર્ દુષ્પ્રજ્ઞૈઃ. એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો વિદિક્ષુ પશ્યામ્ય્ અહં કૌશિક અનાવરણેન બુદ્ધચક્ષુષા અપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ સત્ત્વાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય બોધાય ચરત ઉપાયકૌશલવિરહિતાસ્ તત એકો વા દ્વૌ વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીયત્વે ઽવતિષ્ઠેયાતાં, ભૂયસ્ત્વેન તે શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા સંતિષ્ઠન્તે.
તત્ કસ્ય હેતોર્? દુરભિસંભવા હિ કૌશિકાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ (પ્સ્પ્_2-3:62) કુશીદૈર્ હીનવીર્યૈર્ હીનાધિમુક્તિકૈર્ હીનસત્ત્વૈર્ દુષ્પ્રજ્ઞૈઃ.
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિમૃદુમધ્યા
તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા ક્ષિપ્રં ચ સુખં ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભીક્ષ્ણં શ્રોતવ્યા ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પ્રવર્તયિતવ્યા પરિપ્રશ્નીકર્તવ્યા યોનિશો મનસિકર્તવ્યા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ ચ યે ઽપિ ચાન્યે કુશલા ધર્મા ઇહ પ્રજ્ઞાપરમિતાયામ્ અન્તર્ગતાસ્ તે ઽપ્ય્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યાઃ પર્યવાપ્તવ્યાઃ પ્રવર્તયિતવ્યા યોનિશો મનસિકર્તવ્યાઃ તદ્યથાપિ નામ દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ ષડ્ અભિજ્ઞા દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા મહામૈત્રી મહાકરુણા, અન્યે ચાપરિમાણા બુદ્ધધર્મા યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અન્તર્ગતાસ્ તે ઽપ્ય્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યા યાવદ્ યોનિશો મનસિકર્તવ્યાઃ.

તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા એવં પ્રજ્ઞાસ્યન્તિ અત્ર હિ તથાગતઃ પૂર્વબોધિસત્ત્વચારિકાં ચરન્ શિક્ષિતો યદુત પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયામ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ ષટ્સુ અભિજ્ઞાસુ દશતથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ મહામૈત્ર્યાં મહાકરુણાયામ્ અન્યેષુ ચાપરિમાણેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અસ્માભિર્ અપ્ય્ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનુશિક્ષમાણૈઃ શિક્ષિતવ્યમ્ એષાસ્માકં શાસ્તા, તિષ્ઠતો વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય વા ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રતિસર્તવ્યા બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ.
(પ્સ્પ્_2-3:63)
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ મૃદ્વધિમાત્રા
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિયત્ સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાયૈ સપ્તરત્નમયં સ્તૂપં યોજનોચ્છ્રિતં કારયેત્ કારયિત્વા યાવજ્જીવં પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, સમન્તાચ્ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનાયેત્ પૂજયેત્.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ અવિરહિતઃ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન લિખિતાં ચ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ મધ્યમૃદ્ધી
તિષ્ઠતુ કૌશિક સ્તૂપો રત્નમયઃ સચેત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાકર્મણે ઇમં જમ્બૂદ્વીપં સપ્તરત્નમયૈઃ સ્તૂપૈઃ પરિપૂર્ણં કુર્યાદ્ યોજનોચ્છ્રિતૈઃ, તાંશ્ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેદ્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ પ્રવર્તયિષ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ, અવિરહિતશ્ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન લિખિતાં ચ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્ (પ્સ્પ્_2-3:64) બહુવિધાભિશ્ ચ પૂજાભિઃ પૂજયિષ્યતિ. ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિમધ્યમધ્યા
તિષ્ઠતુ કૌશિક જમ્બૂદ્વીપસ્ તથાગતસ્તૂપપરિપૂર્ણઃ સચેત્ કૌશિક ય ઇમાં ચાતુર્મહાદ્વીપકં લોકધાતું તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થં સપ્તરત્નમયૈઃ સ્તૂપૈર્ યોજનોચ્છ્રિતૈઃ પરિપૂર્ણં કુર્યાત્ તાંશ્ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેદ્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાદ્ અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ ચ પૂજયેત્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ અયમ્ એવ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ મધ્યાધિમાત્રા
તિષ્ઠતુ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકો લોકધાતુસ્ તથાગતસ્તૂપપરિપૂર્ણઃ સચેત્ કૌશિક યઃ સાહસ્રં લોકધાતું તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થં સપ્તરત્નમયૈઃ સ્તૂપૈર્ યોજનોચ્છ્રિતૈઃ પૂરયેત્ પૂરયિત્વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્, દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિક અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?

શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાદ્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાત્ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ ચ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રમૃદ્ધી
તિષ્ઠતુ કૌશિક સાહસ્રો લોકધાતુર્ નાનારત્નમયસ્તૂપપરિપૂર્ણઃ સચેત્ કૌશિક દ્વિસાહસ્રં લોકધાતું કશ્ચિદ્ એવ પુરુષસ્ તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય (પ્સ્પ્_2-3:65) પૂજાર્થં નાનારત્નમયૈઃ સ્તૂપૈઃ પરિપૂર્ણં કારયેત્ કારયિત્વા ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રમધ્યા
તિષ્ઠતુ કૌશિક દ્વિસાહસ્રો લોકધાતુર્ નાનારત્નમયસ્તૂપપરિપૂર્ણો યઃ. કશ્ચિત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થમ્ ઇમાં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતું સપ્તરત્નમયૈસ્ તથાગતસ્તૂપૈર્ યોજનોચ્છ્રિતૈઃ પૂરયેત્ પૂરયિત્વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
તત્ કિં મન્યસે કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અન્તશઃ પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાત્ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. ઇતિ સ્વાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રાધિમાત્રા
તિષ્ઠતુ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્ નાનારત્નમયસ્તુપપરિપૂર્ણઃ પૂજિતો યે કેચિત્ કૌશિક ત્રિસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાઃ સત્ત્વસંગ્રહેણ સંગૃહીતાઃ તેષામ્ એકૈકઃ સત્ત્વસ્ તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થં સપ્તરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ કારયેદ્ યોજનોચ્છ્રિતાંસ્ તાંશ્ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીભિઃ.
(પ્સ્પ્_2-3:66)
તત્ કિં મન્યસે કૌશિકાપિ નુ તે સત્ત્વાસ્ તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેયુઃ?
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકગતામ્ અપિ કૃત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાદ્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાદ્ અવિરહિતઃ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ ચ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
એવમ્ ઉક્તે સક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ સત્કૃતયા ગુરુકૃતયા માનિતયા પૂજિતયા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ સત્કૃતા ગુરુકૃતા માનિતા પૂજિતાશ્ ચ, યે ઽપિ તે ભગવન્ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તેભ્ય એકૈકઃ સત્ત્વસ્ તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થં સપ્તરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ યોજનોચ્છ્રિતાંસ્ તાંશ્ ચ કલ્પં વા કલ્પાવશેષં વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીભિઃ, અપિ નુ તે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેયુઃ.
એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો વિદિક્ષુ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તેભ્ય એકૈકઃ સત્ત્વસ્ તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય પૂજાર્થં સપ્તરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ યોજનોચ્છ્રિતાંસ્ તાંશ્ ચ કલ્પં વા કલ્પાવશેસં વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીભિઃ, અપિ નુ તે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેયુઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્.
શક્ર આહ: અતઃ સ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાદ્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાત્ તાંશ્ ચ (પ્સ્પ્_2-3:67) સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્ દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીભિશ્ ચ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત્, અયમ્ એવ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તસ્માત્ પૂર્વકાત્ કુલપુત્રાદ્ વા કુલદુહિતૃતો વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, તથા હિ ભગવન્ન્ અસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વે કુશલા ધર્મા અન્તર્ગતાઃ. તદ્યથા દશકુશલાઃ કર્મપથાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાં ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માસ્ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ષડ્ અભિજ્ઞા અષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ. પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા મહામૈત્રી મહાકરુણા માર્ગાકારજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતા, ઇદં તદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતા શાસનં યત્ર શિક્ષિત્વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ શ્રાવકાશ્ ચ નિર્જાતા નિર્યાન્તિ નિર્યાસ્યન્તિ ચ.

અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, બહુ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યન્તિ. અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અચિન્ત્યમ્ અતુલ્યમ્ અપરિમાણં ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ઉદ્ગૃહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ ઉત્તરે ચ સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ અર્ચયિષ્યન્તિ અપચાયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતા હિ કૌશિક તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં પઞ્ચ પારમિતા સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માઃ પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ ષડ્ અભિજ્ઞા અષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહાર સમાપત્તયઃ સત્ત્વપરિપાકો બુદ્ધક્ષેત્રસંપત્, પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ કૌશિક માર્ગાકારજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતા, પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતં હિ (પ્સ્પ્_2-3:68) કૌશિક શ્રાવકયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં, પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ કૌશિક અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક યો હિ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ તાં ચ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ અર્ચયિષ્યતિ અપચાયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાવૈજયન્તીભિઃ, અસ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારસ્યાસૌ પૌર્વકઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ યાવત્ કોટિનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપિ ન ક્ષમતે.
તત્ કસ્ય હેતોર્? યાવદ્ ઇયં હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા જામ્બૂદ્વીપે સ્થાસ્યતિ તાવદ્ ન બુદ્ધરત્નસ્યાન્તર્ધાનં ભવિષ્યતિ ન ધર્મરત્નસ્ય ન સંઘરત્નસ્યાન્તર્ધાનં ભવિષ્યતિ, તાવદ્ દશ કુશલાઃ કર્મપથા લોકે ભવિષ્યન્તિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ, દાનપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાનામ્ આર્યસત્યાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં માર્ગાકારજ્ઞતાયાઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ ક્ષત્ર્યમહાશાલકુલાનાં બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનાં ગૃહપતિમહાશાલકુલાનાં ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ યાવદ્ અકનિષ્ઠાનાં દેવાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય સકૃદાગામિફલસ્યાનાગામિફલસ્યાર્હત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં સમુદાગમો ભવતિ. અનુત્તરસ્ય બુદ્ધજ્ઞાનસ્ય ધર્મચક્રપ્રવર્તનસ્ય સત્ત્વપરિપાકસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રજ્ઞાયતે.
ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિમૃદુમૃદ્ધી
અથ ખલુ યે ઽસ્મિંસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા (પ્સ્પ્_2-3:69) દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રાસ્ તાન્ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્ર આમન્ત્રયામાસ: ઉદ્ગ્રહીતવ્યા માર્ષાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા માર્ષાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા યોનિશો મનસિકર્તવ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાયા માર્ષા ઉદ્ગ્રહીતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા સર્વે ઽકુશલા ધર્માઃ પરિહીયન્તે કુશલા ધર્મા વિવર્ધન્તે દિવ્યાઃ કાયા વિવર્ધન્તે અસુરાઃ કાયાઃ પરિહીયન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા માર્ષા ઉદ્ગૃહીતયા ધાર્તિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા ન બુદ્ધનેત્રી સમુચ્છિદ્યતે ન ધર્મનેત્રી ન સંઘનેત્રી સમુચ્છિદ્યતે, ત્રિરત્નવંશાનુપચ્છેદાય માર્ષાઃ સર્વાસાં પારમિતાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષમુખાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં માર્ગાકારજ્ઞતાયાઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, બોધિસત્ત્વચર્યાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ, સ્રોતઆપન્નસકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે.
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ઉદ્ગ્રહાણ ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાં ધારય વાચય પર્યવાપ્નુહિ ત્વં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
તત્ કસ્ય હેતોર્? યદા કૌશિક અસુરાણામ્ એવં સમુદાચારા ભવિષ્યન્તિ દેવૈસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશૈઃ સાર્ધં સંગ્રામયિષ્યામ ઇતિ તદા ત્વં કૌશિક ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરેઃ સ્વાધ્યાયેઃ એવં તેષામ્ અસુરાણાં તે સમુદાચારા અન્તર્ધાસ્યન્તિ, ન ચ પુનસ્ તાન્ વિગ્રહચિત્તોત્પાદાન્ ઉત્પાદયિષ્યન્તિ, યેષાં ચ દેવપુત્રાણાં દેવકન્યાનાં વા ચ્યુતિકાલો ભવેત્ તેષામ્ અપિ પુરતઃ સ્વાધ્યાયં કુર્યાસ્, તે યદ્ય્ આત્મનો ઽપાયોપપત્તિં દ્રક્ષ્યન્તિ તેષામ્ એનાં પ્રજ્ઞાપારામિતાં શૃણ્વતાં તે ઽપાયોપપત્તિચિત્તોત્પાદા અન્તર્ધાસ્યન્તિ, તત્રૈવ દેવભવને તે ઉત્પત્સ્યન્તે એવં મહર્દ્ધિકા હ્ય્ અસ્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શ્રવા યસ્ય કસ્યચિત્ કૌશિક કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા (પ્સ્પ્_2-3:70) વા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોત્રાવભાસમ્ આગમિષ્યતિ. સર્વે તે તેન કુશલમૂલેનાનુપૂર્વેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે.
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત તથા હિ ભગવન્ યે ઽતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અભૂવન્, યેષાં શ્રાવકા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પ્રતિષ્ઠિતાસ્ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ. યે ઽપિ તે ભગવન્ ભવિષ્યન્તિ અનાગતે ઽધ્વનિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ સશ્રાવકસંઘાસ્ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. યે ઽપિ ચૈતર્હિ દશદિશિ લોકે પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા ભગવન્તઃ સ શ્રાવકસંઘાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ સર્વે તે ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.

તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વે બુદ્ધધર્મા અન્તર્ગતાઃ સર્વે બોધિસત્ત્વધર્માઃ સર્વે પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માઃ સર્વે શ્રાવકધર્મા અન્તર્ગતાઃ
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, મહાવિદ્યેયં કૌશિક યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનુત્તરેયં કૌશિક વિદ્યા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા, અસમસમેયં કૌશિક વિદ્યા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક યે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના દશદિશિ લોકે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સર્વે તે ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે અભિસંભોત્સ્યન્તે ચ. ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય દશકુશલાઃ કર્મપથાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વપારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધમાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ અષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ ષડ્ અભિજ્ઞા ધર્મધાતુર્ ભૂતકોટિતથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા લોકે પ્રજ્ઞાયતે. પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ સ્રોતઆપત્તિફલં સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ (પ્સ્પ્_2-3:71) અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં સર્વજ્ઞતા લોકે પ્રજ્ઞાયતે. બોધિસત્ત્વં પુનઃ કૌશિકાગમ્ય દશ કુશલાઃ કર્મપથા લોકે પ્રભાવ્યન્તે. સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયસ્ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ષડ્ અભિજ્ઞાઃ સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા માર્ગાકારજ્ઞતા સર્વજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતા લોકે પ્રજ્ઞાયતે. ધર્મધાતુર્ ભૂતકોટિતથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા લોકે પ્રજ્ઞાયતે. પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ સ્રોતઆપત્તિફલં સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામિફલં સકૃદાગામી અનાગામિફલમ્ અનાગામી અર્હત્ત્વમ્ અર્હન્ પ્રત્યેકબોધિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ, અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ. તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોકે પ્રભાવ્યતે. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક ચન્દ્રમણ્ડલમ્ આગમ્ય સર્વૌષધીતારાગણાઃ પ્રભાવ્યન્તે. એવમ્ એવ કૌશિક બોધિસત્ત્વચન્દ્રમણ્ડલમ્ આગમ્ય દશકુશલાઃ કર્મપથાઃ. સર્વકુશલચર્યા સમ્યક્ચર્યા સર્વપારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, આર્યસત્યાનિ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ ષડભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વધારણીમુખાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધ્યોષધયઃ પ્રભાવ્યન્તે. દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મૌષધયઃ પ્રભાવ્યન્તે. સર્વશૈક્ષાશૈક્ષસર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધતારાનક્ષત્રાણિ પ્રજ્ઞાયન્તે. સર્વજ્ઞતા પ્રભાવ્યતે. તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પ્રભાવ્યન્તે. યદાપિ બુદ્ધા ભગવન્તો લોકે નાભિસંબુધ્યન્તે નોત્પાદસ્ તથાગતાનાં ભવતિ, તદાપિ તે બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ. સત્ત્વાનાં લૌકિકાંશ્ ચ લોકોત્તરાંશ્ ચ ધર્માન્ દેશયન્તિ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? બોધિસત્ત્વનિર્જાતાનિ હિ દેવયાનમનુષ્યયાનશ્રાવકયાનપ્રત્યેકબુદ્ધયાનાનિ, તચ્ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલ્યં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતં, યેનોપાયકૌશલ્યેન ષડ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ સર્વશૂન્યતાં ભાવયતિ સર્વસમાધીંશ્ ચ સમાપદ્યતે સર્વધારણીમુખાનિ ચ પ્રતિલભતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ આર્યસત્યાનિ ભાવયતિ અષ્ટ વિમોક્ષાન્ ભાવયતિ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે અભિજ્ઞા ભાવયતિ ત્રિણિ વિમોક્ષમુખાનિ (પ્સ્પ્_2-3:72) ભાવયતિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પ્રતિલભતે દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનિ અશીત્યનુવ્યઞ્જનાનિ પ્રતિલભતે. ન ચ શ્રાવકભૂમિં વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા સાક્ષાત્ કરોતિ. સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ બોધિસત્ત્વસંપદં ચ પરિગૃહ્ણાતિ સર્વજ્ઞતાં ચાનુપ્રાપ્નોતિ.
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ સ એભિઃ દૃષ્ટધાર્મિકૈર્ ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમૈર્ ભગવન્ દૃષ્ટધાર્મિકૈર્ ગુણૈઃ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ.
ભગવાન્ આહ: તેન હિ કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ન વિષેણ કાલં કરિષ્યન્તિ નાગ્નિના ન શસ્ત્રેણ નોદકેન કાલં કરિષ્યન્તિ યાવન્ ન કેનચિદ્ વ્યાધિના કાલં કરિષ્યન્તિ સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકં ન ચ રાજકુલાદ્ ઉપદ્રવા ભવિષ્યન્તિ. સચેત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્વાધ્યાયન્ રાજકુલં પ્રવિશત્ય્ અસ્યાવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો ઽવતારં ન લપ્સ્યન્તે.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અસ્યા એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાસ્ તેજસા. સચેત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્વાધ્યાયંસ્ તત્ર રાજકુલમ્ ઉપસંક્રમિષ્યતિ, તે ચાસ્ય તત્ર રાજાનો વા રાજપુત્રા વા રાજમહામાત્રા વા પૂર્વમ્ આલપિતવ્યં મંસ્યન્તે અભિભાષિતવ્યં મંસ્યન્તે.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મૈત્રચિત્તં પ્રત્યુપસ્થિતં કરુણાચિત્તં મુદિતાચિત્તમ્ ઉપેક્ષાચિત્તં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ. એભિઃ સ કૌશિક દૃષ્ટધાર્મિકૈર્ ગુણૈઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ.

પુનર્ અપરં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા એભિઃ સાંપરાયિકૈર્ (પ્સ્પ્_2-3:73) ગુણૈઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. યદ્ ઉત ન જાતુ દશભિઃ કુશલૈઃ કર્મપથે ઽવિરહિતો ભવિષ્યતિ, ન ચતુર્ભિર્ ધ્યાનૈર્ ન ચતુર્ભિર્ અપ્રમાણૈર્ ન ચતસૃભિર્ આરૂપ્યસમાપત્તિભિર્ ન પારમિતાભિર્ ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ ન સત્યૈર્ નાષ્ટવિમોક્ષૈર્ ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિભિર્ ન ત્રિભિર્ વિમોક્ષમુખૈર્ નાભિજ્ઞાભિર્ ન સર્વશૂન્યતાભિર્ ન સર્વસમાધિભિર્ ન સર્વધારણીમુખૈર્ ન દશભિર્ બલૈર્ ન વૈશારદ્યૈર્ ન પ્રતિસંવિદ્ભિર્ નાષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ વિરહિતો ભવિષ્યતિ. ન લક્ષણાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરહિતો ભવિષ્યતિ. સ ન જાતુ નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકેષૂપપત્સ્યતે. ન જાત્વ્ ઇન્દ્રિયવિકલો ભવિષ્યતિ ન જાત્વ્ અઙ્ગહીનો ભવિષ્યતિ ન જાતુ દરિદ્રકુલેષૂપપત્સ્યતે ન વેણુકારકુલેષૂપપત્સ્યતે ન પુષ્કસકુલેષૂપપત્સ્યતે ન મૌષ્ટિકકુલેષૂપપત્સ્યતે ન ચણ્ડાલૌરભ્રિકશાકુનિકકુલેષૂપપત્સ્યતે ન શૂદ્રકુલેષૂપપત્સ્યતે ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષુ વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષુ વા ગૃહપતિમહાશાલકુલેષુ વા ઉદારોદારેષૂપપત્સ્યતે. સ તતઃ પ્રભૃતિ સતતસમિતં દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાનુવ્યઞ્જનસમલંકૃતકાયો ભવિષ્યતિ યત્ર વા લોકધાતૌ બુદ્ધા ભગવન્તો ભવિષ્યન્તિ તત્ર બુદ્ધાનાં ભગવતાં પુરતઃ પદ્મ ઔપપાદુક ઉપપત્સ્યતે. ન જાત્વ્ અભિજ્ઞા વિરહિતો ભવિષ્યતિ. સ આકાઙ્ક્ષં બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ, તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસિતું ધર્મં ચ શ્રોતું બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામન્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિષ્યતિ.

તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉદ્ગૃહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ મનસિકર્તવ્યા સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ચાવિરહિતેન ભવિતવ્યં. સ એતૈર્ દૃષ્ટધાર્મિકૈર્ ગુણૈઃ સાંપરાયિકૈર્ ગુણૈર્ અવિરહિતો ભવિષ્યતિ યાવન્ નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુધ્યતે ઇતિ.
અથ ખલ્વ્ અન્યતીર્થિકાનાં પરિવ્રાજકાનાં શતમ્ ઉપારમ્ભાભિપ્રાયાણાં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામતિ સ્મ.
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્: ઇદમ્ અન્યતીર્થિકાનાં પરિવ્રાજકાનાં શતમ્ ઉપારમ્ભાભિપ્રાયાણાં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામતિ, યન્ નૂનમ્ અહં યાવન્માત્રં મયા ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઉદ્ગ્રહીતં તાવન્માત્રં સ્વાધ્યાયેયં યદ્ એતદ્ અન્યતીર્થિકાનાં (પ્સ્પ્_2-3:74) પરિવ્રાજકાનાં શતં ન ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રામેયુર્ નાન્તરાયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં કુર્યુઃ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો યાવદ્ અનેન ભગવતો ઽન્તિકાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ઉદ્ગ્રહીતં તાવત્ સ્વાધ્યાયતિ સ્મ.
અથ ખલુ તે ઽન્યતીર્થિકાઃ પરિવ્રાજકા દૂરત એવ ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યેનૈવ માર્ગેણાગતાસ્ તેનૈવ પ્રતિગતાઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યૈતદ્ અભવત્: કિમ્ અત્ર કારણં યેનૈતે ઽન્યતીર્થિકાઃ પરિવ્રાજકા ઉપારમ્ભાભિપ્રાયા ભગવન્તં દૂરત એવ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યેનૈવ માર્ગેણાગતાસ્ તેનૈવ પ્રતિગતાઃ?
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાયાયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ: શક્રેણ શારિપુત્ર દેવાનામ્ ઇન્દ્રેણ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સમન્વાહૃતા યેનૈતે ઽન્યતીર્થિકાઃ પરિવ્રાજકા દૂરત એવ ભગવન્તં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યેનૈવ માર્ગેણાગતાસ્ તેનૈવ પ્રતિગતાઃ ન હિ શારિપુત્ર તેષામ્ અન્યતીર્થિકાનાં પરિવ્રાજકાનામ્ એકસ્યાપિ શુક્લં ધર્મં સમનુપશ્યામિ, સર્વ એતે ઽન્યતીર્થિકાઃ પરિવ્રાજકાઃ પ્રતિહતચિત્તા ઉપારમ્ભાભિપ્રાયા ઉપસંક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે, નાહં તં શારિપુત્ર સમનુપશ્યામિ સદેવકે લોકે સમારકે સબ્રહ્મકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયામ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપારમ્ભાભિપ્રાયઃ પ્રતિહતચિત્ત ઉપસંક્રામેન્, નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ શારિપુત્ર ય ઇહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજિકાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતા બ્રહ્મપાર્ષદ્યા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રા યે ઽપિ શ્રાવકા યે ઽપિ પ્રત્યેકબુદ્ધા યે ઽપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાસ્ તૈર્ અપીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિગૃહીતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર યે ઽપિ તે પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યાવદ્ દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ બુદ્ધા ભગવન્તઃ સશ્રાવકસંઘાઃ સબોધિસત્ત્વદેવાનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગાસ્ તૈર્ અપિ સર્વૈર્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિગૃહીતા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાઃ સર્વે.
અથ ખલુ મારસ્ય પાપીયસ એતદ્ અભવદ્: ઇમાસ્ તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચતસ્રઃ પરિષદઃ સંમુખં સ્થિતાઃ. અમી ચ કામાવચરા રૂપાવચરાશ્ ચ દેવપુત્રાઃ સંમુખં સ્થિતા નિઃસંશયમ્ અત્ર બોધિસત્ત્વા (પ્સ્પ્_2-3:75) મહાસત્ત્વા વ્યાકરિષ્યન્તે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યન્ નૂનમ્ અહં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામેયં વિચક્ષુઃકરણાયેતિ.
અથ ખલુ મારઃ પાપીયાંશ્ ચતુરઙ્ગબલકાયં નિર્માય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિતુકામો ભવેત્.
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભવત્: મારો બતાયં પાપીયાંશ્ ચતુરઙ્ગબલકાયં નિર્માય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રમિતુકામઃ. યો ઽયં મારસ્ય પાપીયસશ્ ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યૂહઃ. ન રાજ્ઞો બિમ્બિસારસ્ય ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યૂહઃ, ન પ્રસેનજિતશ્ ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યૂહઃ, ન શાક્યાનાં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યૂહઃ, ન લિચ્છવીનાં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યૂહઃ, ન મલ્લાનાં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો વ્યુહઃ, યો ઽયં ચતુરઙ્ગસ્ય બલકાયસ્યૈવંરૂપો મારેણ પાપીયસા નિર્મિતઃ, દીર્ઘરાત્રં ખલુ પુનર્ મારઃ પાપીયાન્ ભગવતો ઽવતારપ્રેક્ષી અવતારગવેષી સત્ત્વાનાં ચ વિહેઠનાભિપ્રાયઃ, યન્ નૂનમ્ અહમ્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સમન્વાહરેયં સ્મૃત્યા સ્વાધ્યાયં કુર્યામ્.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ પ્રજ્ઞાપરમિતાં સમન્વાજહાર સ્મૃત્યા સ્વાધ્યાયમ્ અકરોત્, યથા યથા શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રઃ સ્મૃત્યા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્વાધ્યાયતિ સ્મ તથા તથા મારઃ પાપીયાંસ્ તેનૈવ માર્ગેણ તેનૈવ દ્વારેણ પુનર્ એવ પ્રત્યુદાવૃત્તો ઽભૂત્.
અથ ખલુ યે ઽસ્યાં પરિષદિ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાસ્ તે દિવ્યાનિ પુષ્પાણ્ય્ અભિનિર્માયાન્તરીક્ષગતા એવ યેન ભગવાંસ્ તેનાક્ષિપન્તિ સ્મ તેનાભ્યવકિરન્તિ સ્મ.
એવં ચ વાચમ્ અભાષન્ત: ચિરં બતેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણાં પ્રચરતુ યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાનાં પ્રચરિષ્યતિ તાવન્ ન તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યાન્તર્ધાનં ભવિષ્યતિ, સદ્ધર્મશ્ ચિરસ્થિતિકો ભવિષ્યતિ, સંઘસ્ય લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ. એવં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ, એવં દશસુ દિક્ષુ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ બોધિસત્ત્વાનાં ચર્યાવિશેષઃ પ્રજ્ઞાસ્યતે, યત્ર ચ દિગ્ભાગે ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા લિખિતાં ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા સ્થાપયિષ્યન્તિ, આલોકજાતા ચ એષા દિગ્ (પ્સ્પ્_2-3:76) ભવિષ્યતિ, સનાથા વિગતતમોન્ધકારા ચ એષા દિગ્ ભવિષ્યતિ, યત્રેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રચરિષ્યતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, યત્ર યત્ર દિશિ લોકધાતુપ્રસરે ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રચરિષ્યતિ, પુસ્તકલિખિતા આલોકજાતા ચ એષા દિગ્ ભવિષ્યતિ, સનાથા વિગતતમોન્ધકારા ચ એષા દિગ્ ભવિષ્યતિ.
અથ ખલુ તે દેવપુત્રા દિવ્યાનિ કુસુમાન્ય્ અભિનિર્માય યેન ભગવાંસ્ તેનાભ્યવકિરન્તિ સ્મ.
એવં ચ વાચમ્ અભાષન્ત: યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ ન તસ્ય મારા વા મારકાયિકા વા દેવપુત્રા અવતારં લપ્સ્યન્તે. વયમ્ અપિ ભગવં તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા સતતસમિતં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામઃ, શાસ્તારમ્ ઇતિ ભગવંસ્ તં વયં કુલપુત્રં વા કુલદુહિતરં વા મંસ્યામહે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ.

અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ન તે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વાવરકેણ કુશલમૂલેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ. પૂર્વજિનકૃતાધિકારાસ્ તે ભગવન્ કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ. બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતાઃ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતાસ્ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? અતો નિર્જાતા હિ સર્વજ્ઞતા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા નિર્જાતા સર્વજ્ઞતા નિર્જાતા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ નાન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા નાન્યા સર્વજ્ઞતા ઇતિ હિ સર્વજ્ઞતા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ સક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ (પ્સ્પ્_2-3:77) કૌશિકૈવમ્ એતત્, યથા વદસિ સર્વજ્ઞતા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્ મૃદુમધ્યા
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: તથા હિ ભગવાન્ ન દાનપારમિતાયા નામધેયં પરિકીર્તયતિ ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નામધેયં પરિકીર્તયતિ, ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાણાં ધર્માણાં નામધેયં પરિકીર્તયતિ, નાર્યસત્યાનાં નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં નામધેયં પરિકીર્તયતિ, નાષ્ટાનાં વિમોક્ષમુખાનાં ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં નામધેયં પરિકીર્તયતિ, ન ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં ન સર્વાણાં શૂન્યતાનાં ન સમાધીનાં ન સર્વધારણીમુખાનાં નામધેયં પરિકીર્તયતિ, ન દશાનાં તથાગતબલાનાં ન વૈશારદ્યાનાં ન પ્રતિસંવિદાં નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં નામધેયં પરિકીર્તયતિ યથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નામધેયં પરિકીર્તયતિ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતા આનન્દ પૂર્વંગમા નાયિકા યદ્ ઉત ષણ્ણાં પારમિતાનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં પૂર્વંગમા નાયિકા, અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનામ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં વિમોક્ષમુખાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં પૂર્વંગમા નાયિકા, સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં પૂર્વંગમા નાયિકા, દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પૂર્વંગમા નાયિકા, સર્વબુદ્ધધર્માણાં પૂર્વંગમા નાયિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
તત્ કિં મન્યસે? આનન્દ અપરિણામિતં દાનં સર્વજ્ઞતાયાં પારમિતાનામધેયં લભતે.
તત્ કિં મન્યસે? અપરિણામિતં શીલં અપરિણામિતા ક્ષાન્તિર્ અપરિણામિતં વીર્યમ્ અપરિણામિતં ધ્યાનમ્ અપરિણામિતા પ્રજ્ઞા સર્વજ્ઞતાયાં પારમિતાનામધેયં લભતે.
આનન્દ આહ: નો હીદં ભગવન્ નો હીદં સુગત,
કથં પુનર્ ભગવન્ દાનં સર્વજ્ઞતાપરિણામિતં પારમિતાનામધેયં લભતે?
(પ્સ્પ્_2-3:78)
કથં પુનર્ ભગવન્ શીલં ક્ષાન્તિર્ વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામિતા પારમિતાનામધેયં લભતે?
ભગવાન્ આહ: અદ્વયયોગેનાનન્દ દાનં પરિણામિતં શીલં ક્ષાન્તિર્ વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞા સર્વજ્ઞતાયાં પરિણામિતા પારમિતાનામધેયં લભતે. અનુત્પાદયોગેનાનુપલમ્ભયોગેન પરિણામિતં દાનં યાવત્ પ્રજ્ઞા સર્વજ્ઞતાયાં પારમિતાનામધેયં લભતે.
આનન્દ આહ: કથં ભગવન્ન્ અદ્વયયોગેન દાનં પરિણામિતં સર્વજ્ઞતાયાં પારમિતાનામધેયં લભતે? એવં શીલં ક્ષાન્તિર્ વીર્યં ધ્યાનં કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાદ્વયયોગેન પરિણામિતા સર્વજ્ઞતાયાં પારમિતાનામધેયં લભતે?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્યાનન્દ અદ્વયયોગેન વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાદ્વયયોગેન યાવદ્ બોધેઃ.
આનન્દ આહ: કથં ભગવન્ રૂપસ્યાદ્વયયોગેન, કથં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં અદ્વયયોગેન, કથં વિજ્ઞાનસ્યાદ્વયયોગેન, કથં યાવદ્ બોધેર્ અદ્વયયોગેન?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ આનન્દ રૂપં રૂપેણ શૂન્યં વેદના વેદનયા શૂન્યા સંજ્ઞા સંજ્ઞયા શૂન્યા સંસ્કારાઃ સંસ્કારૈઃ શૂન્યા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપં ચ વેદના ચ સંજ્ઞા ચ સંસ્કારા ચ વિજ્ઞાનં ચ પારમિતાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં યાવદ્ બોધિશ્ ચ પારમિતાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, તસ્માત્ તર્હ્ય્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતા નુ પૂર્વંગમા નાયિકા સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ આર્યસત્યાનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનામ્ અનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ત્રયાણાં વિમોક્ષમુખાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવદ્ બોધેઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વંગમા નાયિકા. તદ્યથાપિ નામાનન્દ મહાપૃથિવીં નિશ્રાય સામગ્રીવશેન બીજાનિ વિરોહન્તિ. એવમ્ એવાનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નિશ્રાય પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય સર્વાઃ. પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાનિ ષડભિજ્ઞાઃ સર્વધારણીમુખાનિ વિરોહન્તિ. દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા બુદ્ધધર્મા વિરોહન્તિ યાવત્ સર્વજ્ઞતા (પ્સ્પ્_2-3:79) વિરોહતિ. સર્વજ્ઞતાં પરિનિશ્રાય સર્વપારમિતાઃ સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો યાવદ્ આવેણિકા બુદ્ધધર્મા વિરોહન્તિ. તસ્માદ્ આનન્દ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવાસાં પારમિતાનાં પરિણાયિકા યાવાદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્ મૃદ્વધિમાત્રા

શક્ર આહ: ન ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સર્વગૂણાઃ પરિકીર્તિતાઃ યાન્ ગુણાન્ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પરિગૃહ્ણાતિ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણન્ ધારયન્ વાચયન્ પર્યવાપ્નુવન્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્વન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ન્ ઉદ્ગ્રહીતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતયા દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં સપ્તત્રિંશતાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં ત્રયાનં વિમોક્ષમુખાનાં સર્વપારમિતાનાં સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ન્ ઉદ્ગ્રહીતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતયા ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ન્ ઉદ્ગ્રહીતયા યાવદ્ યોનિશો મનસિકૃતયા સ્રોતઆપન્નાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રજ્ઞાયન્તે પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, બોધિસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ન્ ઉદ્ગ્રહીતયા ધારિતયા વાચિતયા પર્યવાપ્તયા યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતયા તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે પ્રજ્ઞાયન્તે.
(પ્સ્પ્_2-3:80)
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: ન પુનઃ કૌશિક યૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિતૃભિર્ વા ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ધારિતા વાચિતા પર્યવાપ્તા યોનિશશ્ ચ મનસિકૃતા તેષામ્ એતાવત એવં ગુણાન્ વદામિ.
તત્ કસ્ય હેતોર્? અપ્રમાણેન હિ કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા શીલસ્કન્ધેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ચાવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ. અપ્રમાણેન સમાધિસ્કન્ધેન પ્રજ્ઞાસ્કન્ધેન વિમુક્તિસ્કન્ધેન વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધેન સમન્વાગતા ભવિષ્યન્તિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ચાવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ. તથાગતપ્રતિમાસ્ તે કૌશિક કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા વેદિતવ્યા ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીયન્તિ ધારયિયન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ચાવિરહિતા ભવિષ્યન્તિ. યશ્ ચ કૌશિક સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, યશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિહારિણાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ અસ્ય કૌશિક શીલસ્કન્ધસ્ય સમાધિસ્કન્ધસ્ય પ્રજ્ઞાસ્કન્ધસ્ય વિમુક્તિસ્કન્ધસ્ય વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધસ્ય સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ, સંખ્યામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપિ નોપૈતિ.

તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેશ્ ચિત્તં વિમુક્તં, ન ચ કશ્ચિદ્ ધર્મો નાવિગતો ન જ્ઞાતઃ. યે કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિસ્ તેષામ્ અપિ કુલપુત્રાણાં (પ્સ્પ્_2-3:81) કુલદુહિતૃણાં ચ ઇમે દૃષ્ટધાર્મિકાઃ સાંપરાયિકાશ્ ચ ગુણાનુશંસાઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ.
ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિમધ્યમૃદ્ધી
એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અહં ભગવંસ્ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા સતતસમિતં રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યામિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, અવિરહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન ઇમાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તેષાં પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સ્વાધ્યાયતાં બહૂનિ દેવપુત્રશતસહસ્રાણિ ધર્મશ્રવણાયોપસંક્રમિષ્યન્તિ. તેષાં ખલુ પુનઃ કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં પ્રતિભાનં તે દેવપુત્રા ઉપસંહર્તવ્યં મંસ્યન્તે. યદાપિ તે ધર્મ ભાણકા ન મન્ત્રયિતુકામા ભવિષ્યન્તિ તદાપિ તેનૈવ દેવપુત્રા ધર્મગૌરવેણ પ્રતિભાનમ્ ઉપસંહર્તવ્યં મંસ્યન્તે. ઇમમ્ અપિ કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા દૃષ્ટધાર્મિકગુણં પ્રતિલપ્સ્યન્તે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તાં ચ લિખિત્વા સત્કરિષ્યન્તિ ગુરુકરિષ્યન્તિ માનયિષ્યન્તિ પૂજયિષ્યન્તિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાનાં ચતસૃણાં પર્ષદાં પુરતો નાવલીનચિત્તતા ભવિષ્યતિ કો વા મમાનુયોક્ષ્યતે ઉપાલપ્સ્યતે ચેતિ.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા રક્ષાવરણગુપ્તિં કરિષ્યતિ, તથા હ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સર્વધર્મા અભિન્ના લૌકિકાશ્ ચ લોકોત્તરાશ્ ચ સાધારણાશ્ ચ કુશલાશ્ ચ સંસ્કૃતાશ્ ચાસંસ્કૃતાશ્ ચ શ્રાવકધર્માશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માશ્ ચ બોધિસત્ત્વધર્માશ્ ચ બુદ્ધધર્માશ્ ચ.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં (પ્સ્પ્_2-3:82) સ્થિત્વા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સ્થિતાસ્ તે ઉપાલમ્ભં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન સમનુપશ્યન્તિ, યો ઽપ્ય્ ઉપાલભ્યેત તમ્ અપિ ન સમનુપશ્યન્તિ.
એવં હિ તેષાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાનામ્ ઉપાલમ્ભો ન ભવિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણતો ધારયતો વાચયતઃ પર્યવાપ્નુવતો યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્વતશ્ ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા વસ્તુ ન સમનુપશ્યતિ ય આલીયેત વા સંલીયેત વા ઉત્ત્રસ્યેદ્ વા સંત્રસ્યેદ્ વા સંત્રાસમ્ આપદ્યતે વા. ઇમાન્ અપિ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પ્રતિગ્રહીષ્યતિ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ સત્કરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિમધ્યમધ્યા
પુનર્ અપરં કૌશિક યો હિ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ તાં ચ લિખિત્વા સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ સ પ્રિયો ભવિષ્યતિ માતાપિતૃણાં મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં, યે ઽપિ તે દશદિશિ લોકે સર્વલોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો બોધિસત્ત્વાશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ ચાર્હન્તશ્ ચ સર્વે શૈક્ષાઃ સર્વે ચાશૈક્ષાસ્ તેષામ્ અપિ સ બોધિસત્ત્વઃ પ્રિયો ભવિષ્યતિ સ દેવકસ્યાપિ લોકસ્ય સ મારકસ્ય સ શ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાઃ પ્રજાયાઃ સ દેવમાનુષાસુરાયાઃ પ્રજાયાઃ પ્રિયો ભવિષ્યતિ મનઆપઃ. ઇતિ સ્વપરાર્થાર્ધિમુક્તિમધ્યાધિમાત્રા
અનાચ્છેદેન ચ પ્રતિભાનેન સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. અનાચ્છેદ્યયા દાનપારમિતયા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. એવમ્ અનાચ્છેદ્યયા શીલપારમિતયા (પ્સ્પ્_2-3:83) અનાચ્છેદ્યયા ક્ષાન્તિપારમિતયા અનાચ્છેદ્યયા વીર્યપારમિતયા અનાચ્છેદ્યયા ધ્યાનપારમિતયા અનાચ્છેદ્યયા પ્રજ્ઞાપારમિતયા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. અનાચ્છેદ્યયા અધ્યાત્મશૂન્યતયા અનાચ્છેદ્યયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. અનાચ્છેદ્યૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. અનાચ્છેદ્યૈઃ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગૈઃ સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. અનાચ્છેદ્યૈર્ આર્યસત્યૈર્ અનાચ્છેદ્યાભિર્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ, અનાચ્છેદ્યૈર્ અષ્ટવિમોક્ષમુખૈર્ અનાચ્છેદ્યૈર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્ત્યભિજ્ઞાર્યસત્યસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખૈર્ અનાચ્છેદ્યૈર્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિશ્ ચાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અનાચ્છેદ્યેન સત્ત્વપરિપાકેન અનાચ્છેદ્યયા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધ્યા અનાચ્છેદ્યયા સર્વાકારજ્ઞતયા સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. પ્રતિબલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ઉત્પન્નોત્પન્નાનાં તીર્થ્યવાદાનાં સહધર્મેણૈવ નિગ્રહં કરિષ્યતિ. ઇમમ્ અપિ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં સાંપરાયિકં ચ ગુણં પરિગૃહ્ણીયાદ્ ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. અવિરહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ સ સર્વાકારજ્ઞાતાચિત્તેન તાં ચ લિખિત્વા સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રામૃદ્ધી

પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા ધારાયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ તત્ર કૌશિક યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાસ્ તે તત્રાગત્યૈનાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ મનસિકરિષ્યન્તિ વન્દિષ્યન્તિ નમસ્કૃત્વા વન્દિત્વા ચ પુનર્ એવ પ્રક્રમિષ્યન્તિ. એવં ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્ તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મપારિષદ્યા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણઃ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા બ્ર્હત્ફલાઃ શુદ્ધાવાસા અવૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠાઃ તત્ર યે કૌશિક મહાબ્રહ્માણો ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ કૃતપ્રણિધાનાસ્ તે ઽપિ તત્રાગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા નમસ્કૃત્ય પુનર્ એવ (પ્સ્પ્_2-3:84) પ્રક્રમિષ્યન્તિ. યે ઽપિ શુદ્ધાવાસકાયિકા અવૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠા દેવપુત્રાસ્ તે ઽપિ તત્રાગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા નમસ્કૃત્ય પુનર્ એવ પ્રક્રમિષ્યન્તિ. તેન હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં: યે તે દશદિગ્લોકધાતુષુ દેવપુત્રાશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકા યાવદ્ બૃહત્ફલા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્હિતા યે ઽપિ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રા યે ઽપિ ચાન્યે દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગાસ્ તે ઽપીહાગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહ્ય પર્યવાપ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા પૂજયિત્વા પુનર્ ગચ્છન્તુ, તેષામ્ એતદ્ ધર્મદાનં દત્તં ભવન્તુ. યે ઽપિ દશદિગ્લોકધાતુષુ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રા યાવદ્ બૃહત્ફલા દેવપુત્રા યે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા યે ઽપિ શુદ્ધાવાસકાયિકા દેવપુત્રાસ્ તે ઽપિ તત્રાગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ વન્દિત્વા નમસ્કૃત્ય પૂજયિત્વા પુનર્ એવ પ્રક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે. તસ્ય ખલુ પુનઃ કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ય ઇહ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવા યે ઽપિ તે દશદિગ્લોકધાતુષુ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવા યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવાસ્ તે ઽપિ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા રક્ષાવરણગુપ્તિં સંવિધાસ્યન્તિ. નાપ્ય્ અસ્ય કશ્ચિદ્ અવતારપ્રેક્ષી અવતારગવેષી અવતારં લપ્સ્યતે સ્થાપયિત્વા પૂર્વકર્મવિપાકં, ઇમાન્ અપિ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકાન્ ગુણાન્ પરિગૃહ્ણાતિ.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ યે દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતાસ્ તે ઽપિ તત્રાગન્તવ્યં મંસ્યન્તે. તથા હિ કૌશિક દેવપુત્રા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સર્વસત્ત્વાનાં ત્રણાય હિતસુખાય સંપ્રસ્થિતાઃ. ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રમધ્યા
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા જ્ઞાસ્યતિ, ઇહ ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવપુત્રા આગચ્છન્તિ યાવદ્ અકનિષ્ઠા દેવપુત્રા આગચ્છન્તીતિ? એવં સમન્તાદ્ દશભ્યો દિગ્ભ્ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીતું વા ધારયિતું વા વાચયિતું વા પર્યવાપ્તું વા સત્કર્તું વા ગુરુકર્તું વા માનયિતું વા પૂજયિતું વા.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેત્ કૌશિક (પ્સ્પ્_2-3:85) કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઉદારમ્ અવભાસં જ્ઞાસ્યતિ નિષ્ઠા તેન ગન્તવ્યા મહૌજસ્કા મહૌજસ્કા દેવા આગાતા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં વાચયિતુમ્ ઉદ્ગ્રહીતું પર્યવાપ્તું ધારયિતું સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતું વન્દિતું નમસ્કર્તુમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક સચેત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અમાનુષં દિવ્યં ગન્ધમ્ અનાઘ્રાતપૂર્વમ્ આઘ્રાસ્યતિ નિષ્ઠા તેન ગન્તવ્યા મહૌજસ્કા મહૌજસ્કા ઇહ દેવપુત્રા આગતા ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં વાચયિતું શ્રોતુમ્ ઉદ્ગ્રહીતું પર્યવાપ્તું ધારયિતું સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતુમ્.
પુનર્ અપરં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચૌક્ષસમુદાચારો ભવિષ્યતિ, તસ્ય તયા ચૌક્ષસમુદાચારતયા દેવતા આગત્યેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય ધારયિત્વા વાચયિત્વા સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા આત્તમનસ્કા ભવિષ્યન્તિ. યાશ્ ચ તત્ર પૃથિવીપ્રદેશે ઽલ્પૌજસ્કા અલ્પૌજસ્કા દેવતા ભવિષ્યન્તિ તાસ્ તતો ઽપક્રમિતવ્યં મંસ્યન્તે. તેષાં મહૌજસ્કાનાં મહૌજસ્કાનાં દેવાનાં તેજશ્ ચ શ્રિયશ્ ચાસહમાનાઃ. યથાયથા મહૌજસ્કા મહૌજસ્કા દેવતા ઉપસંક્રમિષ્યન્તિ તથાતથા તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા ઉદારાધિમુક્તિકા ભવિષ્યન્તિ. તસ્મિંશ્ ચ પૃથિવીપ્રદેશે ઽચૌક્ષસમુદાચારતા ન પ્રચારયિતવ્યા, પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચિવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિશ્ ચ સ પૃથિવીપ્રદેશો ઽલંકર્તવ્યઃ ગન્ધલિપ્તો મુક્તપુષ્પાવકીર્ણઃ કારયિતવ્યઃ. અવસક્તપટદામકલાપશ્ ચૈલવિતાનવિતતઃ. અનેકપ્રકારં ચ સ પૃથિવીપ્રદેશો ઽલંકર્તવ્યઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા કાયો ન ક્લાન્તો ભવિષ્યતિ. કાયસુખં ભવિષ્યતિ. કાયલઘુતાં ચ બહુજનહિતાય બહુજનસુખાય પ્રતિપન્નો ભવિષ્યતિ. સ ચ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા કાયલઘુતાં કાયકર્મણ્યતાં કાયસુખતાં ચિત્તલઘુતાં ચિત્તકર્મણ્યતાં ચિત્તસુખતાં ચ જ્ઞાસ્યતિ. સુખેન સ રાત્રૌ શય્યાં કલ્પયિષ્યતિ. ઇમાં એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આશયેન કલ્પયન્ ન પાપકાન્ સ્વપ્નાન્ દ્રક્ષ્યતિ, દ્રક્ષ્યંશ્ ચ પુનઃ સ્વપ્નેન તથાગતાન્ એવાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ દ્રક્ષ્યતિ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણચિત્રિતગાત્રાન્ સુવર્ણવર્ણેન સમુચ્છ્રયેણ ભિક્ષુસંઘપરિવૃતાન્ બોધિસત્ત્વગણપરિવૃતાન્ ધર્મં દેશયમાનાંસ્ (પ્સ્પ્_2-3:86) તેભ્યઃ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તામ્ એવ કથાં શ્રોષ્યતિ. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યધર્મપ્રતિસંયુક્તાં યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપ્રતિસંયુક્તામ્ એવ કથાં શ્રોષ્યતિ. તાસાં ચ પારમિતાનામ્ અર્થં શ્રોષ્યતિ યાવદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનામ્ અર્થં શ્રોષ્યતિ. બોધિવૃક્ષં દ્રક્ષ્યતિ. બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં બોધિમણ્ડમ્ ઉપસંક્રમમાણં દ્રક્ષ્યતિ. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યમાનં દ્રક્ષ્યતિ. અભિસંબુધ્યાદ્વયં ધર્મચક્રપ્રવર્તયમાનં દ્રક્ષ્યતિ. બહૂનિ બોધિસત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દ્રક્ષ્યતિ ધર્મસંગીતિરતાનિ એવં સર્વજ્ઞતા પરિગ્રહીતવ્યા એવં સત્ત્વાઃ પરિપાચયિતવ્યા એવં બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિતવ્યમ્ ઇતિ. બહુનાં બુદ્ધકોટીનિયુતશતશહસ્રાણાં પૂર્વસ્યાં દિશિ શબ્દં શ્રોષ્યતિ.

એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો વિદિક્ષુ બહૂનાં બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રાણાં શબ્દં શ્રોષ્યતિ. અમુષ્મિન્ લોકધાતૌ અમુકો નામ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ ઇયદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વકોટીશતસહસ્રૈર્ ઇયદ્ભિઃ શ્રાવકકોટીનિયુતશતસહસ્રૈઃ પરિવૃતઃ પુરસ્કૃતો ધર્મં દેશયતિ. પૂર્વસ્યાં દિશિ બહૂનિ બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દ્રક્ષ્યતિ પરિનિર્વાયમાણાનિ યાવદ્ દશસુ દિક્ષુ બહૂનિ બુદ્ધકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દ્રક્ષ્યતિ પરિનિર્વાયમાણાનિ. તેષાં ચ તથાગતાનાં સ્તૂપાન્ ધાતુધરાન્ નાનારત્નમયાન્ બહૂનિ સ્તૂપકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ દ્રક્ષ્યતિ. તાંશ્ ચ સ્તૂપાન્ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
સ ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાન્ એવંરૂપાન્ ભદ્રકાંશ્ ચ સ્વપ્નાન્ દ્રક્ષ્યતિ. સ સુખમ્ એવ સ્વપ્સ્યતિ સુખં ચ પ્રતિભોત્સ્યતે ઓજઃપ્રક્ષિપ્તં ચ કાયં સંજ્ઞાસ્યતિ. લઘું ચ કાયં સંજ્ઞાસ્યતિ ન ગુરું. ન ચાસ્ય બલવતી ગૃદ્ધિર્ આહારે ભવિષ્યતિ. ન ચીવરપિણ્ડપાતશયનાશનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારગૃદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક યોગાચારસ્ય ભિક્ષોઃ સમાધેર્ વ્યુત્થિતસ્ય મનસિકારસંતર્પિતેન ચિત્તેન ન બલવત્ય્ આહારે ગૃદ્ધિર્ ભવતિ.
એવમ્ એવ કૌશિક તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ન બલવત્ય્ આહારે ગૃદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ.
તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તસ્યામનુષ્યા ઓજઃ કાય ઉપસંહરન્તિ. યે ચાપિ (પ્સ્પ્_2-3:87) દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તે ઽપિ સદેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગાઃ ઓજઃ કાયે પ્રક્ષિપન્તિ. ઇમં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દૃષ્ટધાર્મિકં ગુણં પરિગૃહ્ણીતે ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીતે પર્યવાપ્નોતિ ધારયતિ વાચયતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોતિ અવિરહિતશ્ ચ સર્વજ્ઞતાચિત્તેન. ઇતિ સ્વપરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રાધિમાત્રા
કિં ચાપિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોદ્ગૃહ્ણીયાન્ ન ધારયેન્ ન વાચયેન્ ન પર્યવાપ્નુયાન્ ન યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાન્ ન પરેભ્યશ્ ચ સંપ્રકાશયેદ્ અપિ તુ ખલુ પુનઃ પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
યશ્ ચ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાદ્ ધારયેદ્ વાચયેત્ પર્યવાપ્નુયાદ્ યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્યાત્ પરેભ્યશ્ ચ સંપ્રકાશયેત્ તાં ચ લિખિતાં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ અયં સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતો નિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
ન ત્વ્ એવ યઃ સમન્તાદ્ દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ સશ્રાવકસંઘાંશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાશનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ પરિનિર્વૃતાનાં ચ તેષાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સપ્તરત્નમયાન્ સ્તૂપાન્ કારયેત્, તાંશ્ ચ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ મૃદુમૃદ્ધિ સ્તૂપસત્કારપરિવર્તો નામ તૃતીયઃ
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ય્ અયં કૌશિક જમ્બુદ્વીપઃ પરિપૂર્ણશ્ ચૂડિકાબદ્ધસ્ તથાગતશરીરાણાં ભવેત્, તાનિ તે કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઉપનામયેદ્, યશ્ ચેમાં તે પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપનામયેત્, તતસ્ ત્વં તયોર્ દ્વયોર્ ભાગયોઃ સ્થાપિતયોઃ કં પરિગૃહ્ણીયાઃ?
શક્ર આહ: સચેદ્ મે ભગવન્ન્ અયં જમ્બુદ્વીપઃ પરિપૂર્ણશ્ ચૂડિકાબદ્ધસ્ તથાગતશરીરાણામ્ ઉપનામ્યેત, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા ઉપનામ્યેત પરિકલ્પમ્ ઉપાદાય ઇમામ્ એવાહં તયોર્ દ્વયોર્ (પ્સ્પ્_2-3:88) ભાગયોઃ સ્થાપિતયોઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયાં. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન મમ ભગવંસ્ તેષુ તથાગતશરીરેષ્વ્ અગૌરવં, નાહં ભગવંસ્ તથાગતશરિરાણિ ન સત્કર્તુકામો ન ગુરુકર્તુકામો ન માનયિતુકામો ન પૂજયિતુકામો. અપિ તુ ખલુ પુનર્ મે ભગવન્ન્ એવં સ્યાત્ પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાનિ તથાગતશરિરાણિ યેન તાનિ સત્ક્રિયન્તે ગુરુક્રિયન્તે માન્યન્તે પૂજ્યન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતાનિ તથાગતશરીરાણિ યેન તાનિ પૂજાં લભન્તે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક અગ્રાહ્યા અનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણા. તત્ કથં ત્વમ્ અગ્રાહ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનિદર્શનામ્ અપ્રતિઘામ્ એકલક્ષણાં યદ્ ઉતાલક્ષણામ્ ઉદ્ગ્રહીતવ્યાં મન્યસે?
તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ગ્રહાય અનુગ્રહાય વા સ્થિતા, ન હાનાય ન વૃદ્ધયે નોત્ક્ષેપાય ન વિક્ષેપાય ન સંક્લેશાય ન વ્યવદાનાય, ન બુદ્ધધર્માણાં દાયિકા, ન પૃથગ્જનધર્માણાં ચ્છોરિકા, ન બોધિસત્ત્વધર્માણાં ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં ન શ્રાવકધર્માણાં ન શૈક્ષધર્માણાં નાશૈક્ષધર્માણાં દાયિકા, ન સંસ્કૃતધાતો દાયિકા, નાસંસ્કૃતધાતો દાયિકા, નાધ્યાત્મશૂન્યતાયા યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા દાત્રી, ન પારમિતાનાં ન સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાણાં નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં ન બલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાં નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં દાત્રી, ન સર્વજ્ઞતાયા દાત્રી.
શક્ર આહ: એવમ્ એતદ્ ભદન્ત શારિપુત્ર યથા વદસિ ન પ્રજ્ઞાપારમિતા બુદ્ધધર્માણાં દાત્રી યાવન્ ન સર્વજ્ઞતાયા દાત્રી. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્વયં પ્રત્યુપસ્થિતા, અદ્વયા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા, દાનપારમિતા ન દ્વયં પ્રત્યુપસ્થિતા, અદ્વયા હિ દાનપારમિતા.
અથ ખલુ ભગવાન્ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ય સાધુકારમ્ અદાત્: સાધુ સાધુ કૌશિક એવમ્ એતદ્ યથા નિર્દિશસિ ન પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્વયં પ્રત્યુપસ્થિતા, અદ્વયા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા, ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા, દાનપારમિતા ન દ્વયં પ્રત્યુપસ્થિતા, અદ્વયા હિ દાનપારમિતા.
ધર્મધાતોઃ સ કૌશિક દ્વયમ્ ઇચ્છેદ્ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દ્વયમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક ધર્મધાતુશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા (પ્સ્પ્_2-3:89) ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, એવં ધ્યાનપારમિતા ચ વીર્યપારમિતા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા ચ શીલપારમિતા ચ, ધર્મધાતુશ્ ચ દાનપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
તથતાયાઃ સ કૌશિક દ્વયમ્ ઇચ્છેદ્ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દ્વયમ્ ઇચ્છેત્, તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક તથતા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, એવં ધ્યાનપારમિતા ચ વીર્યપારમિતા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા ચ શીલપારમિતા ચ, તથતા ચ દાનપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.

ભૂતકોટેર્ અચિન્ત્યધાતોઃ સ કૌશિક દ્વયમ્ ઇચ્છેદ્ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા દ્વયમ્ ઇચ્છેત્, તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક ભૂતકોટિશ્ ચાચિન્ત્યધાતુશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, એવં ધ્યાનપારમિતા ચ વીર્યપારમિતા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા ચ શીલપારમિતા ચ, ભૂતકોટિશ્ ચાચિન્ત્યધાતુશ્ ચ દાનપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
શક્ર આહ: નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન નમસ્કૃતાં યત્ર શિક્ષિત્વા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે. યદાહં ભગવન્ સુધર્માયાં દેવસભાયાં તસ્મિન્ દેવેન્દ્રાસને નિષણ્ણો ભવામિ સ્વકે આસને તત્ર યે દેવપુત્રા મમોપસ્થાનાયાગચ્છન્તિ તે માં તત્ર સ્થં નમસ્યન્તિ. યદાહં તત્ર ન ભવામિ સ્વકે સિંહાસને તદા તે દેવપુત્રાસ્ તત્ મમાસનં નમસ્કૃત્ય પુનર્ એવ પ્રક્રામન્તિ, ઇહ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ધર્માસને નિષણ્ણસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં ધર્મં દેશયામાસેતિ.
એવમ્ એવ ભગવન્ યત્રેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા લિખિત્વા સ્થાસ્યતે સ્વાધ્યાસ્યતે વા પરેભ્યો વા સંપ્રકાશયિષ્યતે, તત્ર યે તે દશભ્યો દિગ્ભ્યો દેવપુત્રા દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાસ્ તે તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નમસ્કૃત્ય પુનર્ એવ પ્રક્રમિષ્યન્તિ, અતો નિર્જાતાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ, અતો નિર્જાતં ચ સર્વસત્ત્વાનાં સુખોપધાનં, યદ્ અપિ તથાગતશરીરાણિ તદ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતત્વાત્ પૂજાં પ્રતિલભન્તે. પ્રજ્ઞાપારમિતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરતઃ સર્વજ્ઞાનસ્યાશ્રયભૂતા, કારણભૂતા આહારિકા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ.
તસ્માદ્ અહં ભગવંસ્ તાભ્યાં દ્વાભ્યાં પ્રત્યંશાભ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ એવ પરિગૃહ્ણીયામ્. ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય સ્વાધ્યાયં કુર્યાન્ ધર્માન્તર્ગતેન માનસેન યસ્મિન્ સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાં મનસિકરોમિ (પ્સ્પ્_2-3:90) તસ્મિન્ સમયે ભગવન્ નિમિત્તમ્ એવ ન સમનુપશ્યામિ ભયસ્ય વા સ્તમ્ભિતત્વસ્ય વા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અનિમિત્તા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અલિઙ્ગા અનભિલપ્યા, અપ્રવ્યાહારા હિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા, અનિમિત્તા હિ ભગવન્ દાનપારમિતા અલિઙ્ગા અનભિલપ્યા અપ્રવ્યાહારા હિ ભગવન્ દાનપારમિતા યાવત્ સર્વજ્ઞતા, સચેદ્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સનિમિત્તા સલિઙ્ગા સાભિલપ્યા સપ્રવ્યાહારાભવિષ્યન્ નાનિમિત્તા નાલિઙ્ગા નાનભિલપ્યા નાપ્રવ્યાહારા નૈવ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વધર્માન્ અનિમિત્તાન્ અલિઙ્ગાન્ અનભિલપ્યાન્ અપ્રવ્યાહારાન્ ઇતિ વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અનિમિત્તમ્ અલિઙ્ગમ્ અનભિલપ્યમ્ અપ્રવ્યાહારં ધર્મમ્ અદેશયિષ્યત્, યસ્માદ્ ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા અનિમિત્તા અલિઙ્ગા અનભિલપ્યા અપ્રવ્યાહારા તસ્માત્ તથાગતઃ સર્વધર્માન્ અનિમિત્તાન્ અલિઙ્ગાન્ અનભિલપ્યાન્ અપ્રવ્યાહારાન્ વિદિત્વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સત્ત્વાનામ્ અનિમિત્તમ્ અલિઙ્ગમ્ અનભિલપ્યમ્ અપ્રવ્યાહારં ધર્મં દેશયેત્.

ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ મૃદુમધ્યા
તસ્માદ્ ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચિવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. ન ચાસ્ય નરકતિર્યગ્યોનિયમલોકગતિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, ન શ્રાવકભૂમિર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ. અવિરહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ તથાગતદર્શનેન સત્ત્વપરિપાકેન યદ્ ઉત બુદ્ધક્ષેત્રમ્ ઉપસંક્રામતિ, તાંશ્ ચ તથાગતાન્ સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતું પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિમૃદ્વધિમાત્રા
પુનર્ અપરં ભગવન્ યદ્ય્ અયં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુસ્ તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ ચૂડિકાબદ્ધો ઽપિ મે ઉપનામ્યેત, ઇમાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતં કૃત્વા ઉપનામ્યેત, અહમ્ અનયોર્ દ્વયોર્ ભાગયોઃ સ્થાપિતયોર્ ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણીયાં. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતાનિ હિ તથાગતશરીરાણિ. તેન સત્ક્રિયન્તે ગુરુક્રિયન્તે માનયન્તે પૂજ્યન્તે યેન તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ તાનિ સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા ન દુર્ગતિવિનિપાતેષૂપપદ્યન્તે, દેવમનુષ્યસંપત્તીર્ અનુભૂય યથાપ્રણિધાનેન નિર્વાસ્યન્તિ શ્રાવકયાનેન વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન વા મહાયાનેન (પ્સ્પ્_2-3:91) વા. અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ યચ્ ચ તથાગતદર્શનં યચ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાદર્શનં તુલ્યમ્ એતત્, તથા હિ ભગવન્ યા પ્રજ્ઞાપારમિતા યશ્ ચ તથાગતો ઽદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ મધ્યમૃદ્ધી
પુનર્ અપરં ભગવન્ યશ્ ચ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ ધર્મં દેશયતિ, યદ્ ઉત દ્વાદશાઙ્ગં સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં યાવદ્ અવદાનોપદેશા, યશ્ ચ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ દેશયેત તુલ્યમ્ એતત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતાનિ હિ ભગવંસ્ ત્રીણિ પ્રાતિહાર્યાણિ, તતો નિર્જાતં સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં યાવદ્ અવદાનોપદેશાઃ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યે પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ યદ્ ઉત સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં યાવદ્ અવદાનોપદેશાઃ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્, એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઊર્ધ્વમ્ અધો યાવદ્ વિદિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલ્કોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો ધર્મં દેશયન્તિ ત્રિભિઃ પ્રાતિહાર્યૈર્ યદ્ ઉત સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં યાવદ્ અવદાનોપદેશાઃ, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાત્ યાવત્ પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્ તુલ્યમ્ એતત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતાનિ હિ ભગવંસ્ ત્રીણિ પ્રાતિહાર્યાણિ. તતો નિર્જાતં સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણં યાવદ્ અવદાનોપાદેશાઃ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યશ્ ચૈકૈકસ્યાં દિશિ યાવન્તો દશસુ દિક્ષુ સર્વલોકધાતુષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તાન્ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્, યશ્ ચેમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિસ્ તુલ્યમ્ એતત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતા હિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિ મધ્યમધ્યા
પુનર્ અપરં ભગવન્ યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ (પ્સ્પ્_2-3:92) પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, તસ્ય ન નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકગતિઃ. પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા ન શ્રાવકભૂમિર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા, તથા હિ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્થિતો ઽવિનિવર્તનીયાયાં ભૂમૌ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા ઉદ્ગૃહ્ણાતિ ધારયતિ વાચયતિ પર્યવાપ્નોતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરોતિ તાં ચ લિખિતાં સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિસ્, તસ્ય ન કુતશ્ચિદ્ ભયં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યં. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ ધનિકભયભીતઃ પુરુષો રાજાનમ્ ઉપતિષ્ઠેત્, સ રાજાનં સેવમાનો યેભ્ય એવાસ્ય ભયં ભવતિ તૈર્ એવ સેવ્યતે ન ચ તેભ્યો બિભેતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? એવમ્ એતત્ ભગવન્ બલવતિ નિશ્રયે ભયં ન ભવતિ. એવમ્ એવ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે. તત્ર ભગવન્ યથા સ રાજા એવં પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્રષ્ટવ્યા, યથા સ રાજનિઃશ્રિતઃ પુરુષઃ પૂજાં લભતે. એવમ્ એવ તથાગતશરીરાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતાનિ પૂજાં લભન્તે. યદ્ અપિ ભગવંસ્ તત્ સર્વજ્ઞજ્ઞાનં તદ્ અપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતં વેદિતવ્યં, તસ્માત્ તયોર્ દ્વયોર્ ભાગયોઃ સ્થાપિતયોઃ પ્રત્યંશમ્ ઇમામ્ એવાહં પ્રજ્ઞારપામિતાં પરિગૃહ્ણીયાં. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતાનિ હિ તથાગતશરીરાણિ, અતો નિર્જાતાનિ દ્વાત્રિંશદ્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્, અતો નિર્જાતાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, અતો નિર્જાતા મહામૈત્રી મહાકરુણા, અતો નિર્જાતાઃ પઞ્ચ પારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે, અતો નિર્જાતા તથાગતસ્ય સર્વજ્ઞતા.

યત્ર ભગવંસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ ધારયિષ્યન્તિ વાચયિષ્યન્તિ પર્યવાપ્સ્યન્તિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યન્તિ તત્ર તેષાં સત્ત્વાનાં મનુષ્યા વા અમનુષ્યા વા અવતારપ્રેક્ષિણો ઽવતારગવેષિણો ઽવતારં ન લપ્સ્યન્તે, સર્વે ચ તે સત્ત્વા અનુપૂર્વેણ પરિનિર્વાણધર્માણો ભવિષ્યન્તિ. એવં મહર્દ્ધિકા ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા. યત્ર હિ નામ ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ યે સત્ત્વાસ્ તેષાં બુદ્ધકૃત્યેન પ્રત્યુપસ્થિતા, બુદ્ધોત્પાદો (પ્સ્પ્_2-3:93) ભગવંસ્ તત્ર લોકધાતૌ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યો યત્ર લોકધાતૌ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રચરિષ્યતિ. તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ન્ અનર્ઘં યત્ મણિરત્નૈઃ ભવેત્ તત્ ખલુ પુનર્ મહામણિરત્નમ્ એભિર્ એવ ગુણૈઃ સમન્વાગતં ભવેત્. યત્રયત્ર તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તત્રતત્રામનુષ્યા અવતારં ન લભન્તે. યત્રયત્ર ચામનુષ્યગૃહીતઃ સ્ત્રી વા પુરુષો વા ભવેત્ તત્રતત્ર તન્ મહામણિરત્નં પ્રવેષ્યેત પ્રવેશિતમાત્ર એવ તસ્મિન્ મહામણિરત્ને સો ઽમનુષ્યઃ પ્રક્રામેત્ તસ્ય મહામણિરત્નસ્ય તેજો ઽસહમાનઃ. પિત્તેન વા દહ્યમાને શરીરે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તદ્ અપિ પિત્તં નિગૃહ્ણીયાન્ ન વિવર્ધેતોપશામ્યેત. વાતાભિભૂતે વા શરીરે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તમ્ અપિ વાતં નિગૃહ્ણીયાત્. શ્લેષ્મણા ઉપસ્તબ્ધે શરીરે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તં સર્વં શ્લેષ્માણં પ્રશમયેત્. સંનિપાતાભિભૂતે વા શરીરે તન્ મહામણિરત્નં કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા પુરતઃ સ્થાપ્યેત તસ્યાપિ સ વ્યાધિર્ ઉપશામ્યેત. તચ્ ચ મહામણિરત્નં રાત્રાવભાસં કુર્યાત્. ઉષ્ણકાલે ચ વર્તમાને યત્ર પૃથિવીપ્રદેશે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત સ પૃથિવીપ્રદેશઃ શિશિરઃ પરિવર્તેત. શિશિરકાલે ઽપિ વર્તમાને યત્ર પૃથિવીપ્રદેશે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત સ પૃથિવીપ્રદેશો ઘર્મઃ પરિવર્તેત. યત્ર ચ તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત સ ચ પૃથિવીપ્રદેશો નાત્યુષ્ણો નાતિશીતઃ સ્યાત્ ઋતુસુખો.
યત્ર પૃથિવીપ્રદેશે તન્ મહામણિરત્ણં તિષ્ઠતિ તત્ર પૃથિવીપ્રદેશે નાશીવિષા ઉપવિચરન્તિ વૃશ્ચિકાદીનિ વા સરીસૃપાણિ વા, યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા આશીવિષેણ દષ્ટો ભવેત્ તસ્યાપિ તન્ મહામણિરત્નમ્ ઉપદર્શ્યેત તસ્ય સહ દર્શનેનૈવ તદ્ વિષં વિગચ્છેત્. એભિર્ એવમ્ આદિભિર્ ગુણૈર્ યુક્તં તત્ મહામણિરત્નં ભવેદ્, યે ઽપિ ભગવન્ સ્ત્રિયો વા પુરુષા વા નાનાવ્યાધિપરિગતા ભવન્તિ તેષામ્ અપિ કાયે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત, તેષામ્ અપિ સર્વે તે વ્યાધય ઉપશમં ગચ્છેયુઃ. યત્રાપિ ભગવન્ન્ ઉદકે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તદ્ અપિ સર્વમ્ (પ્સ્પ્_2-3:94) ઉદકં સ્વવર્ણસદૃશં કુર્યાત્. સચેદ્ ભગવંસ્ તન્ મહામણિરત્નં નીલેન વાસસા પરિવેષ્ટ્ય ઉદકે પ્રક્ષિપેત્ તદ્ ઉદકં નીલં કુર્યાત્. સચેત્ પીતકેન સચેલ્ લોહિતકેન વસ્ત્રેણ સચેદ્ માઞ્જિષ્ઠવર્ણેન સચેત્ સ્ફટિકવર્ણેન વસ્ત્રેણ તન્ મહામણિરત્નં બદ્ધ્વા ઉદકે પ્રક્ષિપ્યેત તદ્ વર્ણમ્ ઉદકં ભવેત્. નાનારઙ્ગરક્તૈર્ અપિ વસ્ત્રૈસ્ તન્ મહામણિરત્નં બદ્ધ્વા ઉદકે પ્રક્ષિપ્યેત તદ્ ઉદકં નાનાવર્ણં કુર્યાત્. યત્ર ચ ભગવન્ન્ ઉદકે કલુષે તન્ મહામણિરત્નં સ્થાપ્યેત તત્ સર્વમ્ ઉદકં પ્રસાદયેદ્ એભિર્ એવમ્ આદિભિર્ ગુણૈઃ સમુપેતં તન્ મહામણિરત્નં ભવેત્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ આનન્દઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક દિવ્યં તન્ મહામણિરત્નમ્ ઉતાહો જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણામ્ એતદ્ મહામણિરત્નં વિદ્યતે.
શક્ર આહ: દિવ્યં તદ્ ભદન્ત મહામણિરત્નં, યાનિ જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણાં મણિરત્નાનિ તાનિ પરીત્તાનિ ગુરૂણિ ચ, યાનિ પુનર્ દિવ્યાનિ તાનિ મહાન્તિ લઘૂનિ ચ, તૈર્ આકારૈસ્ તથા સુપરિપૂર્ણાનિ જામ્બૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણાં મણિરત્નાનિ યથા ન સુપરિપૂર્ણાનિ પુનર્ જામ્બૂદ્વીપકાનિ મણિરત્નાનિ દિવ્યાનાં મણિરત્નાનાં સંખ્યામ્ અપિ નોપયાન્તિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપિ નોપયાન્તિ. તત્ ખલુ મહામણિરત્નં યસ્મિન્ કરણ્ડકે તિષ્ઠતિ યદા તન્ મહામણિરત્નં તસ્માત્ કરણ્ડકાદ્ ઉત્ક્ષિપ્તં ભવતિ સ્પૃહણીયઃ સ કરણ્ડકો ભવતિ, અત્ર તન્ મહામણિરત્નં સ્થિતમ્ અભૂદ્ ઇતિ.
એવમ્ એતદ્ ભદન્તાનન્દ યત્રેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા પૃથિવીપ્રદેશે પ્રચરિષ્યતિ ન તત્ર કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા કાયિકા વા ચૈતસિકા વા દુઃખોપદ્રવા મનુષ્યકૃતા વા અમનુષ્યકૃતા વા ભવિષ્યન્તિ. મહામણિરત્નમ્ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા એતદ્ અધિવચનં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય ચ. કિયન્તઃ શક્યાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગુણાઃ? પરિકીર્તયિતુમ્ અપ્રમેયા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા ગુણાઃ. એવં ધ્યાનપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ક્ષાન્તિપારમિતાયા શીલપારમિતાયા દાનપારમિતાયા અધ્યાત્મશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાં સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનામ્ આર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય (પ્સ્પ્_2-3:95) માર્ગસ્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાપિ ધર્મધાતોર્ અપિ ધર્મનિયામતાયાસ્ તથતાયા ભૂતકોટેર્ અચિન્ત્યધાતોઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યૈતે ગુણા યેન પરિનિર્વૃતસ્યાપિ તથાગતસ્ય શરીરાણિ પૂજાં લભન્તે. સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્ય સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણસ્ય સદોપેક્ષાવિહારિતાયા અસંપ્રમુષિતધર્મતાયા એષાં તથાગતશરિરાણિ ભાજનભૂતાન્ય્ અભૂવંસ્ તેનૈતાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિમધ્યાધિમાત્રા
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: રત્નપારમિતાયા ભગવન્ન્ ઇમાનિ તથાગતશરીરાણિ ભાજનમ્ અભૂત્. અસંક્લેશાવ્યવદાનપારમિતાયા અનુત્પાદાનિરોધપારમિતાયા અનાગતિપારમિતાયા ઇમાનિ તથાગતશરીરાણિ ભાજનં, ધર્મતાપારમિતાયાસ્ તથાગતશરીરાણિ ભાજનં, ધર્મતાપરિભાવિતાનિ તથાગતશરીરાણિ પૂજાં લભન્તે.
પુનર્ અપરં ભગવંસ્ તિષ્ઠતુ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુસ્ તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણશ્ ચૂડિકાબદ્ધઃ, સચેદ્ ભગવન્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમા લોકધાતવસ્ તથાગતશરીરાણાં પરિપૂર્ણાશ્ ચૂડિકાબદ્ધા ભવેયુર્, ઇયં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા ઉપનામ્યેત, તયોર્ અહં ભગવન્ દ્વયોર્ ભાગયોઃ સ્થાપિતયોર્ ઇમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીયાં. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતાનિ હિ તથાગતશરીરાણિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિભાવિતાનિ પૂજાં લભન્તે.

યઃ પુનર્ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતશરીરાણિ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાત્ માનયેત્ પૂજયેત્ સ તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પરિત્તીકૃતાનિ દિવ્યાનિ માનુષ્યકાણિ ચ સુખાનિ પ્રત્યનુભૂય ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષુ વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષુ વા ગૃહપતિમહાશાલકુલેષુ વા ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ વા ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ યામેષુ તુષિતેષુ નિર્માણરતિષુ પરનિર્મિતવશવર્તિષુ દેવેષુ સુખં પ્રત્યનુભૂય તેન કુશલમૂલેન દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ.
તસ્ય ખલુ પુનઃ કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણતો ધારયતો વાચયતઃ પર્યવાપ્નુવતો યોનિશશ્ ચ મનસિકુર્વતો ધ્યાનપારમિતા (પ્સ્પ્_2-3:96) પરિપૂર્યતે ધ્યાનપારમિતા પરિપૂર્ણા વીર્યપારમિતા પરિપૂર્યતે વીર્યપારમિતા પરિપૂર્ણા ક્ષાન્તિપારમિતા પરિપૂર્યતે ક્ષાન્તિપારમિતા પરિપુર્ણા શીલપરમિતા પરિપૂર્યતે શીલપારમિતા પરિપૂર્ણા દાનપારમિતા પરિપૂર્યતે દાનપારમિતા પરિપૂર્ણા. એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પરિપૂર્યન્તે, સો ઽતિક્રમ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમ્ય બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાઃ પ્રતિલભ્ય બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યતિ, સમચિન્ત્યાત્મભાવાન્ પ્રતિગૃહીષ્યતિ, યૈર્ આત્મભાવૈઃ સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ. યદિ વા ચક્રવર્ત્યાત્મભાવં પૈગૃહ્ય ક્ષત્રિય મહાશાલકુલાત્મભાવં પરિગૃહ્ય બ્રાહ્મણ મહાશાલકુલાત્મભાવં પરિગૃહ્ય ગૃહપતિમહાશાલકુલાત્મભાવં પરિગૃહ્ય સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ. તસ્માદ્ ભગવન્ ન મે તથાગતશરીરેષ્વ્ અગૌરવમ્ એવ મે ભગવન્ નાપિ ન ગ્રહીતુકામઃ. અપિ તુ ખલુ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા સત્કૃતયા ગુરુકૃતયા માનિતયા પૂજિતયા તથાગતશરીરાણ્ય્ અપિ સત્કૃતાનિ ભવન્તિ ગુરુકૃતાનિ માનિતાનિ પૂજિતાનિ ભવન્તિ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યે દશસુ દિક્ષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા અસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષુ લોકધાતુષુ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ. તાંશ્ ચ ધર્મકાયેન ચ રૂપકાયેન ચ દ્રષ્ટુકામેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા પરેભ્યશ્ ચ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિતવ્યા યોનિશશ્ ચ મનસિકર્તવ્યા. સચેત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તાન્ દશસુ દિક્ષુ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ ઇચ્છેદ્ દ્રષ્ટું, તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ ભાવયિતવ્યા.
ધર્મતયા દ્વે ઇમે ભગવતાં ધર્મતે. કતમે દ્વે? યદ્ ઉત સંસ્કૃતધર્મતા ચાસંસ્કૃતધર્મતા ચ.
તત્ર ભગવન્ કતમા સંસ્કૃતધર્મતા? યદ્ ઉતાધ્યાત્મશૂન્યતાજ્ઞાનં બહિર્ધાશૂન્યતાજ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાજ્ઞાનં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાજ્ઞાનં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ યદ્ આર્યસત્યેષુ યદ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ યદ્ દશસુ તથાગતબલેષુ જ્ઞાનં, યચ્ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ (પ્સ્પ્_2-3:97) જ્ઞાનં, યત્ કુશલમૂલેષુ સાસ્રવાનાસ્રવેષુ સાવદ્યાનવદ્યેષુ લૌકિકલોકોત્તરેષુ સંક્લેશવ્યવદાનધર્મેષુ જ્ઞાનમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે સંસ્કૃતધર્મતા.
તત્ર કતમા અસંસ્કૃતધર્મા ઉચ્યતે? યસ્ય ધર્મસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધો ન સ્થિતિર્ નાસ્થિઃ, નાન્યથાત્વં ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિઃ, યાવત્ સર્વધર્માણામ્ અભાવસ્વભાવતા. કતમા સર્વધર્માણામ્ અભાવસ્વભાવતા? યા અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા મહાશૂન્યતા પરમાર્થશૂન્યતા સંસ્કૃતશૂન્યતા અસંસ્કૃતશૂન્યતા અત્યન્તશૂન્યતા અનવરાગ્રશૂન્યતા અનવકારશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતા સર્વધર્મશૂન્યતા સ્વલક્ષણશૂન્યતા અનુપલમ્ભશૂન્યતા અભાવશૂન્યતા સ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા પરભાવશૂન્યતા. યત્ સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિશૂન્યતાત્વમ્ અનુપલમ્ભો યાવદ્ યા સર્વધર્માણાં નિરભિલપ્યતા અપ્રવ્યાહારતા ઇયમ્ ઉચ્યતે અસંસ્કૃતધર્મતા.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રમૃદ્ધી
અથ ખલુ ભગવાન્ સક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્. યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ. યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્ત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યન્તે. યે ઽપ્ય્ એતર્હિ દશદિગ્લોકધાતુષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મં ચ દેશયન્તિ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાઃ. યે ઽપિ તે ઽભૂવન્ન્ અતીતાનાગતાઃ શ્રાવકા યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે, યે ઽપિ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ, યે ઽપિ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ. યે ઽપિ તે દશદિશિ લોકે ઽસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ શ્રાવકા, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તે ઽપીમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય શ્રાવકબોધિપ્રત્યેકબોધિપ્રાપ્તાસ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ (પ્સ્પ્_2-3:98) અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિષ્ટાનિ, તાનિ પુનર્ અનિમિત્તયોગેનાનુત્પાદાનિરોધયોગેનાસંક્લેશાવ્યવદાનયોગેનાનભિસંસ્કારયોગેનાનાયૂહાનિર્યૂહયોગેનાનુત્ક્ષેપાપ્રક્ષેપયોગેનાનુદ્ગ્રહાનુત્સર્ગયોગેન. તત્ પુનર્ લોકવ્યવહારેણ ન પુનઃ પરમાર્થેન. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અપારં વા પારં વા સ્થલં વા નિમ્નં વા સમં વા વિષમં વા નિમિત્તં વા અનિમિત્તં વા લૌકિકં વા લોકોત્તરં વા સંસ્કૃતં વા અસંસ્કૃતં વા કુશલં વા અકુશલં વા અતીતં વા અનાગતં વા પ્રત્યુત્પન્નં વા પ્રજ્ઞાયતે. ન ચ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય પ્રદાયિકા ન પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં નાર્હત્વધર્માણાં પ્રદાયિકા.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રમધ્યા

શક્ર આહ: મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. અત્ર હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તઃ સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતાનિ પ્રજાનન્તિ ન ચ સત્ત્વમ્ ઉપલભન્તે, ન જીવં ન પોષં ન પુરુષં ન મનુજં ન માનવં ન કારકં ન વેદકં ન જાનકં ન પશ્યકમ્ ઉપલભન્તે. ન રૂપમ્ ઉપલભન્તે, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભન્તે. ન પૃથિવીધાતુમ્ ઉપલભન્તે, નાબ્ધાતું ન તેજોધાતું ન વાયુધાતું નાકાશધાતું ન વિજ્ઞાનધાતુમ્ ઉપલભન્તે. ન ચક્ષુર્ ઉપલભન્તે, ન રૂપમ્ ઉપલભન્તે, ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભન્તે, ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શમ્ ઉપલભન્તે, યદ્ અપિ તચ્ ચક્ષૂરૂપસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા તદ્ અપિ નોપલભન્તે. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં મનો નોપલભન્તે. શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માન્ નોપલભન્તે. શ્રોત્રવિજ્ઞાનં યાવન્ મનોવિજ્ઞાનં, શ્રોત્રસંસ્પર્શં યાવન્ મનઃસંસ્પર્શં નોપલભન્તે યાવદ્ યદ્ અપિ તન્ મનોધર્મસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા તદ્ અપિ નોપલભન્તે. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિનોપલભન્તે. સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ નોપલભન્તે. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ નોપલભન્તે. નાર્યસત્યાનિ નાષ્ટવિમોક્ષાન્ ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ ન ષડભિજ્ઞા ઉપલભન્તે. (પ્સ્પ્_2-3:99) ન દશતથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ઉપલભન્તે. નાધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપલભન્તે, ન બહિર્ધાશૂન્યતાં નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપલભન્તે. ન સમાધીન્ ન ધારણીમુખાન્ય્ ઉપલભન્તે. ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ ઉપલભન્તે. ન બોધિં ન બુદ્ધં ન બુદ્ધધર્માન્ ઉપલભન્તે. ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપલમ્ભયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, યેનોપલભ્યેત યદ્ ઉપલભ્યેત યત્ર ચોપલભ્યેત.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, તથા હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપલમ્ભયોગેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ બોધિમ્ અપિ નોપલભતે પ્રાગ્ એવ બોધિસત્ત્વધર્માન્.
શક્ર આહ: કિં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એવ ચરતિ નાન્યાસુ પારમિતાસુ?
ભગવાન્ આહ: સર્વાસુ કૌશિક પારમિતાસુ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરતિ ન કેવલં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન સ દાનપારમિતાં નોપલભતે દાયકમ્ અપિ નોપલભતે પ્રતિગ્રાહકમ્ અપિ નોપલભતે, શીલપારમિતાં નોપલભતે શીલવન્તમ્ અપિ નોપલભતે દૌઃશીલ્યમ્ અપિ નોપલભતે, ક્ષાન્તિપારમિતાં નોપલભતે ક્ષમિણમ્ અપિ નોપલભતે ક્ષમ્યમ્ અપિ નોપલભતે વીર્યપારમિતાં નોપલભતે કર્તવ્યમ્ અપિ નોપલભતે કાયચિત્તમ્ અપિ નોપલભતે, ધ્યાનપારમિતાં નોપલભતે ચિત્તમ્ અપિ નોપલભતે સમાધિમ્ અપિ નોપલભતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપલભતે પ્રજ્ઞાવન્તમ્ અપિ નોપલભતે પ્રજ્ઞયમ્ અપિ નોપલભતે. અપિ તુ ખલુ પુનઃ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વંગમા નાયિકા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનં દદતઃ. પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વંગમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલં રક્ષતઃ ક્ષાન્તિં ભાવયતો વીર્યમ્ આરમ્ભમાણસ્ય ધ્યાનં સમાપદ્યમાનસ્ય ધર્માન્ વિભાવયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા પૂર્વંગમા નાયિકા સર્વધર્માણામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. સપ્તત્રિંશતાં (પ્સ્પ્_2-3:100) બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણામ્ અનુપલનિભયોગેન. આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. સર્વશૂન્યતાનાં સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. સર્વજ્ઞતાયા અનુપલમ્ભયોગેન યાવત્ સર્વધર્માણામ્ અનુપલમ્ભયોગેન. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક જામ્બૂદ્વીપકાનાં વૃક્ષાણાં નાનાપત્રપલાશાનાં નાનાપુષ્પફલાનાં નાનારોહસંસ્થાનપરિણાહાનાં ન ચ તેષાં વૃક્ષાણાં ચ્છાયાયા વિશેષો વા નાનાકરણં ચોપલભ્યતે, અપિ તુ ચ્છાયા ચ્છાયેતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ. એવમ્ એવ કૌશિક પઞ્ચાનાં પારમિતાનાં પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાનાં સર્વજ્ઞાતાપરિણામિતાનાં ન વિશેષો ન નાનાકરણમ્ ઉપલભ્યતે ઽનુપલમ્ભયોગેન.
ઇતિ પરાર્થાધિમુક્તિર્ અધિમાત્રાધિમાત્રેત્ય્ ઉક્તો અધિમુક્તિમનસ્કારઃ ગુણપરિકીર્તનપરિવર્તો નામ ચતુર્થઃ
શક્ર આહ: મહાગુણસમન્વાગતા ભગવન્ન્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વગુણપરિપૂરણી અપ્રમેયગુણસમન્વાગતા અચિન્ત્યગુણસમન્વાગતા અતુલ્યગુણસમન્વાગતા અપરિમાણગુણસમન્વાગતા અપર્યન્તગુણસમન્વાગતેયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા. યઃ કશ્ચિદ્ ભગવન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ, તાં ચ સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યતિ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્ યથોપદિષ્ટાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં યોનિશો મનસિકુર્યાદ્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાત્, કતરસ્ તયોર્ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?
ભગવાન્ આહ: તેન હિ કૌશિક ત્વામ્ એવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ યથા તે ક્ષમતે તથા વ્યાકુર્યાઃ. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિક, યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતશરીરાણિ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સર્ષપફલમાત્રકં તથાગતશરીરં પરસ્મૈ દદ્યાત્ સંવિભાગં કુર્યાત્, સો ઽપિ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તત્ સર્ષપફલમાત્રકં (પ્સ્પ્_2-3:101) તથાગતશરીરં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પાજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, કતરસ્ તયોર્ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્?

