પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 4160

ઇતિ દાનસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં સ્થિત્વા સંચિન્ત્યોપપત્તિપરિગ્રહેણ ચક્રવર્તિકુલે પ્રત્યાજાયતે, સ તત્ર ( પ્સ્પ્1-2: 49 ) સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ ચતુર્ષ્વ્ અપ્રમાણેષુ ચતસૃષ્વ્ આરૂપ્યસમાપત્તિષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તે ચ સત્ત્વા ન જાતુ વિરહિતા ભવન્તિ તયા ધર્મદેશનયા, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહાન્તં જનકાયં નિર્માય દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તેન તાવતઃ સત્ત્વાન્ યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ દશકુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય, યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ શીલસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં સ્થિત્વા સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય, એવં સન્નાહં સન્નહ્યતે, સચેન્ મમ સર્વસત્ત્વા દણ્ડલોષ્ટમુષ્ટિશસ્ત્રપ્રહારન્ દદ્યુસ્ તત્ર મયા એકમ્ અપિ ક્ષોભચિત્તં નોત્પાદયિતવ્યં સર્વસત્ત્વાશ્ ચૈવંરૂપાયાં ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇતિ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહાન્તં જનકાયં નિર્મિમીતે તે ઽપિ સર્વે તસ્ય માયાકારસ્ય દણ્ડૈર્ લોષ્ટૈર્ મુષ્ટિભિઃ શસ્ત્રૈર્ વા પ્રહારં દદ્યુઃ, સ ચ તેષુ એકમ્ અપિ ક્ષોભચિત્તં નોત્પાદયેત્ તાંશ્ ચ સત્ત્વાન્ નિર્મિતાન્ એવં રૂપાયાં ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તેન તાવતઃ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ ક્ષાન્તૌ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ( પ્સ્પ્1-2: 50 ) ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ ક્ષાન્તિસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ વીર્યપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ વીર્યપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ સર્વસત્ત્વાન્ કાયિકચૈતસિકવીર્યે સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો વા માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહાન્તં જનકાયં નિર્માય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રવિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ કાયિકચૈતસિકવીર્યે પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ વીર્યસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માણાં સમતાયાં સ્થિત્વા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય વિક્ષેપં વા અવિક્ષેપં વા સમનુપશ્યતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં સ્થિતો ભવતિ, સ તથૈવ સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તે ચ સમાદાપિતા નિવેશિતાઃ પ્રતિષ્ઠાપિતા ભવન્તિ, ન જાતુ વિરહિતા ભવન્તિ ધ્યાનપારમિતયા યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા ઇતિ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ( પ્સ્પ્1-2: 51 ) ચતુર્મહાપથે મહતો જનકાયસ્ય પુરતો મહાન્તં જનકાયમ્ અભિનિર્માય તં જનકાયં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેત્, તેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિદ્ એકઃ સત્ત્વો ઽપિ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાન્ ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ ધ્યાનસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ? યતઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્યાપારં વા પારં વા ઉપલભતે, એવં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિતો ભવતિ, સ તથૈવ સર્વસત્ત્વાન્ અપિ તત્ર સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહતો જનકાયસ્ય પુરતો મહાન્તં જનકાયમ્ અભિનિર્માય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, તેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિદ્ એકસત્ત્વો ઽપિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ પ્રજ્ઞા અપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

ઇતિ પ્રજ્ઞાસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યાવન્તઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ યથૈવાત્મના દાનપારમિતાયાં સ્થિતસ્ તથા દાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધર્મં ચ ( પ્સ્પ્1-2: 52 ) દેશયતિ, યદ્ ઉત ઇમમ્ એવ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તમ્, તે ચ તં શ્રુત્વા ન જાતુ ભૂયો વિરહિતા ભવન્તિ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા ઇતિ, એવં દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઉત્તરપૂર્વસ્યાં પૂર્વદક્ષિણસ્યાં દક્ષિણપશ્ચિમાયાં પશ્ચિમોત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વદિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ યાવન્તઃ સત્ત્વાસ્ તાન્ સર્વાન્ યથૈવાત્મના દાનપારમિતાયાં સ્થિતસ્ તથા દાનપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ, ધર્મં ચ દેશયતિ, યદ્ ઉત ઇમમ્ એવ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તં, તે ચ તં શ્રુત્વા ન જાતુ ભૂયો વિરહિતા ભવન્તિ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધા ઇતિ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહતો જનકાયસ્ય પુરતો મહાન્તં જનકાયમ્ અભિનિર્માય ષટ્સુ પારમિતાસુ સમાદાપયતિ નિવેશયતિ પ્રતિષ્ઠાપયતિ. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તેન માયાકારેણ માયાકારાન્તેવાસિના વા કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ સમાદાપિતો ભવતિ, નિવેશિતો વા પ્રતિષ્ઠાપિતો વા ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહં સન્નહ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન વિહરન્ નાન્યેષાં ચિત્તોત્પાદાનામ્ અવકાશં દદાતિ, ઇયન્તો મયા સત્ત્વા દાનપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇતિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયામ્ ઇયન્તો મયા સત્ત્વાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇતિ, ઇયન્તઃ સત્ત્વાઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા, યાવદ્ ઇયન્તઃ સત્ત્વા અષ્ટાદશસ્વ્ ( પ્સ્પ્1-2: 53 ) આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તઃ સત્ત્વાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ, એવં સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે ઇયન્તઃ સત્ત્વા અર્હત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તઃ સત્ત્વાઃ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તઃ સત્ત્વાઃ સર્વજ્ઞત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇયન્તો ન પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇતિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ અસંખ્યેયાઃ સત્ત્વા અપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ, એવં સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ સ્રોતઆપત્તિફલે સકૃદાગામિફલે અનાગામિફલે અર્હત્ત્વે પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે અસંખ્યેયા અપ્રમેયાઃ સત્ત્વા બુદ્ધત્વે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યાઃ.