શક્ર આહ: યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનેયાયં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતશરીરાણિ સ્વયં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેદ્ અર્ચયેદ્ અપચાયેત, સો ઽપિ સર્ષપફલમાત્રકં તથાગતશરીરં પરસ્મૈ દાદ્યાદ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. એવમ્ અર્થવશં સંપશ્યમાનેન તથાગતેન વજ્રોપમં સમાધિં સમાપદ્ય આત્મભાવં વજ્રોપમં ભિત્ત્વા તથાગતશરીરાણ્ય્ અધિષ્ઠિતાનિ મહાકરુણાં સંજનય સત્ત્વકાયે તથાગતધાતુવૈનયિકાનાં સત્ત્વાનામ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? યે કેચિદ્ ભગવન્ તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃત્તસ્યાન્તશઃ સર્ષપફલમાત્રકમ્ અપિ ધાતું પૂજયિષ્યન્તિ સર્વેષાં તેષાં ન શક્યં તસ્ય કુશલમૂલસ્ય પર્યન્તો ઽધિગન્તું યાવત્ પરિનિર્વાણમ્ ઇતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્. યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરિષ્યતિ ગુરુકરિષ્યતિ માનયિષ્યતિ પૂજયિષ્યત્ય્ અર્ચયિષ્યત્ય્ અપચાયિષ્યતે પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, પરસ્મૈ ચ લિખિત્વા દદ્યાદ્ એવં કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. ઇતિ પ્રથમા સ્તુતિમાત્ર
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં યથોપદિષ્ટાં પરેભ્યો ગત્વા આચક્ષીત દેશયેત્ પ્રકાશયેદ્ વિભજેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્ અયં સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતઃ પૂર્વકાત્ કુલપુત્રાદ્ વા કુલદુહિતુર્ વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. શાસ્તેતિ વા પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ, અન્યતરાન્યતરો વા ગુરુસ્થાનીયઃ સબ્રહ્મચારી. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષ એવાત્ર શાસ્તા દ્રષ્ટવ્યો યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન હ્ય્ અન્યઃ શાસ્તા અન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ શાસ્તા, શાસ્તૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરો વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા લોકે પ્રાદુર્ભૂતાઃ, યે ઽપિ તે ઽભિજ્ઞાઃ સબ્રહ્મચારિણો ઽન્યતરાન્યતરે ઽવિનિવર્તનીયત્વે સ્થિતાસ્, તે ઽપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઇહૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ (પ્સ્પ્_2-3:102) અભિસંબુદ્ધાઃ. અત્રૈવ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શ્રાવકાઃ શિક્ષિતાઃ, અર્હન્તો ઽર્હત્ત્વં પ્રાપ્તાઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્તા, બોધિસત્ત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામન્તિ અવક્રાન્તાશ્ ચ અવક્રમિષ્યન્તિ ચ. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સંમુખં સત્કર્તુકામેન ગુરુકર્તુકામેન માનયિતુકામેન પૂજયિતુકામેન પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા પુસ્તકલિખિતા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્ર ધ્વજપતાકાભિઃ. ઇમમ્ અપિ ચાર્થવશં સંપશ્યમાનસ્ય મમાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધસ્યૈતદ્ અભૂત્; કન્ ન્વ્ અહં ધર્મમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરેયં સત્કુર્યાં ગુરુકુર્યાં માનયેયં પૂજયેયમ્ ઇતિ. સો ઽહં કૌશિક યદા નાદ્રાક્ષં સદેવકે લોકે સબ્રહ્મકે સમારકે સશ્રમણબ્રાહ્મણિકાયાં પ્રજાયાં સદેવમાનુષાસુરાયાં સદૃશમ્. તસ્ય મે સદૃશં સમનુપશ્યમાનસ્ય એતદ્ અભૂત્; યન્ નૂનમ્ અહં ય એવ મયા ધર્માભિસંબુદ્ધસ્ તમ્ એવ ધર્મં સત્કુર્યાં ગુરુકુર્યાં માનયેયં પૂજયેયમ્ ઇતિ, ધર્મમ્ એવ ચોપનિશ્રાય વિહરેયમ્ ઇતિ. અયમ્ એવ કૌશિક સદ્ધર્મો યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા. અહમ્ એવ કૌશિક ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સત્કરોમિ ગુરુકરોમિ માનયામિ પૂજયામિ સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વા ઉપનિશ્રાય ચ વિહરામિ. કિં વા પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધુકામેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા ન સત્કર્તવ્યા ન ગુરુકર્તવ્યા ન માનયિતવ્યા ન પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈર્ વા કુલદુહિતૃભિર્ વા ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવ્રચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા હિ બોધિસત્ત્વા, બોધિસત્ત્વનિર્જાતાશ્ ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્, તથાગતનિર્ જાતાશ્ ચ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાસ્. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક મહાયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈર્ વા કુલદુહિતૃભિર્ વા શ્રાવકયાનિકૈશ્ ચ ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા સત્કર્તવ્યા ગુરુકર્તવ્યા માનયિતવ્યા (પ્સ્પ્_2-3:103) પૂજયિતવ્યા પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, યત્ર શિક્ષિત્વા કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે અભિસંભોત્સ્યન્તે. ઇતિ દ્વિતીયા સ્તુતિમાત્રા
એકં કૌશિક સત્ત્વં સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપ્ય અપ્રમેયં પુણ્યં પ્રસવતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. તત્ કસ્ય હેતોર્? દશસુ કૌશિક કુશલેષુ કર્મપથેષુ સત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠાપિતા અપરિમુક્તા એવ નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકાસુરગતિભ્યઃ, સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ પુનઃ સર્વદુર્ગતિભ્યો મુક્તો ભવતિ. ઇતિ તૃતીયા સ્તુતિમાત્રા
સકૃદાગામિફલે એવં સત્ત્વં પ્રતિષ્ઠાપ્ય બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. ઇતિ ચતુર્થી સ્તુતિમાત્રા
એવમ્ અનાગામિફલે એકં સત્ત્વં પ્રતિષ્ઠાપ્ય બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. ઇતિ પઞ્ચમી સ્તુતિમાત્રા
એવમ્ એકં સત્ત્વમ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. ઇતિ ષષ્ઠી સ્તુતિમાત્રા
એવમ્ એકં સત્ત્વં પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. ઇતિ સપ્તમી સ્તુતિમાત્રા

યઃ કશ્ચિત્ કૌશિક કુલપુત્રો વાસ્ કુલદુહિતા વા જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, યો વાન્યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા એકં સત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ બુદ્ધનેત્ર્યાઃ સો ઽનુપચ્છેદાય પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ. ઇતિ અષ્ટમી સ્તુતિમાત્રા
એવં યઃ સર્વજામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યો વાન્ય એકં સત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સન્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. ઇતિ નવમી સ્તુતિમાત્રેત્ય્ ઉક્તા સ્તુતિઃ
એવં યઃ સર્વજામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યો વાન્ય એકં સત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. ઇતિ પ્રથમા સ્તોભમાત્રા
(પ્સ્પ્_2-3:104)
એવં યઃ સર્વજામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યો વાન્ય એકં સત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. ઇતિ દ્વિતિયા સ્તોભમાત્રા
એવં યઃ સર્વજામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યો વાન્યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા એકં સત્ત્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ બુદ્ધનેત્ર્યાઃ. સો ઽનુપચ્છેદાય પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ, ય એકં સત્ત્વમ્ અપ્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? બોધિસત્ત્વનિર્જાતા હિ કૌશિક યાવન્તસ્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ. તદ્ અનેન કૌશિક પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં બોધિસત્ત્વો ઽપિ પૂજયિતવ્યઃ સદેવમાનુષાસુરેણ લોકેન. ઇતિ તૃતીયા સ્તોભમાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ. કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાન્ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનાસ્રવા ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટા, યત્ર કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ શિક્ષિત્વા સમ્યક્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તાશ્ ચાવક્રમિષ્યન્તિ ચાવક્રામન્તિ ચ. યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ. પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ. બોધિસત્ત્વા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તા અવક્રમિષ્યન્તિ ચ અવક્રામન્તિ, અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંભોત્સ્યન્તે અભિસંબુધ્યન્તે ચ. કતમે ચ તે કૌશિક અનાસ્રવા ધર્માસ્? તદ્યથા પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માશ્ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટ વિમોક્ષા નવાનુપૂર્વં વિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞા અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યાવદ્ અપરિમાણા બુદ્ધધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટાસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તદ્ અનેનાપિ તે કૌશિક (પ્સ્પ્_2-3:105) પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્. યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા પરેભ્યો દદ્યાલ્ લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ અત્ર કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણ સર્વધર્મા ઉપદિષ્ટા, યૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞયન્તે, ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, ત્રાયસ્તિંશા યામા તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્ત્મો બ્રહ્મપાર્ષદ્યા બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણો યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગા દેવા પ્રજ્ઞાયન્તે, સર્વપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, આર્યસત્યાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, શૂન્યતાનિમિતાપ્રણિહિતાનિ ષડ્ અભિજ્ઞાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, મહામૈત્રી મહાકરુણા પ્રજ્ઞાયન્તે, સર્વજ્ઞતાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સ્રોતઆપન્નાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વા યાવત્ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા યાવન્તઃ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ યાવત્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતાઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધધર્માશ્ ચ. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક ચાતુર્મહાદ્વીપ્દ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપિતા, યઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યે સાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તન્ સર્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે ઽનાગામિફલે ઽર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા (પ્સ્પ્_2-3:106) કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અન્તશઃ પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: તિષ્ઠન્તુ કૌશિક સાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા યાવત્ પ્રત્યેકાયાં બોધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા, યઃ કશ્ચિત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યે દ્વિસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.

ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતાં કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક દ્વિસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા યાવત્ પ્રત્યેકબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપિતા, યે કેચિત્ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પૃતિષ્ઠાપયેત્ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા પરેભ્યો દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વા યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપિતાઃ યાવન્તઃ કાઉશિક દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ટાપયેદ્ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા પરસ્મૈ દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનાસ્રવા ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટાસ્, તત્ર કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ શિક્ષિત્વા સમ્યક્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તા અવક્રમિષ્યન્તિ અવક્રામન્તિ ચ, યાવદ્ અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ. પ્રત્યેકાં બોધિં પ્રાપ્તાઃ પ્રાપ્સ્યન્તે પ્રાપ્નુવન્તિ ચ. બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાશ્ ચ બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તા અવક્રમિષ્યન્તિ અવક્રામન્તિ ચ. અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુધ્યન્તે અભિસંભોત્સ્યન્તે ચ. કતમ એવ કૌશિક (પ્સ્પ્_2-3:107) અનાસ્રવા ધર્માસ્? તદ્યથા પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માશ્ ચત્વારિ સત્યાનિ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ યાવદ્ અપરિમાણા બુદ્ધધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટાસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં તદ્ અનેનાપિ તે કૌશિક પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યં, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પુસ્તકલિખિતામ્ અપિ કૃત્વા પરેભ્યો દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અત્ર કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં વિસ્તરેણ સર્વધર્મા ઉપદિષ્ટા, યૈર્ ધર્મૈઃ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલાનિ બ્રાહ્મણમહાશાલકુલાનિ ગૃહપતિમહાશાલકુલાનિ પ્રજ્ઞાયન્તે, ચાતુર્મહારાજકાયિકા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગા દેવાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, પારમિતાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સર્વજ્ઞતાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સ્રોતઆપન્નાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, સકૃદાગામિનો ઽનાગામિનો ઽર્હન્તઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે, તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પ્રજ્ઞાયન્તે.
પુનર્ અપરં કૌશિક યે જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ પઞ્ચસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં લિખિત્વા પુસ્તકગતાં કૃત્વા પરેભ્યો દદ્યાદ્ અન્તશો લિખનાયાપિ વાચનાયાપિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનાસ્રવા ધર્મા વિસ્તરેણોપદિષ્ટાઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, ઇદન્ તેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસૂતં ભવિષ્યતિ, ન ત્વ્ એવ જામ્બુદ્વીપકાન્ સત્ત્વાંશ્ ચાતુર્દ્વીપકાન્ સાહસ્રે દ્વિસાહસ્રે ત્રિસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ ધ્યાનાપ્રમાણેષ્વ્ આરૂપ્યાભિજ્ઞાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય. તત્રાયં યોનિશો મનસિકારો ન દ્વયચરિતો બોધૌ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, ન દ્વયચરિતો બોધૌ ધ્યાનપારમિતાં (પ્સ્પ્_2-3:108) વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં, ન દ્વયચરિતો બોધૌ દાનપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. ન દ્વયચરિતો બોધૌ અધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ. ન દ્વયચરિતો બોધૌ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ. ન દ્વયચરિતો બોધૌ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞતાં યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ. ઇતિ ચતુર્થી સ્તોભમાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનેકપર્યાયેણ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેભ્યો દેશયિષ્યતિ વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ ભાવયિષ્યતિ વિચરિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ અર્થમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ. તત્રાયં પ્રજ્ઞાપારમિતાર્થો ઽદ્વયે ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં દ્રક્ષ્યતિ ન દ્વયે, ન નિમિત્તતો નાનિમિત્તતઃ નાયૂહતો ન નિર્યૂહતઃ, નોત્ક્ષેપતો ન પ્રક્ષેપતઃ, ન સંક્લેશતો ન વ્યવદાનતઃ, નોત્પાદતો ન નિરોધતઃ, ન ગ્રાહતો નોત્સર્ગતઃ, ન સ્થાનતો નાસ્થાનતઃ, ન ભૂતતો નાભૂતતઃ, ન યોગતો નાયોગતઃ, ન શેષતો નાશેષતઃ, ન પ્રત્યંશતો નાપ્રત્યંશતઃ ન ધર્મતો નાધર્મતઃ, ન તથતાતો નાતથતાતઃ, ન ભૂતકોટિતો નાભૂતકોટિતઃ. અયમ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેભ્યો વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ સ્વાધ્યાસ્યતિ દેશયિષ્યતિ ભાવયિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ અર્થં ચોપદેક્ષ્યતિ. ન ત્વ્ એવ યઃ કેવલમ્ આત્મને ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ. ઇતિ પઞ્ચમી સ્તોભમાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્વયં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશશ્ ચ મનસિકરિષ્યતિ, તાં ચ પરેભ્યો વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયિષ્યતિ પ્રજ્ઞાપયિષ્યતિ પ્રસ્થાપયિષ્યતિ વિભાવયિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ અર્થં ચોપદેક્ષ્યતિ, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ.
શક્ર આહ: એવમ્ એતદ્ ભગવન્ન્ એવમ્ એતત્ સુગત.

ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉપદેષ્ટવ્યા સાર્થા સવ્યઞ્જના, એવમ્ ઉપદિશન્ કૌશિક કુલપુત્રો વા (પ્સ્પ્_2-3:109) કુલદુહિતા વા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણેન પુણ્યસ્કન્ધેન સમન્વાગતો ભવિષ્યતિ. ઇતિ ષષ્ઠી સ્તોભમાત્રા
સચેત્ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા દશસુ દીક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશ્ય્ અપ્રમેયાન્ અસંખ્યેયાન્ અપરિમાણાંસ્ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ યાવજ્જીવં સુખોપધાનેન સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, યડ્ ચ ખલુ પુનઃ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનેકપર્યાયેણ પરેભ્યો વિસ્તરેણ દેશયેદ્ અર્થમ્ અસ્યા વિજ્ઞાપયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્ અયમ્ એવ તતઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અત્ર હિ પ્રજ્ઞાપાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા તૈર્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા અભિસંબુદ્ધ્યતે અભિસંભોત્સ્યતે ચ. ઇતિ સપ્તમી સ્તોભમાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અસંખ્યેયાન્ અપરિમાણાન્ કલ્પાન્ દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેભ્યો વિસ્તરેણ સંપ્રકાશયેત્ કથયેદ્ યાવત્ સૂચયેત્ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, અયન્ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. તત્ર કૌશિક કતમ ઉપલમ્ભઃ? યદ્ બોધિસત્ત્વસ્યોપલમ્ભયોગેન દાનન્ દદતઃ, એવં ભવતિ; અહં દાનન્ દદામિ, ઇદં દાનન્ દદામિ, પરસ્મૈ દાનન્ દદતો દાનમ્ એવ સ્થાસ્યતિ, ન દાનપારમિતા. ઇદં શિલમ્, અહં શીલવાન્, અમૂન્ સત્ત્વાન્ રક્ષામિ નેયં શીલપારમિતા. અહં ક્ષાન્તિમ્ આરભે, ઇમાં ક્ષાન્તિં પરસ્મૈ ક્ષમામિ, અસ્યાં ક્ષાન્તૌ સ્થાસ્યામિ, નેયં ક્ષાન્તિપારમિતા. અહં વીર્યમ્ આરભે, ઇદં વીર્યમ્ એષામ્ અર્થાય, અસ્મિન્ વિર્યે સ્થાસ્યામિ, નેયં વીર્યપારમિતા. અહં ધ્યાનં સમાપત્સ્યે, ઇદં ધ્યાનમ્ એષામ્ અર્થાય સમાપત્સ્યે, અત્ર ધ્યાને સ્થાસ્યામિ, નેયં ધ્યાનપારમિતા. અહં પ્રજ્ઞાં ભાવયામિ, ઇયં પ્રજ્ઞા એષામ્ અર્થાય, અસ્યાં પ્રજ્ઞાયાં સ્થાસ્યામિ, નાયં પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં હિ કૌશિક ઉપલમ્ભે ચરિતસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ન દાનપારમિતા પરિપૂર્યતે, ન શીલપારમિતા ન ક્ષાન્તિપારમિતા ન વીર્યપારમિતા ન ધ્યાનપારમિતા, ન પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂર્યતે.
શક્ર આહ: કથં ચરતો ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા પરિપૂર્યતે? કથં શીલપારમિતા પરિપૂર્યતે? કથં ક્ષાન્તિપારમિતા (પ્સ્પ્_2-3:110) પરિપૂર્યતે? કથં વીર્યપારમિતા પરિપૂર્યતે? કથં ધ્યાનપારમિતા પરિપૂર્યતે? કથં પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂર્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનન્ દદન્ ન દાયકમ્ ઉપલભતે ન પ્રતિગ્રાહકમ્ ઉપલભતે ન દેયમ્ ઉપલભતે, ઇયમ્ ઉચ્યતે દાનપારમિતા. ન શિલમ્ ઉપલભતે ન શીલવન્તં ન સત્ત્વમ્ ઉપલભતે, ઇયમ્ ઉચ્યતે શીલપારમિતા. ન ક્ષાન્તિમ્ ઉપલભતે ન ક્ષમ્યં ન ક્ષમિણમ્ ઉપલભતે, ઇયમ્ ઉચ્યતે ક્ષાન્તિપારમિતા. ન વીર્યમ્ ઉપલભતે ન કાયં ન ચિત્તમ્ ઉપલભતે, ઇયમ્ ઉચ્યતે વીર્યપારમિતા. ન ધ્યાનમ્ ઉપલભતે ન ધ્યાયિનં ન ધ્યાતવ્યમ્ ઉપલભતે, ઇયમ્ ઉચ્યતે ધ્યાનપારમિતા. ન પ્રજ્ઞામ્ ઉપલભતે ન પ્રજ્ઞાવન્તં ન પ્રજ્ઞેયમ્ ઉપલભતે યેષામ્ અર્થાય ભાવયતિ, ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં ચરતઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા પરિપૂર્યતે, શીલપારમિતા પરિપૂર્યતે ક્ષાન્તિપારમિતા પરિપૂર્યતે વીર્યપારમિતા પરિપૂર્યતે ધ્યાનપારમિતા પરિપૂર્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા પરિપૂર્યતે. એવં હિ કૌશિક કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા અનુપલમ્ભેનેયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સાર્થા સવ્યઞ્જનોપદેષ્ટવ્યા. એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતા અનુપલમ્ભેનેયં સાર્થા સવ્યઞ્જનોપદેષ્ટવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોર્? ભવિષ્યન્તિ કૌશિકાનાગતે ઽધ્વનિ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. તત્ર કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાશ્રવણેન વિનાશયિષ્યન્તિ તેષામ્ અપીયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સાર્થા સવ્યઞ્જનોપદેષ્ટવ્યા.
શક્ર આહ: કતમા સા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા?

ભગવાન્ આહ: ઇહ કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદેક્ષ્યામ ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. તત્રેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં ચોપદેક્ષ્યન્તિ ય એવં ચ ચરતિ સ ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઇતિ. યેષામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ કુલપુત્રાણાં વા કુલદુહિતૃણાં વા તે રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ગવેષિષ્યન્તિ. એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ગવેષિષ્યન્તિ. તે પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. તે પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાયાં ચરિષ્યન્તિ. તે ચક્ષુર્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં શબ્દા ગન્ધા રસાઃ સ્પ્રષ્ટવ્યા ધર્મા અનિત્યા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. પૃથિવીધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. અબ્ધાતું તેજોધાતું વાયુધાતુમ્ (પ્સ્પ્_2-3:111) આકાશધાતું વિજ્ઞાનધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુર્ધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શ્રોત્રધાતું ઘ્રાણધાતું જિહ્વાધાતું કાયધાતું મનોધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. રૂપધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શબ્દધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ગન્ધધાતું રસધાતું સ્પ્રષ્ટવ્યધાતું ધર્મધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુમ્ અનીત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતું ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતું જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતું કાયવિજ્ઞાનધાતું મનોવિજ્ઞાનધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુઃસંસ્પર્શધાતુનિ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શ્રોત્રસંસ્પર્શધાતું ઘ્રાણસંસ્પર્શધાતું જિહ્વાસંસ્પર્શધાતું કાયસંસ્પર્શધાતું મનઃસંસ્પર્શધાતુમ્ અનિત્ય ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના અનિત્યા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના અનિત્યા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. રૂપં દુઃખમ્ અનિત્યમ્ અનાત્મેત્ય્ અશુભમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ અનિત્યમ્ અનાત્મેત્ય્ અશુભમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. પૃથિવીધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. અબ્ધાતું તેજોધાતું વાયુધાતુમ્ આકાશધાતું વિજ્ઞાનધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મા દુઃખા ઇતિ અનાત્માન ઇત્ય્ અશુભા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુર્ દુઃખમ્ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો દુઃખમ્ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. રૂપધાતું શબ્દધાતું ગન્ધધાતું રસધાતું સ્પ્રષ્ટવ્યધાતું ધર્મધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુર્ધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. શ્રોત્રધાતું ઘ્રાણધાતું જિહ્વાધાતું કાયધાતું મનોધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતું ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતું જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતું કાયવિજ્ઞાનધાતું મનોવિજ્ઞાનધાતું દુઃખ ઇત્ય્ અનાત્મેત્ય્ અશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. ચક્ષુઃસંસ્પર્શધાતું ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના દુઃખેત્ય્ અનાત્મિકેત્ય્ અશુભેત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શધાતું શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના દુઃખેત્ય્ અનાત્મેત્ય્ (પ્સ્પ્_2-3:112) અશુભેત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં તે પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં ધ્યાનપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાં વીર્યપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાં ક્ષાન્તિપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાં શીલપારમિતાપ્રતિવર્ણિકાં દાનપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યં દુઃખમ્ અનાત્માશુભમ્ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. યાવચ્ ચક્ષૂ રૂપં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુમ્ અનિત્યો દુઃખો ઽનાત્માશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં યાવચ્ છ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનધાતુમ્ અનિત્યો દુઃખો ઽનાત્માશુભ ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં પ્રજ્ઞાપારમિતા અનિત્યા દુઃખાનાત્માશુભેત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતા અનિત્યા દુઃખાનાત્માશુભેત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ અનિત્યા દુઃખાનાત્માનોશુભા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, પ્રજ્ઞાપાર્મિતાયાં ચરન્તઃ. એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અનિત્યાનિ દુઃખાન્ય્ અનાત્માન્ય્ અશુભાનીત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ અનિત્યા દુઃખા અનાત્માનો ઽશુભા ઇત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્તો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનિત્યા દુઃખાનાત્માશુભેત્ય્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં ચ વક્ષ્યન્તિ ય એવં ચરતિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતીતિ, ઇયં કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા.
પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશન્ત એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય સ ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયમાનઃ પ્રથમાયાં ભૂમૌ સ્થાસ્યસિ યાવદ્ દશમ્યાં ભૂમૌ સ્થાસ્યસિ. એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં ભાવયમાનઃ પ્રથમાયાં ભૂમૌ સ્થાસ્યસિ યાવદ્ દશમ્યાં ભૂમૌ સ્થાસ્યસિ. તચ્ ચ નિમિત્તયોગેનોપલમ્ભયોગેન સર્વાકારસંજ્ઞયા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયિષ્યતિ, ઇયં સા કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા.
પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય સ ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયમાનઃ શ્રાવકભૂમિં સમતિક્રમિષ્યસિ, પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં સમતિક્રમિષ્યસિ, ઇયં સા કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા.
(પ્સ્પ્_2-3:113)
પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં મહાયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં વા કુલદુહિતૃણાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશન્ત એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય સ ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયમાનો બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રમિષ્યસિ, ઇયં સા કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકા.
પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશમાના એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય સ ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયમાનો ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલપ્સ્યસે સ ત્વમ્ અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિં પ્રતિલભ્ય બોધિસત્ત્વાભિજ્ઞાસુ સ્થાસ્યસિ સ ત્વમ્ અભિજ્ઞાસુ સ્થિત્વા બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમિષ્યસિ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સત્કરણાય ગુરુકરણાય માનનાય પૂજનાયાર્ચનાયાપચાયનાય, એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવમ્ ઉપદિશમાનાઃ કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ.

પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં વા કુલદુહિતૃણાં વા એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, યઃ કુલપુત્રઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પર્યવાપ્સ્યતિ યોનિશો મનસિકરિષ્યતિ સો ઽસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયમ્ અપરિમાણં પુણ્યસ્કન્ધં પ્રસવિષ્યતિ. એવં ચોપદિશમાનાઃ કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ.
પુનર્ અપરં કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં યત્ કુશલમૂલં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં તત્ સર્વમ્ અનુમોદ્ય એકતઃ પિણ્ડીકૃત્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામય. એવમ્ ઉપદિશમાનાઃ કૌશિક તે કુલપુત્ર વા કુલદુહિતરો વા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ.
શક્ર આહ: કથમ્ ઉપદિશન્તસ્ તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કુલપુત્રાણાં વા કુલદુહિતૃણાં વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ?
(પ્સ્પ્_2-3:114)
ભગવાન્ આહ: ઇહ કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં બોધિસત્ત્વયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં વા પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયમાનો રૂપમ્ અનિત્યતો મા દ્રાક્ષીસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપં રૂપસ્વભાવેન શૂન્યં, યશ્ ચ રૂપસ્વભાવઃ સો ઽભાવો, યશ્ ચાભાવઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતા તત્ર રૂપન્ ન નિત્યમ્ ઇતિ વા અનિત્યમ્ ઇતિ વા વ્યપદિશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ રૂપમ્ એવ તત્ર ન સંવિદ્યતે. કુતો નિત્યં વા અનિત્યં વા ભવિષ્યતિ? એવં ચોપદિશન્તસ્ તે કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યતો મા દ્રાક્ષીસ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન શૂન્યં, યશ્ ચ વિજ્ઞાનસ્વભાવઃ સો ઽભાવો, યશ્ ચાભાવઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતા તત્ર વિજ્ઞાનં ન નિત્યમ્ ઇતિ વા અનિત્યમ્ ઇતિ વા વ્યપદિશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ વિજ્ઞાનમ્ એવ તત્ર ન સંવિદ્યતે. કુતો નિત્યં વા અનિત્યં વા ભવિષ્યતિ? એવમ્ ઉપદિશન્તસ્ તે કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ સર્વપારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ સત્યેષ્વ્ અષ્ટવિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ ષટ્સ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ કર્તવ્યમ્. એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય મા ચ ત્વં કુલપુત્ર સર્વજ્ઞતામ્ અનિત્યતો દ્રાક્ષીસ્. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સર્વજ્ઞતા સર્વજ્ઞતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યષ્ ચ સર્વજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવઃ સો ઽભાવો, યો ઽભાવઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન તત્ર સર્વજ્ઞતાયા નિત્યતા વા અનિત્યતા વા વ્યપદિશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સર્વજ્ઞતૈવ ન સંવિદ્યતે. કુતઃ પુનર્ નિત્યતા વા અનિત્યતા વા ભવિષ્યતિ? એવં ચોપદિશન્તઃ. કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ.
પુનર્ અપરં કૌશિક કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તેષાં મહાયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં વા કુલદુહિતૃણાં વા એવં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, (પ્સ્પ્_2-3:115) એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવય મા ચ ત્વં કંચિદ્ ધર્મં દ્રાક્ષીઃ, મા ચ કસ્મિંચિદ્ ધર્મે સ્થાઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન સ ધર્મઃ સંવિદ્યતે યો ધર્મો દ્રષ્ટવ્યો યત્ર વા પ્રતિષ્ઠાતવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ કૌશિક સર્વધર્મા સ્વભાવેન શૂન્યાઃ, યશ્ ચ ધર્મઃ સ્વભાવેન શૂન્યઃ સો ઽભાવો, યશ્ ચાભાવઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતા સા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાયુહલં વા નિર્યૂહલં વા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા ઉચ્છેદો વા શશ્વતો વા એકાર્થતા વા નાનાર્થતા વા આગમો વા નિર્ગમો વા. એવમ્ ઉપદિશન્તઃ કૌશિક તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિવર્ણિકામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અર્થો વ્યપદેષ્ટવ્યઃ. એવમ્ ઉપદિશન્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવિષ્યતિ. ન ત્વ્ એવ તે પૂર્વકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ. ઇત્ય્ અષ્ટમી સ્તોભમાત્રા

પુનર્ અપરં કૌશિક યે જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં પરેભ્યો નૈકૈઃ પર્યાયૈઃ કથયિષ્યતિ દેશયિષ્યતિ વિભાવયિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ સંપ્રકાશયિષ્યતિ. એવં ચ વક્ષ્યન્તિ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીષ્વ પર્યવાપ્નુહિ ધારય વાચય યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્રોતઆપન્નશ્ ચ સ્રોતઆપત્તિફલં ચ પ્રભાવ્યતે. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક જામ્બુદ્વીપકાઃ સર્વસત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે વિનીતાસ્, તિષ્ઠન્તુ ચાતુર્દ્વીપકાઃ સર્વસત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે વિનીતાસ્, તિષ્ઠન્તુ સાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે વિનીતાસ્, તિષ્ઠન્તુ દ્વિસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે વિનીતાઃ. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વ્સ્ઃ સ્રોતઆપત્તિફલે વિનીતાઃ, યાવન્તઃ કૌશિક પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદિવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા (પ્સ્પ્_2-3:116) સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં વિદિક્ષૂર્ધ્વમ્ અધો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવતિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરેભ્યઃ. સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં વિસ્તરેણ કથયેદ્ દેશયેદ્ અર્થમ્ અસ્યાઃ સંપ્રકાશયેદ્ વિભજેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાત્ સંપ્રકાશયેદ્, એવં ચ વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીષ્વ પર્યવાપ્નુહિ ધારય વાચય યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્રોતઆપન્નઃ પ્રભાવ્યતે.
ઇતિ નવમી સ્તોભમાત્રેત્ય્ ઉક્તઃ સ્તોભઃ
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવન્તો જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ સકૃદાગામિફલે પ્રતિષ્ઠપયેત્. ઇતિ પ્રથમા પ્રશંસામાત્રા
યાવદ્ અનાગામિફલે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. ઇતિ દ્વિતીયા પ્રશંસામાત્રા
યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં વિસ્તરેણોપદિશેત્ કથયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભજેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્, એવં વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ પર્યવાપ્નુહિ ધારય વાચય યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સકૃદાગામિફલમ્ અનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રજ્ઞાયતે. તિષ્ઠન્તુ કૌશિક જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હત્ત્વે વિનીતા યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચાતુર્દ્વીપકાન્ સર્વસત્ત્વાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. સાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. દ્વિસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઃઆપયેત્. ત્રિસાહસ્રે (પ્સ્પ્_2-3:117) લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વાન્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, યાવન્તઃ કૌશિક પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં દિશિ વિદિક્ષૂર્ધ્વમ્ અધો ગઙ્ગાનદીવાલુક્પમેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ યાવદ્ અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં પરેભ્યઃ સંપ્રકાશયેદ્ દેશયેત્ કથયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્, એવં વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ પર્યવાપ્નુહિ ધારય વાચય યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સકૃદાગામ્યનાગામ્યર્હન્તઃ પ્રજ્ઞાયન્તે. ઇતિ તૃતિયા પ્રશંસામાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યાવન્તો દશસુ દિક્ષુ ગઙ્ગાનદીવાલુક્પમેષુ લોકધાતુષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનામ્ અર્થિકેભ્યઃ છન્દિકેભ્યો વિસ્તરેણોપદિશેત્ કથયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્, એવં ચ કથયેદ્ એવં વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ પર્યવાપ્નુહિ ધારય વાચય યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રભાવ્યતે. ઇતિ ચતુર્થી પ્રશંસામાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યે જામ્બુદ્વીપે સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
(પ્સ્પ્_2-3:118)
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.

ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં પરેભ્યો વિસ્તરેણોપદિશેત્ કથયેદ્ દેશયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્, એવં વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ ધારય વાચય દેશય સંપ્રકાશય પર્યવાપ્નુહિ યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. યથાયથા ત્વં કુલપુત્ર યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપત્સ્યસે તથાતથા ત્વં કુલપુત્ર સર્વજ્ઞતાયા લાભી ભવિષ્યસિ. યથાયથા ચ તે સર્વજ્ઞતાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ તથાતથા ચ તે ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ. યથાયથા ચ તે પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ તથાતથા ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતા હિ કૌશિક પ્રથમચિત્તોત્પાદિકા બોધિસત્ત્વા, યે ચ કેચન દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાસ્ તેષામ્ અપિ સર્વેષાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા પ્રથમચિત્તોત્પાદિકા ભૂમિઃ. ઇતિ પઞ્ચમી પ્રશંસામાત્રા
યાયન્તશ્ ચાતુર્દ્વીપકાઃ સત્ત્વાઃ ઇતિ ષષ્ઠી પ્રશંસામાત્રા
યાયન્તઃ સાહસ્રે સત્ત્વાઃ. ઇતિ સપ્તમી પ્રશંસામાત્રા
યાયન્તો દ્વિસાહસ્રે ત્રિસાહસ્રે સત્ત્વાઃ.
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યે દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સમાદાપયેત્. તત્ કિં મન્યસે? કૌશિકાપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
શક્ર આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સ કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં પરેભ્યો વિસ્તરેણોપદિશેદ્ યાવત્ સંપ્રકાશયેદ્, એવં ચ વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ ધારય વાચય દેશય સંપ્રકાશય પર્યવાપ્નુહિ યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ. યથાયથા (પ્સ્પ્_2-3:119) ત્વં કુલપુત્ર યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપત્સ્યસે તથાતથા ત્વં કુલપુત્ર સર્વજ્ઞતાયા લાભી ભવિષ્યસિ. યથાયથા તે સર્વજ્ઞતાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ તથાતથા તે ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ. યથાયથા તે પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરિપૂરિં ગમિષ્યતિ તથાતથા ત્વમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતો નિર્જાતા હિ કૌશિક પ્રથમચિત્તોત્પાદિકા બોધિસત્ત્વા યે ચ કેચન દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વાસ્ તેષામ્ અપિ સર્વેષાં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતા પ્રથમચિત્તોત્પાદિકા ભૂમિઃ. ઇત્ય્ અષ્ટમી પ્રશંસામાત્રા
પુનર્ અપરં કૌશિક યાવન્તો જામ્બુદ્વીપકાસ્ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અવિનિવર્તનીયભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં તેષાં સર્વસત્ત્વાનાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનામ્ ઉપદિશેદ્ યાવત્ સંપ્રકાશયેદ્, એવં ચ વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહ્ણીષ્વ ધારય વાચય પર્યવાપ્નુહિ યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વ, યથાયથા ત્વં યથોપદિષ્ટાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપત્સ્યસે તથાતથા ત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણો ઽવિનિવર્તાનીયત્વે સ્થાસ્યસિ, અનુપૂર્વેણ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે, અયં કૌશિક કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, યાવન્તશ્ ચાતુર્દ્વીપકે લોકધાતૌ સત્ત્વા યાવત્ સાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વા યાવદ્ દ્વિસાહસ્રે લોકધાતૌ સર્વસત્ત્વા યાવન્તશ્ ચ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોહધાતૌ સર્વસત્ત્વા યાવદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગન્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિત વા અવિનિવર્તનીયભૂમૌ પ્રતિષ્ઠાપયેદ્, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં તેષાં સત્ત્વાનામ્ ઉપદિશેદ્ યાવત્ સંપ્રકાશયેત્ સાર્થાં સવ્યઞ્જનામ્, એવં વદેદ્ એહિ ત્વં કુલપુત્ર ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉદ્ગૃહાણ ધારય વાચય દેશય સંપ્રકાશય પર્યવાપ્નુહિ યોનિશો મનસિકુરુ યથોપદિષ્ટાયાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિપદ્યસ્વાત્ર હિ ત્વં પ્રતિપદ્યમાનો ઽવિનિવર્તનીયભૂમૌ સ્થાસ્યસિ, અનુપૂર્વેણાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યસે, અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
પુનર્ અપરં કૌશિક યઃ કશ્ચિત્ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવન્તો (પ્સ્પ્_2-3:120) જામ્બુદ્વીપકાઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ અવિનિવર્તનીયત્વે સ્થાપયેદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તેભ્યશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્ વિભજેત્ સાર્થાં સવ્યઞ્જનાં તેભ્યો ઽન્યતરેભ્યો બ્રૂયાદ્ અહં ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇતિ, તસ્મિન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિસ્તરેણ સાર્થં સવ્યઞ્જનામ્ ઉપદિશેદ્ દેશયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિભજેદ્ વિસ્તરેણોત્તાનિકુર્યાદ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેદ્ યાવદ્ દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અવિનિવર્તનીયત્વે સ્થાપયેત્ તેભ્યઃ કશ્ચિદ્ એવ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશેત્ તેભ્યશ્ ચૈકઃ કશ્ચિદ્ એવં બ્રૂયાદ્ અહં ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્ય ઇતિ, યશ્ ચ તસ્મૈ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપદિશેદ્ દેશયેત્ સંપ્રકાશયેદ્ વિભાવયેદ્ વિચરેદ્ ઉત્તાનીકુર્યાદ્ વિભજેત્ સાર્થાં સવ્યઞ્જનામ્ અયમ્ એવ તતો બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અવૈવર્તિકેભ્યો હિ બોધિસત્ત્વેભ્યો ઽત્યર્થં ધર્મ ઉપદેષ્ટવ્યો નિયતા હિ તે સંબોધિપરાયણા ન તે ભૂયો વિનિવર્તન્તે ઽનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ અમી ભૂત્કણ્ઠિતાઃ સંસારાદ્ મહાકરુણાસંપીડિતાશ્ ચ. ઇતિ નવમી પ્રશંસામાત્રેત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રશંસા

શક્ર આહ: યથાયથા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસન્નીભવત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેસ્ તથાતથા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવવદિતવ્યો ઽનુશાસનીયઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયામ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, સર્વશૂન્યતાસ્વ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, સ્મૃત્યુપસ્થાણેષુ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષ્વ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ આર્યસત્યેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, અષ્ટવિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ, સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અવવદિતવ્યો ઽનુશાસિતવ્યઃ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ અનુગ્રાહ્યઃ, સ ચ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મામિષાસંગ્રહાભ્યામ્ અનુગ્રહિતવ્યઃ. અયમ્ એવ ધર્મામિષાનુગ્રાહકસ્ તતો બહુતરં (પ્સ્પ્_2-3:121) પુણ્યં પ્રસવેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એવમ્ એતદ્ ભવતિ યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પારમિતાસ્વ્ અવવાદ્યતે ઽનુશાસ્યતે. સર્વશૂન્યતાસુ સર્વબોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ આર્યસત્યેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અભિજ્ઞાસુ સમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અવબોધ્યતે ઽનુશાસ્યતે.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ કૌશિક યસ્ ત્વં બોધિસત્ત્વયાનિકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચોત્સાહં દદાસિ, એવમ્ એવ ત્વયા કરણીયં ય આર્યશ્રાવકાઃ સત્ત્વાન્ અનુગ્રહીતુકામાસ્ તે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અનુગ્રહં કુર્વન્તિ, અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ અનુગૃહ્ણન્તિ ધર્મામિષાનુગ્રહાભ્યાં ચાનુપાલયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અતઃ પ્રભવો હિ ભગવતઃ શ્રાવકસંઘઃ, અતઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનમ્ અતો મહાયાનમ્. યદિ હિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં નોત્પાદિતમ્ અભવિષ્યત્, તદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાશિક્ષિષ્યત્ ષટ્સુ પારમિતાસુ ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ નાર્યસત્યેષુ નાષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ન ષટ્સુ પારમિતાસુ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ નાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ન બહિર્ધાશૂન્યતાયાં નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ન સર્વસમાધિષુ ન સર્વધારણીમુખેષુ ન તથાગતબલેષુ ન વૈશારદ્યેષુ ન પ્રતિસંવિત્સુ નાષ્ટાદશાસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અશિક્ષિષ્યતાશિક્ષમાણે ન તેષુ ધર્મેષુ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેત અનભિસંબુધ્યમાને તસ્મિન્ નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રજ્ઞાયેત ન પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિર્ ન શ્રાવકબોધિઃ. યસ્માત્ તર્હિ કૌશિક બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વસમાધ્હિષુ સર્વધારણીમુખેષુ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ આર્યસત્યેષુ ચાષ્ટસુ વિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષુ ષટ્સ્વ્ અભિજ્ઞાસુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યાવત્ સર્વધર્મેષુ શિક્ષતે, તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય સર્વલોકધાતોર્ નિરયાન્ ઉચ્છીનત્તિ, તિર્યગ્યોનિં પિતૃવિષયમ્ ઉચ્છીનત્તિ. ક્ષત્રિયમહાશાલકુલપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. બ્રાહ્મણમહાશાલકુલપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ગૃહપતિમહાશાલકુલપ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં યામાનાં તુષિતાનાં નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં (પ્સ્પ્_2-3:122) મહાબ્રહ્માણાં પરીત્તાભાનામ્ અપ્રમાણાભાનામ્ આભાસ્વરાણાં પરીત્તશુભાનામ્ અપ્રમાણશુભાનાં શુભકૃત્સ્નાનામ્ અનભ્રકાનાં પુણ્યપ્રસવાનાં બૃહત્ફલાનાં સુદ્ધાવાસાનામ્ અવૃહાણામ્ અતપાનાં સુદૃશાનાં સુદર્શનાનામ્ અકનિષ્ઠાનામ્ આકાશાનત્યાયતનોપગાનાં દેવાનાં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનોપગાનાં દેવાનામ્ અકિઞ્ચન્યાયતનોપગાનાં દેવાનાં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાનાં દેવાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. દાનપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. શીલપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ક્ષાન્તિપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભાવતિ. વીર્યપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. ધ્યાનપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં ચતુર્ણામ્ આર્યસત્યાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં બોધિસત્ત્વભૂમીનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. દશાનાં તથાગતબલાનાં ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદામ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. સર્વજ્ઞતાયા લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ. શ્રાવકયાનસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસ્ય મહાયાનસ્ય ચ લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ.
ઇતિ સ્તુત્ય્ આદિ પદાર્થોપસંહારઃ કૃતઃ
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: યદ્ ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. યચ્ ચ સર્વસત્ત્વાનામ્ અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યચ્ ચ શ્રાવકયાનસંપ્રસ્થિતાનાં, યચ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસંપ્રસ્થિતાનાં દાનમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શીલમયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ તતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતમ્ અગ્રમ્ આખ્યાયતે શ્રેષ્ઠમ્ આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠમ્ આખ્યાયતે વરમ્ આખ્યાયતે પ્રવરમ્ આખ્યાયતે પ્રણીતમ્ આખ્યાયતે (પ્સ્પ્_2-3:123) ઉત્તમમ્ આખ્યાયતે ઽનુત્તમમ્ આખ્યાયતે. અસમમ્ આખ્યાયતે અસમસમમ્ આખ્યાયતે. ઇતિ વિશેષપરિણામઃ

તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ યત્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં દાનમયં શીલમયં ભાવનામયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વં તદ્ આત્મદમનાય આત્મશમનાય આત્મપરિનિર્વાણાય યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતં ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયશ્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ષડ્ અભિજ્ઞા આત્મદમનાય આત્મશમનાય આત્મપરિનિર્વાણાય ભવન્તિ. બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુનર્ અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સર્વસત્ત્વાનાં દમનાય શમનાય પરિનિર્વાણાય અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતં ભવતિ. ઇતિ પરિણામનાકારિત્રમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ પુનર્ અયં મૈત્રેય બોધિસત્ત્વ યે તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ પૂર્વસ્યાં દિશ્ય્ અસંખ્યેયાપ્રમેયાપરિમાણેષુ લોકધાતુષુ, એવં દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરાસુ દિગ્વિદિક્ષૂર્ધ્વમ્ અધઃ, એકૈકસ્યાં દિશિ યાવદ્ અસંખ્યેયાપ્રમેયાપરિમાણા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પરિનિર્વૃતાસ્ તેષાં યાવત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવચ્ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મો નાન્તર્હિતઃ, એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યત્ કુશલમૂલમ્ ષટ્પારમિતિઆપ્રતિસંયુક્તં, યચ્ ચ તેષાં શ્રાવકયાનિકાનાં, યચ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં દાનમયં શીલમયં ભાવનામ્યં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, યાનિ ચ શૈક્ષાન્ય્ અનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચાશૈક્ષાણ્ય્ અનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યશ્ ચ તેષાં તથાગતાનાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ, યા ચ હિતૈષિતા, યા ચ મહામૈત્રી, યા ચ મહાકરુણા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાશ્ ચ બુદ્ધધર્મા, યશ્ ચ તૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ ધર્મો દેશિતો, યે ચ તત્ર ધર્મદેશનાયાઃ સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તાઃ સકૃદાગામિફલં પ્રાપ્તા અનાગામિફલં પ્રાપ્તા અર્હત્ત્વં પ્રાપ્તાઃ પ્રત્યેકબોધિં પ્રાપ્તા બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રાન્તાસ્ તેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ, યૈશ્ ચ તત્ર તથાગતેષ્વ્ અર્હત્સુ વા પરિનિર્વૃતેષુ વા કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્યાગ્રયા અનુમોદનયા જ્યેષ્ઠયા શ્રેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા અસમયા અસમસમયા (પ્સ્પ્_2-3:124) અનુમોદનયા અનુમોદતે, અનુમોદ્યાનુમોદનાસહગતં કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેર્ આહારકં ભવત્વ્ ઇતિ.
યત્ પુનર્ અયં માહાયાનિક એવં તથા ચિત્તં પરિણામયતિ યૈર્ આરમ્બણૈર્ યૈર્ વસ્તુભિસ્ તચ્ ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતમ્, અપિ નુ તાનિ વસ્તૂનિ તાન્ય્ આરમ્બણાનિ તથા સંવિદ્યન્તે તથોપલભ્યન્તે યથા તૈર્ મહાયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈર્ નિમિત્તીકૃતાનિ?
મૈત્રેય આહ: ન તાનિ ભદન્ત સુભૂતે વસ્તૂનિ, ન તાન્ય્ આરમ્બણાનિ તથોપલભ્યન્તે યથા તૈર્ મહાયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈર્ નિમિત્તીકૃત્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામિતામ્.
સુભૂતિર્ આહ: યદિ તાવદ્ અસંવિદ્યમાનૈર્ વસ્તુભિર્ અસંવિદ્યમાનૈર્ આરમ્બણૈસ્ તે બુદ્ધા ભગવન્તો નિમિત્તીકૃતાસ્ તદા યે તે દશસુ દિક્ષુ સર્વદિગ્લોકધાતુપ્રસરેષુ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ તેષાં યાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિઃ, યાનિ ચ તેષાં શ્રાવકયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં, યાનિ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં પુદ્ગલાનાં કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચ શૈક્ષાણ્ય્ અનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચાશૈક્ષાણ્ય્ અનાસ્રવાણિ કુશલમૂલાનિ તાનિ સર્વાણ્ય્ અભિસંક્ષિપ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતાનિ આનિમિત્તયોગેન મા ચાસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસો ઽભૂત્. અનિત્યે નિત્યમ્ ઇતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ઽભૂત્. દુઃખે સુખમ્ ઇતિ, અનાત્મીયે આત્મીયમ્ ઇતિ, અશાન્તે શાન્તમ્ ઇતિ સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસઃ.
અથ પુનઃ કિં યથૈવ વસ્તુ યથૈવારમ્બણં તથા બોધિસ્ તથા ચિત્તં તથા દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા તથા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માસ્ તથા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, તથા આર્યસત્યાનિ તથા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા તથા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ તથા અષ્ટવિમોક્ષાસ્ તથા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયસ્ તથા ષડભિજ્ઞાસ્ તથા સર્વસમાધયસ્ તથા સર્વધારણીમુખાનિ તથા દશતથાગતબલાનિ તથા વૈશારદ્યાનિ તથા પ્રતિસંવિદસ્ તથા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માસ્ તથા સર્વજ્ઞતા.
(પ્સ્પ્_2-3:125)
યદિ તાવદ્ યથૈવ વસ્તુ યથારમ્બણં તથા બોધિસ્ તથા ચિત્તં તથા રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં તથા ચક્ષુઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃ તથા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા તથા સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાઃ તથા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયસ્ તથા આર્યસત્યાનિ તથા અષ્ટવિમોક્ષાસ્ તથા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયહિ તથા ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ તથા ષડભિજ્ઞાસ્ તથા સર્વસમાધયસ્ તથા સર્વધારણીમુખાનિ તથા દશ તથાગતબલાનિ તથા વૈશારદ્યાનિ તથા પ્રતિસંવિદઃ તથા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ.

તત્ર કતમદ્ વસ્તુ? કતમદ્ આરમ્બણં? કતમા બોધિઃ? કતમચ્ ચિત્તં? કતમાનિ કુશલમૂલાનિ? કતમત્ તદ્ અનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ યદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ?
મૈત્રેય આહ: સચેદ્ ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વાઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિતા અભવિષ્યન્, બહુબુદ્ધપર્યુપાસિતા અભવિષ્યન્ન્, અવરોપિતકુશલમૂલા અભવિષ્યન્, કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા અભવિષ્યન્, સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતા અભવિષ્યન્, ન તે તાનિ વસ્તૂનિ ન તાન્ય્ આરમ્બણાનિ ન તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતો ન તાનિ કુશલમૂલાનિ ન તાન્ય્ અનુમોદનાસહગતાનિ પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ નિમિત્તિકૃત્યાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિષ્યન્તિ.
અપિ તુ ખલુ પુનસ્ તથા પરિણામયિષ્યન્તિ યથા ન દ્વયયોગેન નાદ્વયયોગેન ન નિમિત્તયોગેન નાનિમિત્તયોગેન નોપલમ્ભયોગેન નાનુપલમ્ભયોગેન ન સંક્લેશયોગેન ન વ્યવદાનયોગેન નોત્પાદયોગેન ન નિરોધયોગેન.
સચેત્ પુનર્ એતે બોધિસત્ત્વાઃ ન ષટ્સુ પારમિતાસુ શિક્ષિતા અભવિષ્યન્, ન બુદ્ધપર્યુપાસિતા નાવરોપિતકુશલમૂલા ન કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતા ન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતા અભવિષ્યન્, તાનિ વસ્તૂનિ તાન્ય્ આરમ્બણાનિ તાનિ કુશલમૂલાનિ તાન્ અનુમોદનાસહગતાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ નિમિત્તીકૃત્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયિષ્યન્તિ.
ન ખલુ પુનર્ ઇયં ભદન્ત સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા એવમ્ ઉપદિષ્ટા નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યા. એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતા અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતૈવમ્ ઉપદિષ્ટા નવયાનસંપ્રસ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોર્? યદ્ (પ્સ્પ્_2-3:126) અપિ તસ્ય સ્યાચ્ છ્રદ્ધામાત્રકં પ્રસાદમાત્રકં પ્રેમમાત્રકં ગૌરવમાત્રકં તદ્ અપ્ય્ અન્તર્ધીયેતાવિનિવર્તનીયસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પુરતો ભાષિતવ્યોપદેષ્ટવ્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાષિતવ્યોપદેષ્ટવ્યા. સ એવં શ્રુત્વા નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે. સચેત્ કલ્યાણમિત્રપરિગૃહીતો ભવિષ્યતિ પૂર્વજિનકૃતાધિકારો ઽવરોપિતકુશલમૂલો બહુબુદ્ધપર્યુપાસિત, એવં ચ પુનર્ ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યમ્. યેન ચિત્તેનાનુમોદ્ય પરિણામયતિ તચ્ ચિત્તં ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિનતં, તાનિ ચ વસ્તૂનિ તાન્ય્ આરમ્બણાનિ તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ક્ષીણાનિ નિરુદ્ધાનિ વિગતાનિ વિપરિણતાનિ, કતમદ્ અનુમોદનાસહગતં ચિત્તં? કતમાનિ વસ્તૂનિ? કતમાન્ય્ આરમ્બણાનિ? કતમાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ? કિં ચિત્તેન ચિત્તં પરિણામયતિ? યદા દ્વયોશ્ ચિત્તયોઃ સમવધાનં નાસ્તિ, ન ચ યશ્ ચિત્તસ્વભાવઃ. સ શક્યઃ પરિણામયિતુમ્.
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં જાનીતે અભાવઃ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, એવં ધ્યાનપારમિતાવીર્યપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાશીલપારમિતા દાનપારમિતેત્ય્ અભાવો, રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અભાવઃ. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અભાવો, ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ઽભાવઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભાવઃ, ષડભિજ્ઞા અભાવઃ, સર્વશૂન્યતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાન્ય્ અભાવો, દશતથાગતબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇત્ય્ અભાવો, બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્ત્વ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયિતવ્યં, યદ્ય્ એવં પરિણામયતિ પરિણામિતં ભવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
અથ ખલુ મૈત્રેયો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સુભૂતિં સ્થવિરમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભદન્ત સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તાનિ કુશલમૂલાન્ય્. અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામિતાનિ ભવન્તિ. કથં ચાનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પરિગૃહ્ય પરિણામિતં ભવતિ?
સુભૂતિર્ આહ: સચેત્ મૈત્રેય નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિષ્યતિ, તાં ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુપલમ્ભયોગેન ગ્રહીષ્યતિ ન નિમિત્તયોગેન. એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં (પ્સ્પ્_2-3:127) શીલપારમિતાં દાનપારમિતામ્ અનુપલમ્ભયોગેન ગ્રહીષ્યતિ ન નિમિત્તયોગેન. અધ્યાત્મશૂન્યતાયામ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવીષ્યતિ. બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયામ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષ્વ્ આર્યસત્યેષ્વ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. અષ્ટવિમોક્ષેષુ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિષ્વ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતેષ્વ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. અભિજ્ઞાસુ સર્વસમાધિષુ સર્વધારણીમુખેષ્વ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. દશસુ તથાગતબલેષુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ અધિમુક્તિબહુલો ભવિષ્યતિ. કલ્યાણમિત્રપરિગૃહિતશ્ ચ ભવિષ્યતિ. તાનિ ચાસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિમામ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં સાર્થાં સવ્યઞ્જનામ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ. તથા ચોપદેક્ષ્યન્તિ યથા પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહીતો ભવિષ્યત્ય્ એવં સર્વાભિઃ પારમિતાભિર્ અવિરહિતો ભવિષ્યતિ. યાવત્ સર્વશૂન્યતાભિઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ ધર્મૈર્ આર્યસત્યૈર્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભિઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતૈર્ અષ્ટાભિર્ વિમોક્ષૈર્ નવભિર્ અનુપૂર્વવીહારસમાપત્તિભિઃ સર્વસમાધિઃ સર્વધારણીમુખૈર્ દશભિઃ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાબશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ અવિરહિતો ભવિષ્યતિ. યાવદ્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તો ભવિષ્યતિ. મારકર્માણિ ચોપદેક્ષ્યન્તિ. તસ્ય તાનિ મારકર્માણિ શ્રુત્વા ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તેષાં મારકર્મણાં સ્વભાવો નોપદૃશ્યતે. બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ અવિરહિતઃ સ્યાદ્ યાવન્ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રાન્તેતિ. તત્ર ચ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપયિષ્યતિ. તૈશ્ ચ કુશલમૂલૈર્ બોધિસત્ત્વકુલં ગ્રહીષ્યતિ. તેન ચ બોધિસત્ત્વકુલેન ન જાતુ વિરહિતો ભવિષ્યતિ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ.

પુનર્ અપરં નવયાનસંપ્રસ્થિતેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં છિન્નવર્ત્મનાં છિન્નવર્ત્મનીનાં છિન્નપ્રપઞ્ચભવનેત્રિકાણાં પર્યાત્તબાષ્પાણાં મર્દિતકણ્ટકાનામ્ અપહૃતભારાણામ્ અનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થાનાં પરિક્ષીણભવસંયોજનાનાં સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તિચિત્તાનાં સર્વચેતવશિપરમપારમિતાપ્રાપ્તાનાં, યે તે દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયેષ્વ્ અસંખ્યેયેષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ ધર્મઞ્ ચ દેશયન્તિ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સશ્રાવકસંઘાનાં યે પુણ્યાભિસંસ્કારા યૈર્ વા તત્ર કુશલમુલાન્ય્ અવરોપિતાનિ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષુ (પ્સ્પ્_2-3:128) વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષુ વા ગૃહપતિમહાશાલકુલેષુ વા ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ વા દેવેષુ, ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ વા યામેષુ વા તુષિતેષુ વા નિર્માણરતિષુ વા પરનિર્મિતવશવર્તિષુ વા દેવેષુ, બ્રહ્મપાર્ષદ્યેષુ વા બ્રહ્મપુરોહિતેષુ વા મહાબ્રહ્મસુ વા પરીત્તાભેષુ વા અપ્રમાણાભેષુ વા આભાસ્વરેષુ વા પરીત્તશુભેષુ વા અપ્રમાણશુભેષુ વા શુભકૃત્સ્નેષુ વા અનભ્રકેષુ વા પુણ્યપ્રસવેષુ વા બૃહત્ફલેષુ વા સુદ્ધાવાસેષુ વા અવૃહેષુ વા અતપેષુ વા સુદૃશેષુ વા સુદર્શનેષુ વા અકનિષ્ઠેષુ વા દેવેષુ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ સર્વાન્ય્ અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અગ્રયાનુમોદનયા શ્રેષ્ઠયા જ્યેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા અનુમોદનયા અનુમોદેતાનુમોદ્ય ચાનુમોદનાસહગતં કુશલમૂલમ્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયિતવ્યમ્. ઇત્ય્ અનુપલમ્ભપરિણામઃ
મૈત્રેય આહ: સચેદ્ ભદન્ત સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સશ્રાવકસંઘાનાં સર્વકુશલમૂલાનિ સમન્વાહૃત્યાગ્રયા અનુમોદનયા અનુમોદતે અનુમોદ્ય ચ યાવદ્ અનુત્તમયા અનુમોદનયા અનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. કથં ન બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસો ભવતિ, ન ચિત્ત વિપર્યાસો ભવતિ, ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ?
સુભૂતિર્ આહ: સચેત્ મૈત્રેય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સશ્રાવકસંઘાન્ સમન્વાહરતિ, તત્ર ન બુદ્ધસંજ્ઞી ન શ્રાવકસંજ્ઞી ભવતિ, ન કુશલમૂલસંજ્ઞી ભવતિ. યેનાપિ ચિત્તેન પરિણામયતિ તત્રાપિ ચિત્તેન ચિત્તસંજ્ઞી ભવત્ય્, એવં પરિણામયતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ભવતિ, ન ચિત્તવિપર્યાસો ભવતિ, ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ.
સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાન્ સમન્વાહૃત્ય નિમિત્તીકરોતિ નિમિત્તીકૃત્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયત્ય્ એવં પરિણામયતઃ સંજ્ઞાવિપર્યાસશ્ ચિત્તવિપર્યાસો દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ.
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ યેન ચ ચિત્તેન સમન્વાહરતિ તાનિ તથૈવ ક્ષીણાનિ ક્ષીણાનીત્ય્ એવં પ્રજાનાતિ. યચ્ ચ ક્ષીણન્ ન તચ્ છક્યં પરિણમયિતુમ્. યેનાપિ ચિત્તેન પરિણામયતિ (પ્સ્પ્_2-3:129) તસ્યાપિ ચિત્તસ્ય સૈવ ધર્મતા. યત્રાપિ પરિણામયતિ તસ્યાપિ સૈવ ધર્મતા.
સચેદ્ એવં પરિણામયતિ સમેન પરિણામયતિ ન વિષમેન, ન ચ મિથ્યા પરિણામયતિ, એવં પરિણામયિતવ્યં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન.
સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં યાવત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય પરિનિર્વાણં યાવદ્ ચ સદ્ધર્માન્તર્ધાનં તચ્ છ્રાવકાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ યાવદ્ યૈશ્ ચ તત્ર પૃથગ્જનૈઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ, યા ચ ધર્મદેશના શ્રુતા શ્રુત્વા ચ યૈશ્ ચ તત્ર દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગૈઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ, કુશત્રિયમહાશાલકુલૈર્ વા બ્રાહ્મણમહાશાલકુલૈર્ વા ગૃહપતિમહાશલકુલૈર્ વા ચાતુર્મહારાજકાયિકૈર્ વા દેવૈર્ યાવચ્ છુદ્ધાવાસકાયિકૈર્ વા દેવૈઃ સદ્ધર્મઃ શ્રુતઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ, ચિત્તં ચોત્પાદિતમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વાગ્રયાનુમોદનયાનુમોદતે જ્યેષ્ઠયા શ્રેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણિતયા ઉત્તમયા અનુત્તમયા અસમયા અસમસમયા અનુમોદનયા અનુમોદતે અનુમોદ્ય તત્ સર્વમ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ.
સચેત્ પુનર્ એવં સંજાનીતે ક્ષીણાસ્ તે ધર્મા નિરુદ્ધા વિગતા વિપરિણતા સો ઽપિ ધર્મસ્વભાવેન શૂન્યો યત્રાપિ પરિણામયતિ. સચેદ્ એવં પરિણામયતિ પરિણામિતં ભવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.
સચેત્ પુનર્ એવં સંજાનીતે ન ચ ધર્માધર્માન્ પરિણામયન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ સ્વભાવશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ.
સચેદ્ એવં પરિણામયતિ પરિણામિતં ભવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ. એવં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ, એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં ચરતો ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ન ચિત્તવિપર્યાસો ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાં પરિણામનાં નાભિનિવિશતે, તાનિ કુશલમૂલાનિ તદ્બોધિચિત્તં ચ ન સમનુપશ્યતિ યત્રાભિનિવેશેત, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુત્તરં પરિણામનમ્. ઇત્ય્ અવિપર્યસ્તલક્ષણપરિણામઃ
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તં પુણ્યક્રિયાવસ્ત્વ્ અભિસંસ્કારં વિવિક્તં સંજાનીતે સ્કન્ધધાત્વાયતનૈઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિવિક્તં સંજાનીતે. એવં ધ્યાનપારમિતયા વીર્યપારમિતયા ક્ષાન્તિપારમિતયા શીલપારમિતયા (પ્સ્પ્_2-3:130) દાનપારમિતયા વિવિક્તં સંજાનીતે. અધ્યાત્મશૂન્યતયા વિવિક્તં સંજાનીતે યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા વિવિક્તં સંજાનીતે. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષૈર્ ધર્મૈર્ વિવિક્તં સંજાનીતે. દશભિર્ બલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈર્ વિવિક્તં સંજાનીતે. એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પુણ્યક્રિયાવસ્ત્વ્ અભિસંસ્કારઃ પરિણામિતો ભવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ.

સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુમોદનાસહગતં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ સ્વભાવેન વિવિક્તં સંજાનીતે, વિવિક્તાસ્ તે બુદ્ધા ભગવન્તો બુદ્ધસ્વભાવેન, કુશલમૂલાન્ય્ અપિ કુશલમૂલસ્વભાવેન વિવિક્તાનિ, અભિસંસ્કારા અભિસંસ્કારસ્વભાવેન વિવિક્તાઃ, બોધિચિત્તં બોધિચિત્તસ્વભાવેન વિવિક્તં, પરિણામનાચિત્તં પરિણામનાચિત્તસ્વભાવેન વિવિક્તં, બોધિર્ અપિ બોધિસ્વભાવેન વિવિક્તા, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, ધ્યાનપારમિતા ધ્યાનપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, વીર્યપારમિતા વીર્યપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, ક્ષાન્તિપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, શીલપારમિતા શીલપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, દાનપારમિતા દાનપારમિતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, બહિર્ધાશૂન્યતા ભિર્ધાશૂન્યતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાસ્વભાવેન વિવિક્તા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસ્વભાવેન વિવિક્તા, એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તવો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ષડભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો, ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા બુદ્ધધર્મસ્વભાવેન વિવિક્તાઃ. એવં હિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિવિક્તાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇતિ વિવિક્તપરિણામઃ.
પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં યત્ કુશલમૂલં તત્ સર્વમ્ અનુસ્મરતા એવં પરિણામયિતવ્યં યાદૃશ એવ સ પરિણામસ્ તાદૃશમ્ એવ તચ્ ચિત્તં યેન પરિણામયતિ તજ્જાતિકં તત્સ્વભાવમ્.
સચેદ્ એવં સંજાનીતે પરિણામિતં ભવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, એવં પરિણામયતો ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ભવતિ ન ચિત્તવિપર્યાસો ભવતિ ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ.
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રઞાપારમિતાયાં ચરન્ નિમિત્તયોગેન (પ્સ્પ્_2-3:131) તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તાનિ કુશલમૂલાનિ સંજાનીતે, ન પરિણામયત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, યે ચાતીતા બુદ્ધા ભગવન્તઃ પરિનિર્વૃતા અનિમિત્તા અવિષયાઃ.
સચેદ્ એવમ્ અપિ સમન્વાહરતિ નિમિત્તીકરોતિ, ન પરિણામયતિ તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, એવં ચાસ્ય સંજ્ઞાવિપર્યાસો ભવતિ ચિત્તવિપર્યાસો ભવતિ દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ.
સચેત્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતસ્ તાનિ કુશલમુલાનિ તાંશ્ ચાભિસંસ્કારાંસ્ તાંશ્ ચિત્તોત્પાદાન્ સંજાનીતે ન નિમિત્તીકરોતિ, પરિણામિતાનિ તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે ભવતિ. એવં ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન સંજ્ઞાવિપર્યાસો ભવતિ ન ચિત્તવિપર્યાસો ભવતિ ન દૃષ્ટિવિપર્યાસો ભવતિ. ઇતિ બુદ્ધકુશલમુલજાતીયસ્વભાવાનુસ્મૃતિપરિણામઃ
મૈત્રેય આહ: કથં ભદન્ત સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન નિમિત્તીકરોતિ પરિણામયતિ ચ?
સુભૂતિર્ આહ: અત્ર હિ તાનિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાયકૌશલાનિ શિક્ષિતવ્યામ્. અત એવ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઉપાયકૌશલં વેદિતવ્યં, ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનાગમ્ય શક્યં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પરિણામયિતુમ્.
મૈત્રેય આહ: મા હૈવાસ્ય સ્યાદ્ ભદન્ત સુભૂતે વચનીયમ્. ન તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંવિદ્યન્તે. નાપિ તાનિ કુશલમૂલાનિ, નાપિ તે ઽભિસંસ્કારા, નાપિ તે ચિત્તોત્પાદા યાવન્ નાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ.
સુભૂતિર્ આહ: તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા એવં વ્યુપપરીક્ષિતવ્યં, નિરુદ્ધાસ્ તે આત્મભાવા તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ તે ચાભિસંસ્કારાસ્ તે ચ ચિત્તોત્પાદાઃ. અથ ચ પુનર્ નિમિત્તીકૃત્ય વિકલ્પ્યન્તે તે બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ તે ચાભિસંસ્કારાસ્ તે ચ ચિત્તોત્પાદા નિમિત્તીકૃત્ય વિકલ્પ્યન્તે. ન ચ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા એવં નિમિત્તયોગેન પરિણામયતો ઽનુમોદનામ્ અભ્યનુજાનન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? એષ એવાસ્ય મહાન્ ઉપલમ્ભો યત્ પરિનિર્વૃતાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતો નિમિત્તીકરોતિ વિકલ્પયતિ ચોપલભતે તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુશલમૂલાનિ પરિણામયિતુકામેન ન ચોપલભ્ય નિમિત્તીકૃત્ય પરિણામયિતવ્યાનિ. ન ચોપલમ્ભસંજ્ઞિનો ન નિમિત્તસંજ્ઞિનસ્, તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પરિણામતાં મહર્દ્ધિકામ્ ઇતિ વદન્તિ. તત્ હસ્ય હેતોઃ? સવિષઃ સશલ્ય એષ પરિણામઃ.
ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલપરિણામઃ
(પ્સ્પ્_2-3:132)

તદ્યથાપિ નામ પ્રણીતભોજનં વિષસંસૃષ્ટં વર્ણેન ગન્ધેન ચોપેતં તદ્ એવ બાલજાતીયઃ પુરુષઃ પરિભોક્તવ્યં મન્યેત, તસ્ય તત્ પરિભુઞ્જાનસ્ય વર્ણતો ઽપિ ગન્ધતો ઽપિ રોચેત, પરિણામે ચ દુષ્ખવિપાકં સ્યાત્. એવમ્ એવ ઇહૈકત્યા દુર્ગૃહીતેન દુરુપલક્ષિતેન દુઃસ્વાધ્યાતેન ચાર્થમ્ અજાનન્તો ઽબુધ્યમાના એવમ્ ઉપદેક્ષ્યન્તિ, એહિ ત્વં કુલપુત્ર અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવચ્ ચ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવચ્ ચ સદ્ધર્માણાં અન્તર્હિતઃ, યાન્ય્ એતસ્મિન્ અન્તરે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરદ્ભિઃ કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ, એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં ચરદ્ભિઃ કુશાલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ. યાનિ ચ ચતુર્ધ્યાનપ્રતિસંયુક્તાનિ ચતુરપ્રમાણપ્રતિસંયુક્તાનિ ચતુરારૂપ્યસમાપત્તિપ્રતિસંયુક્તાનિ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યધર્મ પ્રતિસંયુક્તાનિ ચતુર્ આર્યસત્ય પ્રતિસંયુક્તાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતપ્રતિસંયુક્તાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિપ્રતિસંયુક્તાન્ય્ અભિજ્ઞાપ્રતિસંયુક્તાનિ સર્વશૂન્યતાધારણીમુખપ્રતિસંયુક્તાનિ દશતથાગતબલપ્રતિસંયુક્તાનિ ચતુર્વૈશારદ્યપ્રતિસંયુક્તાનિ, ચતુઃપ્રતિસંવિત્પ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ, અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મપ્રતિસંયુક્તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ, યૈશ્ ચ કુશલમૂલાભિસંસ્કારૈર્ બુદ્ધક્ષેત્રાનિ પરિશોધિતાનિ સત્ત્વાશ્ ચ પરિપાચિતાઃ, યશ્ ચ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધઃ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ અસંપ્રમુષિતધર્મતાજ્ઞાનં સદોપેક્ષાવિહારિતા તેષાં ચ શ્રાવકાણાં, યૈશ્ ચ તત્ર કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ, યે ચ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે વ્યાકૃતા, યૈશ્ ચ તત્ર દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગૈઃ કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ તાનિ સર્વાન્ય્ અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. એવં હિ પરિણામો નિમિત્તયોગેનોપલમ્ભયોગેન ચ પરિણામિતો વિષત્વાય કલ્પયતે. તદ્યથાપિ નામ તત્ સવિષં ભોજનં નાસ્ત્ય્ ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનઃ પરિણામઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સવિષો હ્ય્ ઉપલમ્ભઃ સનિમિત્તઃ સહેતુકઃ સપ્રત્યયો ય એવં પરિણામયતિ તેન તથાગતો ઽભ્યાખ્યાતો ભવતિ. ન ચ સ તથાગતસ્યોક્તવાદી ભવતિ ન ચ ધર્મવાદી. તત્ર બોધિસત્ત્વયાનિકૈઃ કુલપુત્રૈઃ કુલદુહિત્ર્ભિશ્ ચ નૈવં શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇત્ય્ અનિમિત્તપરિણામઃ
(પ્સ્પ્_2-3:133)
મૈત્રેય આહ: કથં પુનર્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદ્ય પરિણામયિતવ્યાનિ? પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવચ્ ચ સદ્ધર્મસ્થિતિઃ સશ્રાવકસંઘાનામ્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યાનિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા કુશલમૂલાન્ય્ અભિસંસ્કૃતાનિ યાવત્ સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્તા યાવદ્ યૈશ્ ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યૈઃ કુશલમૂલાન્ય્ અવરોપિતાનિ? કથં ચાનુમોદ્ય પરિણામયિતવ્યાનિ? કથં ચ પરિણામયતસ્ તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામિતાનિ ભવન્ત્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે?
સુભૂતિર્ અહ: ઇહ મહાયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા તથાગતમ્ અનભ્યાખ્યાતુકામેન, એવં પરિણામયિતવ્યં યથા તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા જાનન્તિ નિરુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
સુભૂતિર્ આહ: ઇહ મહાયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા તથાગતમ્ અનભ્યાખ્યાતુકામેન, એવં પરિણામયિતવ્યં યથા તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા જાનન્તિ નિરુત્તરેણ બુદ્ધજ્ઞાનેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ યજ્જાતિકાનિ યત્સ્વભાવાનિ યલ્લક્ષણાનિ યયા ધર્મતયા સંવિદ્યન્તે. તથાહમ્ અપ્ય્ અનુમોદે યથા તે બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તિ તથાહમ્ અપિ પરિણામયામ્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. એવં મહાયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયિતવ્યાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
એવં ચ પરિણામયિતુકામેન પરિણામયિતવ્યં યથા તે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધા જાનન્તિ નિરુત્તરેણ બુદ્ધજ્ઞાનેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ યજ્જાતિકાનિ યત્સ્વભાવાનિ યલ્લક્ષણાનિ યયા ધર્મતયા સંવિદ્યન્તે. તથાહમ્ અપ્ય્ અનુમોદે યથા તે બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તિ તથાહમ્ અપિ પરિણામયામ્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. એવં મહાયાનિકેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયિતવ્યાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે. એવં ચ પરિણામયંસ્ તથાગતાન્ નાભ્યાચષ્ટે ઉક્તવાદી ચ ભવતિ. તથાગતસ્ય ધર્મવાદી, ચૈવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિણામો નિર્વિષો ભવતિ.
ઇતિ બુદ્ધાનુજ્ઞાતપરિણામઃ

પુનર્ અપરં મહાયાનસંપ્રસ્થિતેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા વા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં (પ્સ્પ્_2-3:134) ચરતૈવં તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયિતવ્યાનિ, યથા રૂપમ્ અપર્યાપન્નં કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતુમ્, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપર્યાપન્નં કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતુમ્, એવં ધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્ય્ અપર્યાપન્ના કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતુમ્, એવં ધ્યાનપારમિતા વીર્યપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા શીલપારમિતા દાનપારમિતાપ્ય્ અપર્યાપન્ના કામધાતું રૂપધાતુમ્ આરૂપ્યધાતું, યા ચાપર્યાપન્ના ન સાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અપર્યાપન્ના કામરૂપારૂપ્યધાતુમ્, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય આર્યસત્યાન્ય્ અપર્યાપન્નાનિ કામરૂપારૂપ્યધાતુમ્, અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો ઽપર્યાપન્નાઃ કામરૂપારૂપ્યધાતું, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ષડભિજાઆ અપર્યાપન્નાઃ કામરૂપારૂપ્યધાતું, સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાન્ય્ અપર્યાપન્નાનિ કામરૂપારૂપ્યધાતું, દશબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અપર્યાપન્નાઃ કામરૂપારૂપ્યધાતુમ્, એવં તથતા અવિતથતા અનયતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મનિયામતા ધર્મસ્થિતિતા ભૂતકોટિર્ અચિન્ત્યધાતુર્ અપર્યાપન્નઃ કામરૂપારૂપ્યધાતું, શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનાનિ સર્વાકારજ્ઞતા અસંપ્રમુષિતધર્મતા સદા ચોપેક્ષાવિહારિતા અપર્યાપન્ના કામરૂપારૂપ્યધાતું, યચ્ ચાપર્યાપન્નં તન્ નાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યથૈવ તદ્ અપર્યાપન્નમ્ એવં પરિણામો ઽપ્ય્ અપર્યાપન્નો, યત્રાપિ ધર્મે પરિણામયતિ તે ઽપિ ધર્મા અપર્યાપન્ના, યો ઽપિ પરિણામયતિ સો ઽપ્ય્ અપર્યાપન્નસ્, તે ઽપિ બુદ્ધા ભગવન્તો ઽપર્યાપન્નાઃ કામરૂપારૂપ્યધાતું, તાન્ય્ અપિ કુશલમૂલાન્ય્ અપર્યાપન્નાનિ કામરૂપારૂપ્યધાતું, તે ઽપિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધા અપર્યાપન્નાઃ કામરૂપારૂપ્ય ધાતું, તેષામ્ અપિ તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અપર્યાપન્નાનિ કામરૂપારૂપ્યધાતું, યચ્ ચાપર્યાપન્નં તન્ નાતીતન્ નાનાગતન્ ન પ્રત્યુત્પન્નમ્.

સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં સંજાનીતે, યદ્ રૂપં તત્ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતુમ્ અપર્યાપમમ્, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા યદ્ વિજ્ઞાનં તત્ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતુમ્ અપર્યાપન્નમ્, એવં ધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનીતિ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાત્વપર્યાપન્નાનિ.
સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં સંજાનીતે, યદ્ (પ્સ્પ્_2-3:135) રૂપં તત્ કામધાતુરૂપધાત્વારૂપ્યધાતુમ્ અપર્યાપન્નં, તન્ નાતીતન્ તન્ નાનાગતન્ ન પ્રત્યુત્પન્નન્ તન્ ન શક્યં નિમિત્તયોગેન ચોપલમ્ભયોગેન વા પરિણામયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ તસ્ય સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે. યસ્ય ચ સ્વભાવો ન સંવિદ્યતે સો ઽભાવો. ન ચાભાવો ઽભાવેન શક્યઃ પરિણામયિતુમ્. એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનં ધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાન્ય્, એવં દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, એવં અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, એવં યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ ષડભિજ્ઞા દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વજ્ઞતા અસંપ્રમુષિતધર્મતા સદોપેક્ષાવિહારિતા ન કામધાતુપર્યાપન્ના ન રૂપધાતુપર્યાપન્ના નારૂપ્યધાતુપર્યાપન્ના, યા ચાપર્યાપન્ના ન સાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના ન સા શક્યા નિમિત્તયોગેન ન ચોપલમ્ભયોગેન વા પરિણામયિતુમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ તસ્યાઃ સ્વભાવઃ સંવિદ્યતે. યો ન સંવિદ્યતે સો ઽભાવો. ન ચાભાવો ઽભાવેન શક્યઃ પરિણામયિતુમ્. એવં હિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિણામો નિર્વિષો ભવતિ.
યઃ પુનર્ મહાયાનસંપ્રસ્થિતઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા નિમિત્તયોગેન ચોપલમ્ભયોગેન ચ તાનિ કુશલમૂલાનિ પરિણામયતિ તાનિ મિથ્યા પરિણામયતિ ન ચ મિથ્યા પરિણામં સમ્યક્પરિણામં બુદ્ધા ભગવન્તો વર્ણયન્તિ. યં બુદ્ધા ભગવન્તઃ પરિણામં ન વર્ણયન્તિ સ તેન પરિણામયતિ. ન દાનપારમિતાયાં પરિણામયતિ ન શીલપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પરિણામયતિ. ન ષડ્પારમિતાઃ પરિપૂરયિષ્યતિ. ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યતિ. નાધ્યાત્મશૂન્યતાં ન બહિર્ધાશૂન્યતાં નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં ન યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિર્ નાર્યસત્યાનિ નાષ્ટવિમોક્ષાન્ ન નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિર્ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ નાભિજ્ઞા ન દશતથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયિષ્યતિ. ન સમાધીન્ ન ધારણીમુખાનિ પરિપૂરયિષ્યતિ. ન બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયિષ્યતિ. ન સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ. (પ્સ્પ્_2-3:136) યો ન બુદ્ધક્ષેત્રાં પરિશોધયિષ્યતિ ન સત્ત્વાન્ પરિપાચયિષ્યતિ સ નાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંભોત્સ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હ્ય્ અસ્ય પરિણામઃ સવિષઃ.
પુનર્ અપરં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં, યથા બુદ્ધા ભગવન્તો જાનન્તિ, અનયા ચ ધર્મતયા તત્ કુશલમૂલં પરિણામયિતવ્યમ્ ઇત્ય્, એવં પરિણામિતં ભવતીતિ, તથાહમ્ અપિ તયા ધર્મતયા પરિણામયામ્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે.
ઇતિ ત્રૈધાતુકાપર્યાપન્નપરિણામઃ
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ આમન્ત્રયામાસ: સાધુ સાધુ સુભૂતે સાધુ ખલુ પુનસ્ ત્વં સુભૂતે યસ્ ત્વમ્ એવ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પરિણામનાસ્કન્ધમ્ ઉપદિશસિ, અનિમિત્તયોગેનાનુપલમ્ભયોગેનાનુત્પાદયોગેનાપ્રાદુર્ભાવયોગેનાસંક્લેશયોગેનાવ્યવદાનયોગેનાભાવસ્વભાવયોગેન સ્વલક્ષણશૂન્યતાયોગેન ધર્મધાતુયોગેન તથતાયોગેનાવિતથતાયોગેનાન્યતથતાયોગેન.
સચેત્ સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે દશાનાં કુશલાનાં કર્મપથાનાં લાભિનો ભવેયુશ્, ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનાં પઞ્ચાનામ્ અભિજ્ઞાનાં લાભિનો ભવેયુઃ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તે સત્ત્વાસ્ તતોનિદાનં બહુપુણ્યં પ્રસવેયુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતતં પુણ્યં પ્રસવેત્, યઃ કુશલમૂલાનિ નિરુપલેપપરિણામનયા પરિણામયેદ્, એવં હિ સુભૂતે તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા કુશલમુલપરિણામો ઽગ્ર આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે વર આખ્યાયતે પ્રવર આખ્યાયતે પ્રણીત આખ્યાયતે ઉત્તમ આખ્યાયતે અનુત્તમ આખ્યાયતે નિરુત્તમ આખ્યાયતે ઇતિ મૃદુમહાપુણ્યોદયપરિણામઃ
પુનર્ અપરં સુહ્બુતે યાવન્તસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે સ્રોતઆપન્ના ભવેયુઃ, સકૃદાગામિનો વાનાગામિનો વાર્હન્તો વા ભવેયુસ્, તાન્ સર્વાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવજ્જીવં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેચ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈસ્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
(પ્સ્પ્_2-3:137)
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય એવં કુશલમૂલં નિરુપલેપપરિણામનયા પરિણામયેત્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવેયુસ્, તાન્ સર્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધાન્ કશ્ચિદ્ એવ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાવજ્જીવં સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેચ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈસ્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત.
ભગવાન્ આહ: અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય એવં કુશલમૂલં નિરુપલેપપરિણામનયા પરિણામયેત્.
ઇતિ મધ્યમહાપુણ્યોદયપરિણામઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે યે ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રતિષ્ઠેરન્, તત્ર યે પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાસ્ તે સર્વ એકૈકં બોધિસત્ત્વં ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સત્કુર્યુર્ ગુરુકુર્યુર્ માનયેયુઃ પૂજયેયુઃ સર્વસુખોપધાનૈર્ ઉપતિષ્ઠેયુર્, એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં વિદિક્ષૂર્ધ્વમ્ અધો દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલ્કોપમેષુ લોકધાતુષુ યે સત્ત્વાસ્ તે સર્વ એકૈકં બોધિસત્ત્વં ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાંશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સત્કુર્યુર્ ગુરુકુર્યુર્ માનયેયુઃ પૂજયેયુઃ સર્વસુખોપધાનૈર્ ઉપતિષ્ઠેયુઃ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તે કુલપુત્રા વા કુલદુહિતરો વા તતોનિદાનં બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેયુઃ.
સુભૂતિર્ આહ: બહુ ભગવન્ બહુ સુગત. અપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અપરિમાણં ભગવન્ન્ ઉપમાપિ ન સુકરા કર્તું તસ્ય પુણ્યક્રિયાવસ્તુનઃ. સચેદ્ ભગવંસ્ તત્ પુણ્યક્રિયાવસ્તુ રૂપિ ભવેત્, સર્વં તદ્ ગઙ્ગાનદિવાલુકોપમેષુ ન માયેત્.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ સુભૂતે સાધુ ખલુ પુનસ્ ત્વં સુભૂતે યસ્ ત્વમ્ એવં બ્રવીષિ. અતઃ સુભૂતે સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્, ય એવં કુશલમૂલં નિરુપલેપપરિણામનયાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયેદ્. એવં સુભૂતે તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા અયં કુશલમુલપરિણામો ઽગ્ર આખ્યાયતે શ્રેષ્ઠ આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠ આખ્યાયતે વર આખ્યાયતે પ્રવર આખ્યાયતે (પ્સ્પ્_2-3:138) પ્રણીત આખ્યાયતે ઉત્તમ આખ્યાયતે અનુત્તમ આખ્યાતે નિરુત્તમ આખ્યાયતે. તસ્ય સુભૂતે નિરુપલેપપરિણામનાપુણ્યસ્કન્ધસ્યાસૌ પૂર્વકઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ સહસ્રતમીમ્ અપિ શતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીતમીમ્ અપિ કોટીશતતમીમ્ અપિ કોટીસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટીશતસહસ્રતમીમ્ અપિ કોટિનિયુતશતસહસ્રતમીમ્ અપિ સંખ્યમ્ અપિ કલામ્ અપિ ગણનામ્ અપ્ય્ ઉપમામ્ અપ્ય્ ઔપમ્યમ્ અપ્ય્ ઉપનિશામ્ અપ્ય્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચોપલમ્ભસંજ્ઞિનો યે દશકુશલકર્મપથસમન્વાગતાશ્ ચતુર્ધ્યાનચતુરપ્રમાણચતુરારૂપ્યસમાપત્તિપઞ્ચાભિજ્ઞાસમન્વાગતાસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચોપલમ્ભસંજ્ઞિનસ્ તાન્ સર્વસત્ત્વાન્ સ્રોતઆપન્નભૂતાન્ યાવદ્ અર્હત્ત્વભૂતાન્ સર્વસત્ત્વાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂતાન્ સત્કુર્યુર્ ગુરુકુર્યુર્ માનયેયુઃ પૂજયેયુશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ સર્વસુખોપધાનૈર્ ઉપતિષ્ઠેયુસ્, તથા હિ સ તાન્ ઔપલમ્ભિકાન્ બોધિસત્ત્વાન્ સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેત્. ઇત્ય્ અધિમાત્રપુણ્યોદયપરિણામઃ
અથ ખલુ ચત્વારો મહારાજાનશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં ચ દેવાનાં વિંશતિદેવપુત્રસહસ્રાણિ પ્રાઞ્જલીભૂતાનિ ભગવન્તં નમસ્યન્તિ સ્મ. એવં ચાહુર્: મહાપરિણામો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યો ઽયમ્ ઉપાયકૌશલેનાનુપલમ્ભયોગેન નિરુપલેપયોગેનાનિમિત્તયોગેન તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. તથા પરિણામયતિ યથા ન દ્વયમ્ ઉપૈતિ નાદ્વયમ્.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશૈર્ દેવપુત્રૈઃ સાર્ધં દિવ્યપુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિર્ દિવ્યતૂર્યતાડાવચરવાદ્યૈશ્ ચ ભગવન્તં પૂજયામાસ. એવં ચ વાચમ્ અભાષત: મહાપરિણામો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યો ઽયમ્ ઉપાયકૌશલેનાનુપલમ્ભયોગેન નિરુપલેપયોગેનાનિમિત્તયોગેન તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ યથા ન દ્વયમ્ ઉપૈતિ નાદ્વયમ્.
અથ ખલુ સુયામો દેવપુત્રઃ સંતુષિતો નિર્માણરતિઃ પરનિર્મિતવશવર્તી ચ દેવપુત્રો ઽનેકૈર્ દેવપુત્રશતસહસ્રૈઃ સાર્ધં ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહાપરિણામો બતાયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યો ઽયમ્ ઉપાયકૌશલેનાનુપલમ્ભયોગેન નિરુપલેપયોગેનાનિમિત્તયોગેન તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. તથા ચ પરિણામયતિ યથા ન (પ્સ્પ્_2-3:139) દ્વયમ્ ઉપૈતિ નાદ્વયમ્.
અથ ખલુ બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં દેવાનામ્ અનેકાનિ દેવપુત્રકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તાન્ય્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય શબ્દમ્ અકાર્ષુઃ, ઘોષમ્ ઉદીરયામાસુઃ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યથાપિ નામ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતા ઉપાયકૌશલ્યેન ચ તેષાં પૌર્વકાણાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ઔપલમ્ભિકાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અભિભવન્તિ. એવં બ્રહ્મપુરોહિતા મહાબ્રહ્માણઃ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્ના અનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવા વૃહત્ફલાઃ શુદ્ધાવાસાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અવૃહા અતપા અકનિષ્ઠાઃ, અનેકૈર્ દેવપુત્રકોટીનિયુતશતસહસ્રૈઃ સર્ધાં યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રામન્ન્ ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય શબ્દમ્ અકાર્ષુઃ, ઘોષમ્ ઉદીરયામાસુહ્: આશ્ચર્યં ભગવન્ યથાપિ નામ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પરિગૃહીતા, ઉપાયકૌશલેન ચ તેષાં પૌર્વકાનાં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણાં ચ ઔપલમ્ભિકાનાં તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અભિભવન્તિ.

અથ ખલુ ભગવાંશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાન્ દેવપુત્રાન્ યાવદ્ અકનિષ્ઠાન્ દેવપુત્રાન્ આમન્ત્રયામાસ: યદિ દેવપુત્રા યે ત્રિસાહરમહાસાહસ્રે લોકધાતૌ સત્ત્વાસ્ તે સર્વે ઽનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતા ભવેયુસ્, તે સર્વે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં યાનિ કુશલમૂલાનિ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવચ્ ચ નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં તેષાં ચ શ્રાવકાણાં તેષાં ચ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં તતો ઽન્યેષાં ચ સર્વસત્ત્વાનાં યત્ કુશલમૂલં દાનપારમિતા નિર્જાતમ્ એવં શીલપારમિતાક્ષાન્તિપારમિતાવીર્યપારમિતાધ્યાનપારમિતાપ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્જાતં શીલસ્કન્ધઃ સમાધિસ્કન્ધઃ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો વિમુક્તિસ્કન્ધો વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધો ઽન્યે ચાપરિમાણા બુદ્ધધર્માસ્ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્યાનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયેયુર્ ઉપલમ્ભયોગેન. યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો ભવેત્ સો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સશ્રાવકસંઘાનાં સપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય (પ્સ્પ્_2-3:140) યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તેષાં સર્વેષામ્ અન્યેષાં ચ સર્વસત્ત્વાનાં યત્ કુશલમૂલં દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિત ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા યાવદ્ અપરિમાણા બુદ્ધધર્માસ્ તત્ સર્વમ્ અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા અનુપલમ્ભયોગેનાદ્વયયોગેનાનિમિત્તયોગેન નિરુપલેપયોગેન નિરીહધર્મયોગેન, અગ્રયાનુમોદનયાનુમોદિત અનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયેદ્, એવં સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તેષાં પૂર્વકાનાં કુલપુત્રાણાં કુલદુહિતૃણામ્ અન્તિકાદ્ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્. ઇદં ચ કુશલમૂલં તસ્ય પૂર્વકસ્ય કુશલમૂલસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે. ઇદં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાનુપલમ્ભયોગેન પરિણામિતમ્ અગ્રમ્ આખ્યાયતે યાવદ્ નિરુત્તરમ્ આખ્યાયતે.
ઇતિ પરિણામકારિત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ પરિણામમનસ્કારઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવંસ્ તસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા સ ચ કુશલમૂલાનુમોદનાપરિણામનાપુણ્યસ્કન્ધ એકતઃ પિણ્ડીકૃતો ઽગ્રયાનુમોદનયા નુમોદિતઃ. કથં ભગવન્ન્ અગ્રાનુમોદના ભવતિ યાવન્ નિરુત્તરાનુમોદના ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: યદા સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનાં અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સપ્રત્યેકબુદ્ધાનામ્ અન્યેષાં ચ સર્વસત્ત્વાનાં કુશલાન્ ધર્માન્ ન ગૃહ્ણાતિ ન મુઞ્ચતિ ન મન્યતે નાવમન્યતે નોપલભતે. એવં ચાસ્ય ભવતિ નૈવાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે ન સંક્લિશ્યતે ન વ્યવદાયતે, ન ચ તેષાં ધર્માણાં હાનિર્ ન વૃદ્ધિર્ નાગમો ન નિર્ગમો ન રાશિર્ નાભાવઃ, એતેન પર્યાયેણ યચ્ ચૈષામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાં ધર્માણાં તથતાવિતથતાનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા તથાહમ્ અનુમોદે અનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયામીતિ પરિણામયેત્. એવમ્ અનુમોદમાનસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યગ્રાનુમોદના ભવતિ યાવન્ નિરુત્તરાનુમોદના ભવતિ. અસ્યાઃ ખલુ પુનઃ સુભૂતે અનુમોદનાયા અન્યા યા અનુમોદનાસ્ તાઃ. સર્વા શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપયાન્તિ યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમન્તે. ઇયં ચાનુમોદના અન્યાભ્યો ઽનુમોદનાભ્યો ઽગ્ર આખ્યાયતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતેન કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિત્રા (પ્સ્પ્_2-3:141) વા તેષાં અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવચ્ ચાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવદ્ અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યત્ કુશલમૂલં દાનપારમિતાપ્રતિસંયુક્તમ્ એવં શિલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં યાવદ્ અપરિમાણબુદ્ધધર્મપ્રતિસંયુક્તં, તતો ઽન્યેષામ્ અપિ સર્વસત્ત્વાનાં યાનિ કુશલમૂલાનિ દાનમયાનિ શિલમયાનિ ભાવનામયાનિ તાનિ સર્વાણ્ય્ અનુમોદિતુકામેન એવમ્ અનુમોદિતવ્યમ્. યથાધિમુક્તિસ્ તથા દાનમ્, એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં યથાધિમુક્તિસ્ તથા પ્રજ્ઞા, યથાધિમુક્તિસ્ તથા રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ યથાધિમુક્તિસ્ તથા વિજ્ઞાનં, યથાધિમુક્તિસ્ તથા ધાતવ આયતનાનિ યથાધિમુક્તિસ્ તથા પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથાધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવાશૂન્યતા, યથાધિમુક્તિસ્ તથા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથાર્યસત્યાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાનિ ષડભિજ્ઞાઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનં, યથાધિમુક્તિસ્ તથાનુમોદના, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બુદ્ધધર્માઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા બુદ્ધા ભગવન્તઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અભિસંબોધિઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પરિનિર્વાણં, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શ્રાવકાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ, યથાધિમુક્તિસ્ તથા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપરિર્વાણં, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ધર્મતા, યથાધિમુક્તિસ્ તથા તેષાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ધર્મતા, યથાધિમુક્તિસ્ તથા સર્વધર્માણાં સર્વસત્ત્વાનાં મુક્તાનામ્ અશાન્તાનામ્ અક્લિષ્ટાનામ્ અવિશુદ્ધાનાં ધર્માણાં ધર્મતા, અજાતાનામ્ અસંજાતાનામ્ અનુત્પન્નાનામ્ અનિરુદ્ધાનાં ધર્માણાં ધર્મતા, ઽતથાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયત્ય્ અસંક્રાન્ત્યવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. ઇયં સા સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનામ્ અગ્રા અનુમોદના યાવન્ નિરુત્તરા અનુમોદના. અનયા ચ સુભૂતે અનુમોદનયા સમન્વાગતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં (પ્સ્પ્_2-3:142) સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.

પુનર્ અપરં સુભૂતે દશસુ દિક્ષ્વ્ એકૈકસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યે તે બુદ્ધા ભગવન્તઃ. સશ્રાવકસંઘાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તાન્ કશ્ચિદ્ એવ મહાયાનસંપ્રસ્થિતઃ. કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તથાગતન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ સશ્રાવકસંઘાન્ યાવજ્જીવં સર્વસુખોપધાનેન સત્કુર્યાદ્ ગુરુકુર્યાદ્ માનયેત્ પૂજયેચ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈઃ પરિનિર્વૃતાનાં ચ તેષાં બુદ્ધાં ભગવતાં રાત્રિંદિવમ્ ઔત્સુક્યમ્ આપદ્યેત સત્કરણગુરુકરણમાનનપૂજનૈઃ પુષ્પધૂપગન્ધમાલ્યવિલેપનચૂર્ણચીવરચ્છત્રધ્વજપતાકાભિઃ, શીલે ચ તિષ્ઠેદ્ ઉપલમ્ભયોગેન ક્ષાન્તિં ભાવયેદ્ વીર્યમ્ આરભેત ધ્યાનં સમાપદ્યેત પ્રજ્ઞાં ચ ભાવયેદ્ ઉપલમ્ભયોગેન, યશ્ ચ કુલપુત્રો વા કુલદુહિત વા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોદ્ઃઔ સંપ્રસ્થિતો દાનપારમિતાયાં ચરન્ શીલપારમિતાયાં ચરન્ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપલમ્ભયોગેન તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ. અસ્ય પુણ્યાભિસંસ્કારસ્ય કુશલમૂલાભિસંસ્કારસ્ય ચાસૌ પૌર્વકઃ પુણ્યાભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં નોપૈતિ યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે. અયં સ પરિણામઃ, અગ્ર આખ્યાયતે યાવદ્ નિરુત્તર આખ્યાયતે. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દાનપારમિતાયાં ચરતા શીલપારમિતાયાં ચરતા ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતા વીર્યપારમિતાયાં ચરતા ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ઉપાયકૌશલેનાનુપલમ્ભયોગેન તાનિ કુશલમૂલાન્ય્ અનુમોદ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયિતવ્યાનિ.
ઇત્ય્ અનુમોદનામનસ્કાર ઇત્ય્ ઉક્તો ઽનુમોદનામનસ્કારઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અવભાસકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, નમસ્કરણીયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, નમસ્કરોમિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયૈ, અનુપલિપ્તા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વત્રૈધાતુકેન વિતિમિરકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વક્લેશદૃષ્ટ્યન્ધકારપ્રહાણાય, અગ્રકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વેષાં બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં ક્ષેમકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, સર્વભયભૈરવોપદ્રવપ્રહાણાય, આલોકકરિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા પઞ્ચચક્ષુઃપરિગ્રહાય, સત્ત્વાનાં માર્ગદર્શયિત્રી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા, કુમાર્ગપ્રયાતાનાઇઃ સત્ત્વાનામ્ અન્તદ્વયવિવર્જનતયા, સર્વાકારજ્ઞતાકરણી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણતામ્ ઉપાદાય, માતા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા (પ્સ્પ્_2-3:143) બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં બુદ્ધધર્મજનનતામ્ ઉપાદાય, અનુત્પન્ના નિરુદ્ધા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સંસારવિમોક્ષા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય, અનાથાનાં સત્ત્વાનાં નાથકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્મરત્નદાત્રીતામ્ ઉપાદાય, દશબલકરી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અનવમર્દનીયતામ્ ઉપાદાય, ત્રિપરિવર્તદ્વાદશાકારધર્મચક્રપ્રવર્તયિત્રી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપ્રવર્તનાનિવર્તનતામ્ ઉપાદાય, સર્વધર્માણાં સ્વભાવસંદર્શયિત્રી ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. ઇતિ સ્વભયઃ.
કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્?
ભગવાન્ આહ: યથા શારિપુત્ર શાસ્તરિ તથા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં, યથા શાસ્તા નમસ્કર્તવ્યસ્ તથા પ્રજ્ઞાપારમિતા નમસ્કતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોર્? એષૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શાસ્તા, ન ચાન્યઃ શાસ્તા અન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા, શાસ્તૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ શાસ્તા. અતો હિ શરિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સર્વે તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ પ્રભાવ્યન્તે બોધિસત્ત્વાશ્ ચ મહાસત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાશ્ ચાર્હન્તશ્ ચાનાગામિનશ્ ચ સકૃદાગામિનશ્ ચ સ્રોતઆપન્નાશ્ ચ પ્રભાવ્યન્તે. અતશ્ ચ દશકુશલાઃ કર્મપથાઃ પ્રભાવ્યન્તે. ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ પ્રભાવ્યન્તે. પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ, અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂયતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, આર્યસત્યાનિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ સર્વપારમિતાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબોધિસત્ત્વભૂમયઃ પ્રભાવ્યન્તે. દશતથાગતબલાનિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રભાવ્યન્તે યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પ્રભાવ્યતે
અથ ખલુ શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યૈતદ્ અભૂત્: કુત ઇયમ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા કિંનિદાના વા?
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શરિપુત્રઃ સક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્ય ચેતસૈવ ચેતઃપરિવિતર્કમ્ આજ્ઞાય શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ કૌશિકૈવં વિતર્કયસિ, કુત ઇયમ્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્ય પૃચ્છા જાતા કિંનિદાના વેતિ. પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાઃ કૌશિક બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા ઉપાયકૌશલેન ચ તેષામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનાં યાવત્ સદ્ધર્મસ્થિતિર્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યત્ કિંચિત્ કુશલં તત્ સર્વાકારજ્ઞતાયૈ પરિણામયન્તીત્ય્ એતન્નિદાના મે પૃચ્છા જાતા. ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક બોધિસત્ત્વાનાં (પ્સ્પ્_2-3:144) મહાસત્ત્વાનાં દાનપારમિતામ્ અભિભવતિ. એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનપારમિતામ્ અભિભવતિ. તદ્યથાપિ નામ કૌશિક જાત્યન્ધાનાં શતં વા સહસ્રં વા શતસહસ્રં વા પરિણાયકમ્ અભવ્યં માર્ગાવતારાય કુત એવ નગરપ્રવેશાય? એવમ્ એવ કૌશિક ઇમા પઞ્ચપારમિતા જાત્યન્ધભૂતા ભવન્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિના પરિણાયકા અભવ્યા માર્ગાવતારાય કુત એવ સર્વાકારજ્ઞતામહાનગરમ્ અનુપ્રાપ્તયે? યદા પુનઃ કૌશિક પઞ્ચપારમિતાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતા ભવન્તિ તદા પઞ્ચપારમિતાઃ સચક્ષુસ્કા ભવન્તિ પારમિતાનામધેયં ચ પ્રતિલભન્તે.
શક્ર આહ: યદ્ ભદન્ત શારિપુત્ર એવમ્ આહ, પ્રજ્ઞાપારમિતાપરિગૃહીતાઃ પઞ્ચપારમિતા પારમિતાનામધેયં લભન્તે. ન ચ ભદન્ત શરિપુત્ર દાનપારમિતાપરિગૃહીતાઃ પઞ્ચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે. એવં ન શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાપરિગૃહીતાઃ પઞ્ચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે.
શારિપુત્ર આહ: એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્. ન દાનપારમિતાપરિગૃહીતાઃ કૌશિક પઞ્ચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે. એવં ન શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાપરિગૃહીતાઃ કૌશિક પઞ્ચપારમિતાઃ પારમિતાનામધેયં લભન્તે. તસ્માત્ તર્હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ પઞ્ચાનાં પારમિતાનામ્ અગ્રા આખ્યાયતે શ્રેષ્ઠા આખ્યાયતે જ્યેષ્ઠા આખ્યાયતે વરા આખ્યાયતે પ્રવરા આખ્યાયતે ઉત્તમા આખ્યાયતે અનુત્તમા આખ્યાયતે અસમા આખ્યાયતે અસમસમા આખ્યાયતે.
ઇતિ શ્રેષ્ઠતા

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા?

ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય શારિપુત્રાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાનભિનિર્હારાયા પ્રજ્ઞાપારમિટાભિનિર્હર્ત્વ્યા. એવં ધાતૂનામ્ આયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં દાનપારમિતાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. એવં શીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપારમિતાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપ્રમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. અધ્યાત્મશૂયતાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. સર્વધર્માનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપ્રમિતાભિનિર્હર્તવ્યા. એવં યાવાત્ સર્વાકારજ્ઞતાનભિનિર્હારાય (પ્સ્પ્_2-3:145) પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા.
શરિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ રૂપસ્યાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા? કથં ભગવન્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનભિનિર્હારાય પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા?
ભગ્વાન્ આહ: રૂપસ્યાનભિસંસ્કારતો ઽનુત્પાદતો ઽભાવતો ઽજાતિતો ઽવિનાશતો ઽનુપલબ્ધિતઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનભિસંસ્કારતો ઽનુત્પાદતો ઽભાવતો ઽજાતિતો ઽવિનાશતો ઽનુપલબ્ધિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાભિનિર્હર્તવ્યા.
ઇતિ સર્વધર્માનભિસંસ્કારઃ
શારિપુત્ર આહ: એવમ્ અભિનિર્હૃતા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા કતમં ધર્મમ્ અર્પયતિ?
ભગવાન્ આહ: એવમ્ અભિનિર્હૃતા શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અર્પયતિ, યતો ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અર્પયતિ તસ્માત્ પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
શારિપુત્ર આહ: કતમં ધર્મં નાર્પયતિ?
ભગવાન્ આહ: ન કુશલં ધર્મમ્ અર્પયતિ નાકુશલં ધર્મમ્ અર્પયતિ. એવં ન સાવદ્યં નાનવદ્યં ન સાસ્રવં નાનાસ્રવં ન સંસ્કૃતં નાસંસ્કૃતં ન સંક્લેશં ન નિઃક્લેશં ન લૌકિકં ન લોકોત્તરં ન સંક્લિષ્ટં ન વ્યવદાનં ન સંસારં ન નિર્વાણમ્ અર્પયતિ. તત્ કસ્ય હેતોર્? ન હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યોપલમ્ભયોગેન પ્રત્યુપસ્થિતા તેન કારણેન ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અર્પયતિ.
અથ ખલુ શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિમ્ ઇયં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતિ?
ભગવાન્ આહ: યત્ કૌશિક એવં વદસિ, કિમ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતીતિ. એવમ્ એતત્ કૌશિકૈવમ્ એતત્, પ્રજ્ઞાપારમિતા કૌશિક ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અર્પયતિ નોપલભતે સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતિ નોપલભતે.
દેવેન્દ્ર આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ નાર્પયતિ નોપલભતે?
ભગવાન્ આહ: ન હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપ્રમિતા યથા નામ યથા નિમિત્તં યથાભિસંસ્કારસ્ તથાર્પયતિ.
દેવેન્દ્ર આહ: કથૈઃ પુનર્ ભગવન્ન્ અર્પયતિ?
ભગવાન્ આહ: યથા નોપૈતિ નોપાદદાતિ નધિતિષ્ઠતિ ન પ્રજહાતિ નાભિનિવિશતે (પ્સ્પ્_2-3:146) તથાર્પયતિ યથા ન કંચિદ્ ધર્મમ્ અર્પયતિ મુઞ્ચતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ. એવં હિ કૌશિક પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માન્ નાર્પયતિ ન મુઞ્ચતિ ન પ્રતિગૃહ્ણાતિ.
શક્ર આહ: આશ્ચર્યં ભગવન્ યાવદ્ ઇયં પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાય અનિરોધાય અનભિસંસ્કારાય અનુપલબ્ધયે અવિનાશાય પ્રત્યુપસ્થિતા.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં સંજ્ઞાસ્યતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માન્ નાર્પયતીતિ, રિઞ્ચિષ્યતિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકરિષ્યતિ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
ભગવાન્ આહ: અસ્તિ સુભૂતે પર્યાયો યેન પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો રિઞ્ચન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકુર્યાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્. સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં સંજ્ઞાસ્યતિ, રિક્તેયં પ્રજ્ઞાપારમિતેયં તુચ્છા અસારા વશિકેયં પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, રિઞ્ચિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકરિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્. અયં સુભૂતે પર્યાયો યેન પર્યાયેણ રિઞ્ચિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂરીકરિષ્યતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્.
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભગવન્ પ્રત્યર્પિતયા કતમે ધર્માઃ પ્રત્યર્પિતા ભવન્તિ?
ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતયા સુભૂતે પ્રત્યર્પિતયા ન રૂપં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ ન વિજ્ઞાનં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. ન ચક્ષુઃ પ્રત્યર્પિતં ભવતિ, ન શ્રોત્રં ન ઘ્રાણં ન જિહ્વા ન કાયો ન મનઃ પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. ન રૂપં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ, ન શબ્દો ન ગન્ધો ન રસો ન સ્પ્રષ્ટવ્યં ન ધર્માઃ પ્રત્યર્પિતા ભવન્તિ. ન દાનપારમિતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ, ન શીલપારમિતા ન ક્ષાન્તિપારમિતા ન વીર્યપારમિતા ન ધ્યાનપારમિતા ન પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ. નાધ્યાત્મશૂન્યતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ. ન બહિર્ધાશૂન્યતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ. નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ. ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પ્રત્યર્પિતા ભવન્તિ. ન દશબલવૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રત્યર્પિતા ભવન્તિ. ન સ્રોતઆપત્તિફલ્ં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. ન સકૃદાગામિફલં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. નાનાગામિફલં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. નાર્હત્ત્વં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ. નાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ પ્રત્યર્પિતા ભવતિ.
(પ્સ્પ્_2-3:147)
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતયા પ્રત્યર્પિતયા ન રૂપં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ યાવદ્ ન સર્વાકારજ્ઞતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય સુભૂતે ઽનુપલબ્ધ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનુપલબ્ધ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રત્યર્પિતા ભવતિ. એવં ખલુ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતયા પ્રત્યર્પિતયા ન રૂપં પ્રત્યર્પિતં ભવતિ યાવદ્ ન સર્વાકારજ્ઞતા પ્રત્યર્પિત ભવતિ.
ઇતિ સર્વધર્માનુપલમ્ભાભિસમયાર્પ્યણા
સુભૂતિર્ આહ: મહાપારમિતેયં ભગવન્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે કતમેન પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.

સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ રૂપં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. એવં ધાતૂન્ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનિ ન મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન દાનપારમિતાં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. નાધ્યાત્મશૂન્યતાં મહત્કરોતિ નાલ્પીકતોતિ યાવન્ નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. નાર્યસત્યાનિ નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ ન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ નાભિજ્ઞા મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન તથાગતબલાનિ ન વૈશારદ્યાનિ ન પ્રતિસંવિદો નાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન બોધિં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન બુદ્ધધર્મં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. યાવન્ ન બુદ્ધં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન રૂપં વિપુલીકરોતિ ન પરિત્તીકરોતિ. ન રૂપં બલવત્કરોતિ ન દુર્બલીકરોતિ. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા. સચેત્ પુનર્ નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આગમ્ય ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતામ્ આગમ્ય એવં જ્ઞાસ્યતિ ન પ્રજ્ઞાપારમિતા રૂપં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ યાવન્ ન બુદ્ધધર્મં મહત્કરોતિ નાલ્પીકરોતિ. ન રૂપં બલવત્કરોતિ ન દુર્બલીકરોતિ. એવં સંજાનન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નૈષ ભગવન્ નિષ્યન્દઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ. યદ્ રૂપં મહદ્ અલ્પં વા કુર્યાદ્ યાવદ્ બુદ્ધધર્મં મહદ્ અલ્પં વા કુર્યાન્ નૈષ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નિષ્યન્દઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ ઉપલમ્ભસંજ્ઞિનો બોધિસત્ત્વાસ્ તથા સત્ત્વાજાતિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્રષ્ટવ્યા. રૂપાજાતિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાજાતિતા (પ્સ્પ્_2-3:148) દ્રષ્ટવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાજાતિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાજાતિતા દ્રષ્ટવ્યા યાવદ્ બુદ્ધાજાતિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાજાતિતા દ્રષ્ટવ્યા. સત્ત્વાસ્વભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતા દ્રષ્ટવ્યા. રૂપાસ્વભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતા દ્રષ્ટવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાસ્વભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતા દ્રષ્ટય્યા યાવદ્ બુદ્ધાસ્વભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતા દ્રષ્ટવ્યા. રૂપાભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવતા વેદિતવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવતા વેદિતવ્યા યાવદ્ બુદ્ધાભાવતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવતા વેદિતવ્યા. સત્ત્વશૂન્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યતા વેદિતવ્યા. રૂપશૂન્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યતા વેદિતવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનશૂન્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યતા વેદિતવ્યા યાવદ્ બુદ્ધશૂન્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યત વેદિતવ્યા. એવં સત્ત્વાનિમિત્તતયા સત્ત્વાપ્રણિહિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિમિત્તતાપ્રણિહિતતા. રૂપાનિમિત્તતયાપ્રણિહિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિમિત્તતાપ્રણિહિતતા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાનિમિત્તતયાપ્રણિહિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિમિત્તતાપ્રણિહિતતા યાવદ્ બુદ્ધાનિમિત્તતયાપ્રણિહિતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનિમિત્તતાપ્રણિહિતતા. એવં સત્ત્વાસત્તયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસત્તા વેદિતવ્યા. સત્ત્વાચિન્ત્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાચિન્ત્યતા વેદિતવ્યા. સત્ત્વાવિનાશિતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિનાશિતા વેદિતવ્યા. સત્ત્વાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા. રૂપાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંબોધનતા વેદિત્વયા યાવદ્ બુદ્ધાનભિસંબોધનતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિસંબોધનતા વેદિતવ્યા. સત્ત્વબલાસમન્વાગતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા બલાસમન્વાગતતા વેદિતવ્યા. રૂપબલાસમન્વાગતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા બલાસમન્વાગતતા વેદિતવ્યા. વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનબલાસમન્વાગતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા બલાસમન્વાગતતા વેદિતવ્યા યાવદ્ બુદ્ધબલાસમન્વાગતતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા બલાસમન્વાગતતા વેદ્જ્તવ્યા. અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ મહાપારમિતેયં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ઇતિ મહાર્થતેત્ય્ ઉક્તો ઽભિનિર્હારઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ઽયં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અધિમોક્ષ્યતે, કુતશ્ ચ્યુત્વા સ ઇહાગતો ભવિષ્યતિ? કિયચ્ચિરસંપ્રસ્થિતઃ સ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા અભૂદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ? કિયન્તો વાનેન તથાગતાઃ પર્યુપાસિતાઃ? કિયચ્ચિરં (પ્સ્પ્_2-3:149) સ દાનપારમિતાયાં ચરિતઃ? કિયચ્ચિરં શીલપારમિતાં ચરિતઃ? કિયચ્ચિરં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરિતઃ? કિયચ્ચિરં વીર્યપારમિતાયાં ચરિતઃ? કિયચ્ચિરં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિતઃ? કિયચ્ચિરં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતો ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અર્થતશ્ ચ નયતશ્ ચાધિમોક્ષ્યતે?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: સ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશસુ દિક્ષુ તથાગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાન્ પર્યુપાસ્યેહાગત ઇહોપપન્નો ભવિષ્યતિ. ઇતિ બુદ્ધસેવા
યઃ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽસંખ્યેયાન્ય્ અપ્રમેયાણિ કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ સમુદાગતો ઽભૂદ્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, સ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય દાનપારમિતાયાં ચરિતઃ શીલપારમિતાયાં ચરિતઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરિતો વીર્યપારમિતાયાં ચરિતો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરિતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતઃ સન્ન્ ઇહાગતો ભવિષ્યતિ. સ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા દૃષ્ટયા શ્રુતયા વા શાસ્તા મયા દૃષ્ટ ઇતિ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, શાસ્તા મયા શ્રુત ઇતિ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ. સ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અર્થતશ્ ચ નયતશ્ ચાધિગમિષ્યત્ય્ અનિમિત્તાદ્વયાનુપલમ્ભયોગેન.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: શક્યા પુનર્ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા દ્રષ્ટું વા શ્રોતું વા?

ભગવાન્ આહ: નો હીદં સુભૂતે ન હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શ્રોતારો દ્રષ્ટારો ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં તે પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદય. એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં તે ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય. અધ્યાત્મશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય. એવમ્ આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ય્ અભિજ્ઞાઃ સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ. બુદ્ધબોધિં ન પશ્યન્તિ ન શૃણ્વન્તિ ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ દાનાદિપારમિતાસમુદાગમઃ
એવમ્ ઉક્તે આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કિયચ્ચિરં ચરિતઃ સ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભવિષ્યતિ ય ઇહ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપત્સ્યતે?
(પ્સ્પ્_2-3:150)
ભગવાન્ આહ: વિભજ્યૈતત્ સુભૂતે વ્યાકર્તવ્યં, સ્યાત્ સુભૂતે પર્યાયો યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે. તચ્ ચોપાયકૌશલેન ન ચ કંચિદ્ ધર્મં પ્રતિક્ષિપતિ યથા નોપચયં પશ્યતિ નાપચયં, ન જાતુ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ વિરહિતો ભવતિ ન બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્, યૈશ્ ચ પૂજાવિશેષૈર્ આકાઙ્ક્ષેત્ તાન્ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કર્તું ગુરુકર્તું માનયિતું પૂજયિતું તસ્ય તે પૂજાવિશેષાઃ સહચિત્તોત્પાદેનૈવ સંઋધ્યન્તે. બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ. ન જાતુ માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉપપદ્યતે. ન ચ જાતુ વિરહિતો ભવતિ અભિજ્ઞાભિર્. ન ચ કેનચિત્ ક્લેશેન સાર્ધં સંવસતિ. ન શ્રાવકચિત્તેન ન પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તેન સાર્ધં સંવસતિ. બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયન્ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયન્. અયં સુભૂતે બોભિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યો ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યોગમ્ આપત્સ્યતે. ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલમ્
સન્તિ પુનઃ સુભૂતે મહાયાનિકાઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ યૈર્ બહૂનિ બુદ્ધશતાનિ બહૂનિ બુદ્ધસહસ્રાણિ બહૂનિ બુદ્ધશતસહસ્રાણિ બહૂનિ બુદ્ધકોટિનિયુતશતસહસ્રાણિ દૃષ્ટાનિ ભવન્તિ. તેભ્યશ્ ચાન્તિકે શિક્ષમાણૈર્ દાનાનિ દત્તાનિ ભવન્તિ, શીલં રક્ષિતં ક્ષાન્તિર્ ભાવિતા વીર્યમ્ આરબ્ધં ધ્યાનમ્ આસેવિતં પ્રજ્ઞા ભાવિતા ભવતિ સા ચોપલમ્ભયોગેન. તે ઽસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં પર્ષડ્ભ્યો ઽપક્રમિષ્યન્તિ. તે પુનઃ કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચાગૌરવતયાસ્યાં ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકાદ્ અપક્રમિષ્યન્તિ. ઇહૈવ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ મહાયાનિકાઃ સંનિપતિતા યે ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામ્ અપક્રમિષ્યન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોસ્? તથા હિ તે કુલપુત્રાઃ કુલદુહિતરશ્ ચ પૂર્વાન્તે ઽપિ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામ્ અપક્રાન્તા, એતર્હ્ય્ અપિ ગમ્ભીરાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયામ્ અપક્રામાન્તિ. ન કાયેન ન ચિત્તેન સમગ્રીન્ દાસ્યન્તિ દુષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયં કર્મોપચેષ્યન્તિ. તે તેન દૌષ્પ્રજ્ઞસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેનોપચિતેન ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાષ્યમાણાં પ્રત્યાખ્યાસ્યન્તિ, તૈઃ પ્રત્યાખ્યાય અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતાપ્રત્યાખ્યાતા ભવતિ. તે તેન સર્વજ્ઞતાપ્રત્યાખ્યાનેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેનોપચિતેન બહૂનિ વર્ષાણિ બહૂનિ વર્ષશતાનિ બહૂનિ વર્ષસહસ્રાણિ (પ્સ્પ્_2-3:151) બહૂનિ વર્ષકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ મહાનિરયે પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે. તેષાં મહાનિરયાન્ મહાનિરયં સંક્રામતાં તેજઃસંવર્તની વા અપ્સંવર્તની વા વાયુસંવર્તની વા પ્રાદુર્ભાવો ભવિષ્યતિ. તે તાસુ સંવર્તનીષુ પ્રાદુર્ભાતાસ્વ્ અન્યેષુ લોકધાતુષુ યે મહાનિરયાસ્ તેષુ પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે. તે તત્રોપપન્નાઃ સમાનાઃ, મહાનિરયાન્ મહાનિરયં સંક્રમિષ્યન્તિ. તેષાં મહાનિરયાન્ મહાનિરયં સંક્રામતાં પુનર્ એવ સંવર્તનીયઃ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ. તાસુ સંવર્તનીષુ પ્રાદુર્ભૂતાસુ પૂર્વસ્યાં દિશિ પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે, દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યાં વિદિક્ષૂર્ધ્વમ્ અધો દિશિ યો મહાનિરયાસ્ તેષુ પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે. તેભ્યો ઽપિ પુનઃ સંવર્તનીષુ પ્રાદુર્ભૂતાસ્વ્ અન્યેષુ લોકધાતુષુ યે મહાનિરયાસ્ તેષુ પ્રક્ષેપ્સ્યન્તે. તેષુ પુનર્ અપિ તેભ્યો લોકધાતુભ્યઃ સંવર્તનીષુ પ્રાદુર્ભૂતાસુ તેભ્યો મહાનિરયેભશ્ ચ્યુતાસ્ તેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણાક્ષીણેન પુનર્ એવ ઇહોપપત્સ્યન્તે. તે પુનર્ એવ મહાનિરયાન્ મહાનિરયં સંક્રમિષ્યન્તિ. તે તેષુ મહાનિરયેષૂપપન્ના બહૂનિ તીવ્રાણિ મહાકટુકાનિ મહાનિરયદુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ. તાવદ્ એવ તે તાનિ નિરયદુઃખાં પ્રત્યનુભવિષ્યન્તિ યાવત્ પુનર્ એવ સંવર્તનીયઃ પ્રાદુર્ભવિષ્યન્તિ. સંવર્તનીષુ પ્રાદુર્ભૂતાસ્વ્ ઇતશ્ ચ્યુતા અન્યેષુ લોકધાતુષુ પુનર્ એવ મહાનિરયેષૂપપત્સ્યન્તે. એવં સમન્તાત્ પુનર્ અપિ દશસુ દિક્ષુ તિર્યગ્યોનિષૂપપત્સ્યન્તે. પુનર્ એવ દશસુ દિક્ષુ યમલોકેષૂપપન્ના મહાતીવ્રાં મહાકટુકાં મહાદુષ્ખાં વેદનાં વેદયન્તસ્ તત્ કર્મ ક્ષેપયિષ્યન્તિ. તે બહુદુઃખવેદનીયં કર્મ ક્ષેપયિત્વા કદાચિત્ કર્હિચિત્ માનુષ્યકમ્ આત્મભાવં પ્રતિલપ્સ્યન્તે. તે યત્ર યત્રોપપત્સ્યન્તે તત્ર તત્ર જાત્યન્ધા ભવિષ્યન્તિ. જાત્યન્ધકુલેષૂપપત્સ્યન્તે. ચણ્ડાલકુલેષુ વા પુષ્કસકુલેષુ વા શાકુનિકુલેષુ વા સુકરિકુલેષુ વા ઔરભિકકુલેષુ વા નીચેષુ વા કુત્સિતેષુ વા કુલેષુ વા નીચવૃત્તિસુ વા ઉપપત્સ્યન્તે. તે તેષૂપપન્ના અન્ધા વા ભવિષ્યન્તિ કાણા વા અજિહ્વા વા અહસ્તા વા અપાદા વા અકર્ણકા વા અનાસિકા વા યત્ર બુદ્ધશબ્દં ન શ્રોષ્યન્તિ ન ધર્મશબ્દં ન સંઘશબ્દં ન બોધિસત્ત્વશબ્દં ન પ્રત્યેકબુદ્ધશબ્દં શ્રોષ્યન્તિ નાર્હચ્છબ્દં શ્રોષ્યન્તિ તે તેનૈવ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેનોપચિતેન.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: પઞ્ચ ભગવન્ન્ આનન્તર્યાણ્ય્ અસ્ય ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયસ્ય કર્મણઃ કૃતસ્યોપચિતસ્ય પ્રતિવર્ણિકા અપિ ન ભવન્તિ?

ભગવાન્ આહ: પ્રતિવર્ણિકેતિ શારિપુત્ર ન વક્તવ્યાસ્ય ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયકર્મણઃ કૃતસ્યોપચિતસ્ય. યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યન્તે, નાત્ર શિક્ષિતવ્યં નૈષ ધર્મો નૈષ વિનયો નૈતચ્ (પ્સ્પ્_2-3:152) છાસ્તુઃ શાસનં નૈતત્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈર્ ભાષિતમ્ ઇતિ ભાષ્યન્તે, ત આત્મના ચ પ્રતિવહિતવ્યાં મંસ્યન્તે, અન્યાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ વિવેચયિષ્યન્તિ. તે સ્વસંતાનાન્ય્ ઉપહત્ય પરસંતાનાન્ય્ ઉપહન્તવ્યાનિ મંસ્યન્તે. તે સ્વસંતાનં સવિષં કૃત્વા પરસંતાનાન્ય્ અપિ સવિષાણિ કરિષ્યન્તિ. તે સ્વયં નષ્ટાઃ. પરાન્ અપિ નાશયિષ્યન્તિ. સ્વયં ચ ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞારમિતામ્ અજાનન્તો ઽબુદ્ધ્યમાનાઃ પ્રતિવહિતવ્યાં મંસ્યન્તે, પરાંશ્ ચ તથૈવ ગ્રાહયિષ્યન્તિ. નાહં શારિપુત્ર તેષાં પુદ્ગલાનાં શ્રવણમ્ અપ્ય્ અભ્યનુજાનામિ કઃ પુનર્ વાદો દર્શનં કુત એવ સ્થાનં, તત્ કસ્ય હેતોર્? ધર્મદૂષકા હિ તે શારિપુત્ર તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ કશંબકજાતીયાઃ કૃષ્ણા હિ જાતયઃ શારિપુત્ર તથારૂપાઃ પુદ્ગલા વેદિતવ્યાઃ. તેષાં ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર તથારૂપાણાં પુદ્ગલાનાં યે શ્રોતવ્યં શ્રદ્ધાતવ્યં મંસ્યન્તે તે ઽનયેન વ્યસનમ્ આપત્સ્યન્તે. યશ્ ચેમાં શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂષયિષ્યતિ ધર્મદૂષકઃ સ પુદ્ગલો વેદિતવ્યઃ.
શારિપુત્ર આહ: ન ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તસ્ય ધર્મદૂષકસ્ય પુદ્ગલસ્ય ભગવતા તત્રોપપન્નસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમ્ આખ્યાતમ્.

ભગવાન્ આહ: તિષ્ઠતુ શારિપુત્ર તસ્ય ધર્મદૂષકસ્ય પુદ્ગલસ્ય તત્રોપપન્નસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? મા તસ્ય ધર્મદૂષકસ્ય પુદ્ગલસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણં શ્રુત્વા ઉષ્ણં રુધિરં મુખાદ્ આગચ્છેત્, મરણં વા નિગચ્છેત્ મરણમાત્રકં વા, દુઃખં શ્રુત્વા શોકશલ્પસમર્પિતો વા ભવેત્. ઉચ્છોષ્યેદ્ વા મ્લાયેદ્ વા નીલો વા હરિતો વા લૂનો વા યાવદ્ ઇદં તસ્ય ધર્મદૂષકસ્ય પુદ્ગલસ્ય દૃશસ્યાત્મભાવપ્રતિલાભસ્ય પ્રમાણમ્ ઇતિ, યસ્યાયમ્ ઈદૃશો દોષઃ સંવિદ્યત ઇતિ. ન ભગવાન્ આયુષ્મતઃ શારિપુત્રસ્યાવકાશં કરોતીદં તસ્યાત્મભાવસ્ય પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ.
શારિપુત્ર આહ: આખ્યાતુ ભગવાન્ પશ્ચિમાયા જનતાયા આલોકાઃ કૃતો ભવિષ્યત્ય્ અનેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેનોપચિતેન ધર્મદૂષકાઃ પુદ્ગલા ઈદૃશમ્ આત્મભાવં પરિગ્રહીષ્યન્તીતિ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ શારિપુત્ર પશ્ચિમાયા જનતાયા આલોકઃ કૃતો ભવિષ્યત્ય્ અનેનાસૌ ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેન કર્મણા કૃતેનોપચિતેન મહાનિરયેષુ દુઃખમ્ અનુભવિષ્યતિ. યા એતસ્યૈવ દુઃખસ્યાપ્રમાણતા બહુતરં ચેયચ્ચિરં દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવિષ્યન્તીતિ, એષ એવ શુક્લાંશિકસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા તેભ્યો ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયેભ્યઃ. કર્મભ્યો નિર્વૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ. તે જિવિતહેતોર્ અપિ ધર્મં ન પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ. મા ભૂદ્ અસ્માકમ્ ઈદૃશૈર્ દુઃખૈઃ સમવધાનમ્ ઇતિ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સુસંવૃતકાયવાગ્મનસ્કર્મણા (પ્સ્પ્_2-3:153) ભગવન્ કુલપુત્રેણ વા કુલદુહિતા વા ભવિતવ્યં મા ભૂદ્ ઈદૃશાનાં દુઃખાનામ્ અનુભવનમ્ ઇતિ તથાગતં વા ન દ્રક્ષ્યામ ઇતિ ધર્મં વા ન શ્રોષ્યામ ઇતિ સંઘં વા ન દ્રક્ષ્યામ ઇત્ય્ અપગતબુદ્ધોત્પાદેષુ વા બુદ્ધક્ષેત્રેષૂપપત્સ્યામહ ઇતિ મનુષ્યદરિદ્રેષુ વા અગ્રાહ્યવચના વા ભવિષ્યામ ઇત્ય્. અનેન ભગવન્ ધર્મપ્રતિક્ષેપવાક્કર્મણા કૃતેનોપચિતેન વ્યસનસંવર્તનીયં કર્મકૃતમ્ ઉપચિતં ભવતિ.
ભગવાન્ આહ: અનેન સુભૂતે સર્વધર્મપ્રતિક્ષેપવાક્કર્મણા કૃતેનોપચિતેન ધર્મવ્યસનસંવર્તનીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતમ્ ઇહૈવ તે સુભૂતે મોહપુરુષાઃ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતા ભવિષ્યન્તિ. ય ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં દૂષયિતવ્યાં મંસ્યન્તે પ્રતિબાધિતવ્યાં મંસ્યન્તે. પ્રજ્ઞાપારમિતયા સુભૂતે દૂષિતયા પ્રતિબાધિતયા બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધિર્ દૂષિતા પ્રતિબાધિતા ભવતિ, બુદ્ધાનાં ભગવતાં બોધ્યા દૂષિતયા પ્રતિબાધિતયાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં સર્વજ્ઞતા દૂષિતા ભવતિ પ્રતિબાધિતા. સર્વજ્ઞતયા દૂષિતયા પ્રતિબાધિતયા ધર્મઃ. પ્રતિબાધિતો ભવતિ. ધર્મેણ પ્રતિબાધિતેન સંઘઃ. પ્રતિબાધિતો ભવતિ. સંઘેન પ્રતિબાધિતેન લૌકિકી સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ લોકોત્તરા ચ સમ્યક્દૃષ્ટિઃ પ્રતિબાધિતા ભવતિ. એવં ષટ્પારમિતાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્મા આર્યસત્યાન્ય્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ. પ્રતિબાધિતા ભવન્તિ. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખાન્ય્ અષ્ટવિમોક્ષા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ ષડભિજ્ઞાઃ પ્રતિબાધિતા ભવન્તિ. અધ્યાત્મશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વસમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ દશબોધિસત્ત્વભૂમયઃ પ્રતિબાધિતા ભવન્તિ. દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પ્રતિબાધિતા ભવન્તિ. યાવત્ સર્વજ્ઞતા પ્રતિબાધિતા ભવતિ. સર્વજ્ઞતયા પ્રતિબાધિતયાપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણો ઽપુણ્યસ્કન્ધઃ પરિગૃહીતો ભવતિ. તેન વાપુણ્યસ્કન્ધેન પરિગૃહિતેનાપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અપરિમાણં દુઃખદૌર્મનસ્યં પરિગૃહીતં ભવતિ.
ઇતિ ધર્મવ્યસનસંવર્તનકર્મ
સુભૂતિર્ આહ: ય ઇમે ભગવન્ મોહપુરુષા ગમ્ભિરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિબાધિષ્યન્તિ, કતમૈર્ આકારૈર્ ઇમાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિબાધિષ્યન્તિ?
ભગવાન્ આહ: ચતુર્ભિઃ સુભૂતે આકારૈસ્ તે મોહપુરુષા ઇમાં ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિબાધિષ્યન્તિ. કતમૈશ્ ચતુર્ભિર્? યદ્ ઉત મારાધિષ્ઠિતાશ્ ચ તે મોહપુરુષા ભવિષ્યન્તિ. અનભિયુક્તાશ્ ચ ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ ભવિષ્યન્તિ (પ્સ્પ્_2-3:154) ન ચ પ્રસાદં પ્રતિલપ્સ્યન્તે. અભિનિવિષ્ટાશ્ ચ તે પઞ્ચસ્કન્ધેષુ ભવિષ્યન્તિ પાપમિત્રહસ્તગતા. દોષચરિતાશ્ ચ તે મોહપુરુષા ભવિષ્યન્ત્ય્ આત્મોત્કર્ષકાઃ પરપંસકાઃ. એભિઃ સુભૂતે ચતુર્ભિર્ આકારૈઃ સમન્વાગતાસ્ તે મોહપુરુષા ગમ્ભીરાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં પ્રતિક્ષેપ્સ્યન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: દુરધિમોચ્યા ભગવન્ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિયુક્તેન કુશલમૂલવિરહિતેન પાપમિત્રહસ્તગતેન.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે દુરધિમોચ્યા ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિયુક્તૈઃ કુશલમૂલવિરહિતૈઃ પાપમિત્રહસ્તગતૈઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કિયદ્ ભગવન્ ગમ્ભીરા પ્રજ્ઞાપારમિતા યેયં દુરધિમોચ્યા?

ભગવાન્ આહ: રૂપં સુભૂતે ઽબદ્ધમ્ અમુક્તં. તત્ કસ્ય હેતો? રૂપાસ્વભાવો હિ સુભૂતે રૂપં, વેદનાસ્વભાવો હિ વેદના, સંજ્ઞાસ્વભાવો હિ સંજ્ઞા, સંસ્કારાસ્વભાવો હિ સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુભૂતે ઽબદ્ધમ્ અમુક્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? વિજ્ઞાનાસ્વભાવો હિ વિજ્ઞાનમ્. દાનપારમિતા સુભૂતે ઽબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોર્? દાનપારમિતાસ્વભાવા હિ દાનપારમિતા. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા સુભૂતે ઽબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા. અધ્યાત્મશૂન્યતા સુભૂતે ઽબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અધ્યાત્મશૂન્યતાસ્વભાવા હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સુભૂતે ઽબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોર્? અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસ્વભાવા હ્ય્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સુભૂતે ઽબદ્ધાન્ય્ અમુક્તાનિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્મૃત્યુપસ્થાનાસ્વભાવા હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનામ્. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગાઃ સુભૂતે ઽબદ્ધા અમુક્તાસ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? માર્ગાસ્વભાવા હિ માર્ગાઃ. એવં દશબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સર્વાકારજ્ઞતા સુભૂતે ઽબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સર્વાકારજ્ઞતાસ્વભાવો હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા. રૂપસ્ય સુભૂતે પૂર્વાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વાન્તાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે પૂર્વાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વાન્તાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનમ્, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સુભૂતે પૂર્વાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તસ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પૂર્વાન્તો ઽભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા. રૂપસ્ય સુભૂતે ઽપરાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તસ્. તત્ કસ્ય હેતોર્? અપરાન્તો ઽભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે ઽપરાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અપરાન્તાભાવસ્વભાવો (પ્સ્પ્_2-3:155) હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનમ્. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સુભૂતે ઽપરાન્તો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ. તત્ કસ્ય હેતોર્? અપરાન્તાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા. રૂપં સુભૂતે પ્રત્યુત્પન્નમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રત્યુત્પન્નાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે રૂપં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા, વિજ્ઞાનં સુભૂતે પ્રત્યુત્પન્નમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રત્યુત્પન્નાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનં. યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતા પ્રત્યુત્પન્નાબદ્ધામુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રત્યુત્પન્નાભાવસ્વભાવો હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા.
સુભૂતિર્ આહ: દુરધિમોચ્યા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિયુક્તૈર્ અનવરોપિતકુશલમૂલૈઃ પાપમિત્રહસ્તગતૈર્ મારવશગતૈઃ કુશીદૈર્ હીનવીર્યૈર્ મુષિતસ્મૃતિભિર્ અસંપ્રજાનૈઃ.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે દુરધિમોચ્યા સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાનભિયુક્તૈર્ અનવરોપિતકુશલમૂલૈઃ પાપમિત્રહસ્તગતૈર્ મારવશગતૈઃ કુશીદૈર્ હીનવીર્યૈર્ મુષિતસ્મૃતિભિર્ અસંપ્રજાનૈઃ.
ઇતિ કર્માવરણસ્ય ચત્વારો હેતવઃ
યા સુભૂતે રૂપસ્ય વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યા વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા દાનપારમિતાયા વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યાધ્યાત્મશૂન્યતાયા વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યાવદ્ યાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. એવં યા સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાણાં ધર્માણાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. એવમ્ આર્યસત્યાનામ્ અપ્રમાણાનાં ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં યા વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યાષ્ટાનાં વિમોક્ષાણાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીનાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. એવં યા સર્વસમાધીનાં સર્વધારણીમુખાનાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા દશાનાં બોધિસત્ત્વભૂમીનાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા દશાનાં તથાગતબલાનાં વિશુદ્ધિશ્ ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં યાવદ્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. યા બોધેર્ વિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે યા રૂપવિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા, યા ફલવિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ રાપવિશુદ્ધિઃ. (પ્સ્પ્_2-3:156) સા ઇતિ હિ રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચ ફલવિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં યાવદ્ યા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા, યા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ. સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ. સા ઇતિ હિ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. ઇતિ વિશુદ્ધિસામાન્યમ્
પુનર્ અપરં સુભૂતે યા આત્મવિશુદ્ધિઃ રૂપવિશુદ્ધિઃ સા, યા રૂપવિશુદ્ધિર્ આત્મવિશુદ્ધિઃ સા ઇતિ હ્ય્ આત્મવિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધિકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં યા સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકવિશુદ્ધિઃ રૂપવિશુદ્ધિઃ સા, યા રૂપવિશુદ્ધિર્ યાવત્ પશ્યકવિશુદ્ધિઃ સા ઇતિ હિ યાવત્ પશ્યકવિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં યાવદ્ યા પશ્યકવિશુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ સા, યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ પશ્યકવિશુદ્ધિઃ સા ઇતિ હિ પશ્યકવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મપરિશુદ્ધ્યા રૂપવિશુદ્ધી રૂપવિશુદ્ધ્યા આત્મપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હ્ય્ આત્મપરિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકપરિશુદ્ધ્યા રૂપવિશુદ્ધિઃ રૂપપરિશુદ્ધ્યા યાવત્ પશ્યકપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ પશ્યકપરિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં યાવત્ પશ્યકપરિશુદ્ધ્યા સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિઃ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધ્યા પશ્યકપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ પશ્યકવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે રાગપરિશુદ્ધ્યા રૂપપરિશુદ્ધિર્ યાવત્ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ રાગપરિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં દોષમોહપરિશુદ્ધ્યા રૂપપરિશુદ્ધિર્ યાવત્ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ દોષમોહપરિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે રાગદોષમોહપરિશુદ્ધ્યા રૂપપરિશુદ્ધિર્ એવં યાવત્ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ રાગદોષમોહપરિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાપરિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
(પ્સ્પ્_2-3:157)
ઇતિ શ્રાવકસ્ય ક્લેશાવરણવિશુદ્ધિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે યા રૂપવિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા, એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા યા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ ફલવિશુદ્ધિર્ એવ સા. એવં યાવદ્ અવિદ્યાવિશુદ્ધ્યા સંસ્કારવિશુદ્ધિઃ સંસ્કારવિશુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિર્ વિજ્ઞાનવિશુદ્ધ્યા નામરૂપવિશુદ્ધિર્ નામરૂપવિશુદ્ધ્યા ષડાયતનવિશુદ્ધિઃ ષડાયતનવિશુદ્ધ્યા સ્પર્શવિશુદ્ધિઃ સ્પર્શવિશુદ્ધ્યા વેદનાવિશુદ્ધિઃ વેદનાવિશુદ્ધ્યા તૃષ્ણાવિશુદ્ધિઃ તૃષ્ણાવિશુદ્ધ્યા ઉપાદાનવિશુદ્ધિર્ ઉપાદાનવિશુદ્ધ્યા ભવવિશુદ્ધિર્ ભવવિશુદ્ધ્યા જાતિવિશુદ્ધિર્ જાતિવિશુદ્ધ્યા જરામરનશોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસવિશુદ્ધિર્ જરામરનડોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસવિશુદ્ધ્યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ જરામરણશોકપરિદેવદુષ્ખદૌર્મનસ્યોપાયાસવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય જ્ઞેયાવરણૈકદેશવિશુદ્ધિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે દાનપારમિતાવિશુદ્ધિઃ દાનપારમિતાવિશુદ્ધ્યા શીલપારમિતાવિશુદ્ધિઃ શીલપારમિતાવિશુદ્ધ્યા ક્ષાન્તિપારમિતાવિશુદ્ધિઃ ક્ષાન્તિપારમિતાવિશુદ્ધ્યા વીર્યપારમિતાવિશુદ્ધિર્ વીર્યપારમિતાવિશુદ્ધ્યા ધ્યાનપારમિતાવિશુદ્ધિર્ ધ્યાનપારમિતાવિશુદ્ધ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધ્યા અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધિર્ અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા બહિર્ધાશૂન્યતાવિશુદ્ધિર્ બહિર્ધાશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાવિશુદ્ધિર્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધિર્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા સ્મૃત્યુપસ્થાનવિશુદ્ધિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનવિશુદ્ધ્યા સમ્યક્પ્રહાણવિશુદ્ધિઃ સમ્યક્પ્રહાણવિશુદ્ધ્યા ઋદ્ધિપાદ વિશુદ્ધિર્ ઋદ્ધિપાદ વિશુદ્ધ્યા ઇન્દ્રિય વિશુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયવિશુદ્ધ્યા બલવિશુદ્ધિર્ બલવિશુદ્ધ્યા બોધ્યઙ્ગવિશુદ્ધિર્ બોધ્યઙ્ગવિશુદ્ધ્યા માર્ગવિશુદ્ધિર્ માર્ગવિશુદ્ધ્યા આર્યસત્યવિશુદ્ધિર્ આર્યસત્યવિશુદ્ધ્યા અપ્રમાણવિશુદ્ધિર્ અપ્રમાણવિશુદ્ધ્યા ધ્યાનવિશુદ્ધિર્ ધ્યાનવિશુદ્ધ્યા આરૂપ્યવિશુદ્ધિર્ આરૂપ્યવિશુદ્ધ્યા અભિજ્ઞાવિશુદ્ધિર્ અભિજ્ઞાવિશુદ્ધ્યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિશુદ્ધિઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિશુદ્ધ્યા અષ્ટવિમોક્ષવિશુદ્ધિર્ અષ્ટવિમોક્ષવિશુદ્ધ્યા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિવિશુદ્ધિર્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિવિશુદ્ધ્યા સર્વસમાધિવિશુદ્ધિઃ સર્વસમાધિવિશુદ્ધ્યા સર્વધારણીમુખવિશુદ્ધિઃ સર્વધારણીમુખવિશુદ્ધ્યા દશબલવૈશારદ્યવિશુદ્ધિર્ દશબલવૈશારદ્યવિશુદ્ધ્યા પ્રતિસંવિદ્વિશુદ્ધિઃ પ્રતિસંવિદ્વિશુદ્ધ્યા આવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધિર્ આવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધ્યા સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ (પ્સ્પ્_2-3:158) ઇતિ હિ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
ઇતિ બોધિસત્ત્વસ્ય યાનત્રયમાર્ગવિશુદ્ધિઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે યા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા રૂપવિશુદ્ધિર્ યા રૂપવિશુદ્ધિઃ સા યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા યા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિર્ યા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ સા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચ વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. એવં ધ્યાનપારમિતાવિશુદ્ધિર્ વીર્યપારમિતાવિશુદ્ધિઃ ક્ષાન્તિપારમિતાવિશુદ્ધિઃ શીલપારમિતાવિશુદ્ધિર્ યા દાનપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા રૂપવિશુદ્ધિર્ યા રૂપવિશુદ્ધિઃ સા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ દાનપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચ રૂપવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નં, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા યા દાનપારમિતાવિશુદ્ધિઃ સા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિર્ યા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ સા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ દાનપારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચ વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
ઇતિ મૃદુમૃદુમાર્ગઃ
પુનર્ અપરમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધિશ્ ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદવિશુદ્ધ્યા યાવદ્ દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધ્યા સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદવિશુદ્ધિશ્ ચ પારમિતા બોધિપક્ષ્યધર્માર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાસર્વસમાધિસર્વધારણીમુખવિશુદ્ધિર્ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધિશ્ ચ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સર્વાકાપજ્ઞતાવિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રજ્ઞારારમિતાવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. ઇતિ મૃદુમધ્યમાર્ગઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે સંસ્કૃતવિશુદ્ધ્યા અસંસ્કૃતવિશુદ્ધિર્ અસંસ્કૃતવિશુદ્ધ્યા સંસ્કૃતવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હિ સંસ્કૃતવિશુદ્ધિશ્ ચાસંસ્કૃતવિશુદ્ધિશ્ (પ્સ્પ્_2-3:159) ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે ઽતીતવિશુદ્ધ્યાનાગતવિશુદ્ધિર્ અનાગતવિશુદ્ધ્યાતીતવિશુદ્ધિર્ અતીતાનાગતવિશુદ્ધ્યા પ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિઃ પ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધ્યાતીતાનાગતવિશુદ્ધિર્ ઇતિ હ્ય્ અતીતાનાગતવિશુદ્ધિશ્ ચ પ્રત્યુત્પન્નવિશુદ્ધિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ અભિન્નમ્ અચ્છિન્નમ્. ઇતિ મૃદ્વધિમાત્રામાર્ગઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: ગમ્ભિરૈષા ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શરિપુત્ર આહ: કસ્ય વિશુદ્ધત્વાત્?

ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય વિશુદ્ધત્વાચ્ છાન્પુત્ર ગમ્ભીરા વિશુદ્ધિઃ. વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનસ્ય વિશુદ્ધત્વાદ્ ગમ્ભીરા. એવં પૃથિવીધાત્વબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાતુવિજ્ઞાનધાતુવિશુદ્ધત્વાદ્ ગમ્ભિરા. એવં ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિશુદ્ધત્વાદ્ ગમ્ભીરા. રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મવિશુદ્ધત્વાદ્ ગમ્ભીરા. દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધત્વાદ્ ગમ્ભીરા. અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભિરા. સ્મૃત્યુપસ્થાનવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. અભિજ્ઞાવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. દશતથાગતબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મ વિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. બોધિસત્ત્વસર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધ્યા ગમ્ભીરા. ઇતિ મધ્યામૃદુમાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: આલોકભૂતા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્રાત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: કસ્ય વિશુદ્ધત્વાત્?

ભગવાન્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્રાત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. એવં ધ્યાનપારમિતાવિશુદ્ધત્વાદ્ વીર્યપારમિતાવિશુદ્ધત્વાત્ ક્ષાન્તિપારમિતાવિશુદ્ધત્વાચ્ છીલપારમિતાવિશુદ્ધત્વાદ્ દાનપારમિતાવિશુદ્ધત્વાદ્ અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા વિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. સ્મૃત્યુપસ્થાનવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યણ્ગમાર્ગવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનઆરૂપ્યસમાપત્તિવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાભિજ્ઞાવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. સર્વસમાધિસર્વધારણીમુખવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ. (પ્સ્પ્_2-3:160) દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાવિશુદ્ધ્યા અત્યન્તાલોકવિશુદ્ધિઃ.
ઇતિ મધ્યમધ્યામાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: અપ્રતિસંધિર્ ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કસ્યાસંક્રાન્ત્યા વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્યાસંક્રાન્તિર્ અપ્રતિસંધિર્ વિશુદ્ધિઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાસંક્રાન્તિર્ અપ્રતિસંધિર્ વિશુદ્ધિઃ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા અસંક્રાન્તિર્ અપ્રતિસંધિર્ વિશુદ્ધિઃ.
ઇતિ મધ્યાધિમાત્રામાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: અસંક્લિષ્ટા ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તાસંક્લિષ્ટત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શરિપુત્ર આહ: કસ્ય ભગવન્ન્ અસંક્લેશતયા વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટત્વાદ્ વિશુદ્ધિઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટતયા વિશુદ્ધિઃ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટતયા વિશુદ્ધિઃ. ઇત્ય્ અધિમાત્રમૃદુમાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: અપ્રાપ્તિર્ અનભિસમયા ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તાપ્રાપ્ત્યનભિસમયત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કસ્ય ભગવન્ન્ અપ્રાપ્ત્યાનભિસમયેન વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્યાપ્રાપ્ત્યાનભિસમયેન વિશુદ્ધિઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાપ્રાપ્ત્યાનભિસમયેન વિશુદ્ધિઃ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા અપ્રાપ્ત્યાનભિસમયેન વિશુદ્ધિઃ. ઇત્ય્ અધિમાત્રમધ્યમાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: અનભિનિવૃત્તિર્ ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તાનભિનિવૃત્તત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કસ્ય ભગવન્ન્ અનભિનિવૃત્ત્યા વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપસ્ય શારિપુત્રાનભિનિવૃત્ત્યા વિશુદ્ધિઃ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાનભિનિવૃત્ત્યા વિશુદ્ધિઃ. એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનભિનિવૃત્ત્યા વિશુદ્ધિઃ. ઇત્ય્ અધિમાત્રાધિમાત્રામાર્ગઃ
શારિપુત્ર આહ: અનુપપત્તિર્ ભગવન્ કામધાતોર્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ કામધાતોર્ અનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: કામધાતુસ્વભાવાનુપપત્ત્યા શારિપુત્રાનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: અનુપપત્તિર્ ભગવન્ રૂપધાતોર્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
(પ્સ્પ્_2-3:161)
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ રૂપધાતોર્ અનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: રૂપધાતુસ્વભાવાનુપપત્ત્યા શારિપુત્રાનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: અનુપપત્તિર્ ભગવન્ન્ આરૂપ્યધાતોર્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ન્ આરૂપ્યધાતોર્ અનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: આરૂપ્યધાતુસ્વભાવાનુપપત્ત્યા શારિપુત્રાનુપપત્તિર્ વિશુદ્ધિઃ. ઇતિ ત્રૈધાતુકપ્રતિપક્ષત્વં ભાવનામાર્ગસ્ય
શારિપુત્ર આહ: ન જાનીતે ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ ન જાનીતે વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: ધર્મજડતામ્ ઉપાદાય શરિપુત્ર ન સંજાનિતે વિશુદ્ધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: રૂપં ન જાનાતિ ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ રૂપં ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય શરિપુત્ર રૂપં ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ.

શારિપુત્ર આહ: વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં ભગવન્ ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય શારિપુત્ર વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: સર્વધર્માન્ ભગવન્ ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવાન્ સર્વધર્માન્ ન જાનાતિ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્માનુપલબ્ધ્યા શારિપુત્ર સર્વધર્માન્ ન જાનાતિ. ઇતિ જ્ઞેયજ્ઞાનાદ્વયસમતામાર્ગસ્ય
શારિપુત્ર આહ: સર્વજ્ઞતાયા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપકારં કરોતિ નોપકારં કરોતિ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ સર્વજ્ઞતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા નાપકારં કરોતિ નોપકારં કરોતિ?
(પ્સ્પ્_2-3:162)
ભગવાન્ આહ: ધર્મસ્થિતિતામ્ ઉપાદાય શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વજ્ઞતાયા નાપકારં કરોતિ નોપકારં કરોતિ.
શારિપુત્ર આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિર્ ભગવન્ ન કંચિદ્ ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાચ્ છારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિર્ ન કંચિદ્ ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ?
ભગવાન્ આહ: ધર્મધાતુપરિગૃહીતામ્ ઉપાદાય.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: આત્મવિશુદ્ધિતો ભગવન્ રૂપવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્મવિશુદ્ધ્યા રૂપવિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: આત્માસદ્ભૂતત્વાત્ સુભૂતે રૂપાસદ્ભૂતત્વાદ્ અત્યન્તવિશુદ્ધિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્મવિશુદ્ધ્યા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: આત્માસદ્ભૂતત્વાત્ સુભૂતે વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાનાસદ્ભૂતત્વાદ્ અત્યન્તવિશુદ્ધિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ દાનપારમિતાવિશુદ્ધિઃ. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ સ્મૃત્યુપસ્થાનવિશુદ્ધિઃ. એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનામ્, આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવઙ્ માર્ગવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા આર્યસત્યાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાઃઅત્તિવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા અષ્ટવિમોક્ષનવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા અધ્યાત્મશૂન્યતાવિશુદ્ધિઃ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા સમાધિધારણીમુખવિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્વિશુદ્ધિઃ. આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ન્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ સર્વધર્મવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
(પ્સ્પ્_2-3:163)
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્મવિશુદ્ધ્યા સર્વધર્મવિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: આત્માસદ્ભૂતત્વાત્ સુભૂતે સર્વધર્માસદ્ભૂતત્વાદ્ વિશુદ્ધિઃ.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ સ્રોતઆપત્તિફલવિશુદ્ધિઃ, એવં સકૃદાગામિફલાનાગામિફલાર્હત્ત્વપ્રત્યેકબોધિવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ બોધિવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ન્ આત્મવિશુદ્ધ્યા બોધિવિશુદ્ધીઃ?
ભગવાન્ આહ: સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: આત્મવિશુદ્ધ્યા ભગવન્ સર્વજ્ઞતાવિશુદ્ધિઃ.
ભગવાન્ આહ: અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાત્ સુભૂતે.