ઇતિ શમથસંભારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહાન્તં જનકાયમ્ અસંખ્યેયમ્ અપ્રમેયં નિર્માય તં ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપયેત્, યાવત્ સર્વાકારવરોપેતે સર્વજ્ઞજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠાપયેદ્ એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તાંસ્ તાવતઃ સત્ત્વાન્ અસંખ્યેયાન્ અપ્રમેયાન્ ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય યાવત્ સર્વાકારવરોપેતે સર્વજ્ઞજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ પ્રતિષ્ઠાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં યદ્ ઇમાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: યથાહં ભગવન્ ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ તથા અસન્નાહસન્નદ્ધો બતાયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપં રૂપેણ શૂન્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં, ચક્ષુશ્ ચક્ષુષા શૂન્યમ્, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો મનસા શૂન્યમ્, રૂપં રૂપેણ શૂન્યં, એવં શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યં ધર્મા ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્, એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનેન શૂન્યં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શેન શૂન્યઃ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શેન શૂન્યઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ( પ્સ્પ્1-2: 54 ) ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતેન શૂન્યમ્, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ઘ્રાણસંસ્પર્શ અપ્રત્યયવેદયિતં, જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતેન શૂન્યમ્.
દાનપારમિતાપિ ભગવન્ દાનપારમિતયા શૂન્યા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા,
અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા, બહિર્ધાશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા,
સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્મા બોધિપક્ષૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ, દશતથાગતબલાનિ દશભિસ્ તથાગતબલૈઃ શૂન્યાનિ, વૈશારદ્યાનિ વૈશારદ્યૈઃ શૂન્યાનિ, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યા, બોધિસત્ત્વો ઽપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ, મહાયાનસન્નાહો ઽપિ ભગવન્ મહાયાનસન્નાહેન શૂન્યઃ. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ અસન્નાહસન્નદ્ધો બોધિસત્ત્વો વેદિતવ્યઃ.
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે યથા વદસિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અકૃતા હિ સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા, તે ઽપિ સત્ત્વા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ, યેષાં કૃતશો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસન્નાહઃ સન્નદ્ધઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા, તે ઽપિ સત્ત્વા અકૃતા વિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ, યેષાં કૃતશો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસન્નાહઃ સન્નદ્ધઃ.

ભગવાન્ આહ: કારકાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય સુભૂતે સર્વાકારજ્ઞતા અકૃતા વિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા, તે ઽપિ સત્ત્વા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે રૂપં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારાઃ, ન વિજ્ઞાનં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ.
ન ચક્ષુઃ કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન શ્રોત્રં ન ઘ્રાણંન જિહ્વા ન કાયો ન મનઃ કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન રૂપં ( પ્સ્પ્1-2: 55 ) કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન શબ્દો ન ગન્ધો ન રસો ન સ્પ્રષ્ટવ્યં ન ધર્માઃ કુર્વન્તિ ન વિકુર્વન્તિ નાભિસંસ્કુર્વન્તિ.
ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ન ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ન જિહ્વાવિજ્ઞાનં ન કાયવિજ્ઞાનં ન મનોવિજ્ઞાનં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ.
ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન શ્રોત્રસંસ્પર્શો ન ઘ્રાણસંસ્પર્શો ન જિહ્વાસંસ્પર્શો ન કાયસંસ્પર્શો ન મનઃસંસ્પર્શઃ કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ.
ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, ન શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ન ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ન જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ન કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા સર્વ એતે ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
આત્મા સુભૂતે ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, એવં ન સત્ત્વો ન જીવો ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યકઃ કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા સર્વ એતે ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
સ્વપ્નઃ સુભૂતે ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ, એવં પ્રતિશ્રુત્કા પ્રતિભાસઃ પ્રતિબિમ્બં મરીચિર્ ન નિર્માણં કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા સર્વ એતે ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
અધ્યાત્મશૂન્યતા સુભૂતે ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતા અત્યન્તતયા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અત્યન્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતા ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ બહિર્ધાશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અત્યન્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અત્યન્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે ( પ્સ્પ્1-2: 56 ) નોપલભ્યતે, અત્યન્તાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ન કુર્વન્તિ ન વિકુર્વન્તિ નાભિસંસ્કુર્વન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, દશતથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન કુર્વન્તિ ન વિકુર્વન્તિ નાભિસંસ્કુર્વન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
તથતા સુભૂતે ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથતા હ્ય્ અત્યન્તતયા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિર્ અચિન્ત્યધાતુર્ બોધિઃ સર્વાકારજ્ઞતા સુભૂતે ન કરોતિ ન વિકરોતિ નાભિસંસ્કરોતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.

અનેન સુભૂતે પર્યાયેણ સર્વાકારજ્ઞતા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતા, તે ઽપિ સત્ત્વા અકૃતા અવિકૃતા અનભિસંસ્કૃતાઃ, યેષાં કૃતશો બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાસન્નાહઃ સન્નદ્ધઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ વિદર્શનાસંભારઃ
સુભૂતિર્ આહ: યથાહં ભગવતો ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ, રૂપં ભગવન્ન્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનં ભગવન્ન્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્.
પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્ર આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્ ઇતિ વદસિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્ ઇતિ વદસિ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ.
પૂર્ણ આહ: કતમત્ તદ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપં યદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્? કતમે તે વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ? કતમત્ તદ્ વિજ્ઞાનં યદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્?
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ એતદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ સ્વપ્નોપમં રૂપં તદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, ય એતે સ્વપ્નોપમા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, યદ્ એતત્ સ્વપ્નોપમં વિજ્ઞાનં તદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, એવં પ્રતિશ્રુત્કોપમા માયોપમા મરીચ્યુપમા પ્રતિભાસોપમા યદ્ એતદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ ( પ્સ્પ્1-2: 57 ) નિર્મિતોપમં રૂપં તદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, ય એતે નિર્મિતોપમા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, યદ્ એતં નિર્મિતોપમં વિજ્ઞાનં તદ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્.
અતીતમ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, અતીતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, અતીતમ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, એવમ્ અનાગતં પ્રત્યુત્પન્નમ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, પ્રત્યુત્પન્ના વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, પ્રત્યુત્પન્નમ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ રૂપસ્ય, એવં તદ્ રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, અસત્ત્વાદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણામ્, અસત્ત્વાદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ વિજ્ઞાનસ્યૈવં તદ્ વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્, એવં વિવિક્તત્વાચ્ છાન્તત્વાચ્ છૂન્યત્વાદ્ આનિમિત્તત્વાદ્ અપ્રણિહિતત્વાદ્ અસંસ્કૃતત્વાદ્ અનુત્પન્નત્વાત્ કુશલમ્ અકુશલં સંક્લેશં નિષ્ક્લેશં સાવદ્યમ્ અનવદ્યં સાસ્રવમ્ અનાસ્રવં લૌકિકં લોકોત્તરં સંક્લિષ્ટં વ્યવદાનમ્, આયુષ્મન્ પૂર્ણ રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ રૂપસ્યૈવં તદ્ રૂપમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, સંક્લિષ્ટં વ્યવદાનમ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ વિજ્ઞાનસ્ય એવં તદ્ વિજ્ઞાનમ્ અબદ્ધમ્ અમુક્તમ્.
સર્વધર્મા અપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તાઃ.
દાનપારમિતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા, એવં વિવિક્તત્વાદ્ યાવદ્ અનુત્પન્નત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા.
અધ્યાત્મશૂન્યતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, બહિર્ધાશૂન્યતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા, એવં વિવિક્તત્વાદ્ યાવદ્ અનુત્પન્નત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા.
સપ્તત્રિંશદ્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા અબદ્ધા અમુક્તા, એવં દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તાઃ, એવં વિવિક્તત્વાદ્ યાવદ્ અનુત્પન્નત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તાઃ.
બોધિર્ અપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, બોધિસત્ત્વો ઽપ્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, એવં વિવિક્તત્વાદ્ યાવદ્ અનુત્પન્નત્વાદ્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ.
તથતાપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા, અવિતથતાપ્ય્ અનન્યતથતાપિ ધર્મતાપિ ધર્મધાતુર્ અપિ ધર્મનિયામતાપિ ભૂતકોટિર્ અપ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ અબદ્ધા અમુક્તા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અસત્ત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા, એવં વિવિક્તત્વાદ્ યાવદ્ અનુત્પન્નત્વાદ્ અબદ્ધા અમુક્તા.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽબદ્ધો ઽમુક્તઃ, એવં ષડ્ અપિ પારમિતા અબદ્ધા અમુક્તાઃ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ અબદ્ધા અમુક્તા, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ અબદ્ધા અમુક્તા, સત્ત્વાન્ અપિ યાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યતિ, તે ઽપ્ય્ અબદ્ધા અમુક્તાઃ, બુદ્ધક્ષેત્રાણ્ય્ અપિ યાનિ પરિશોધયિષ્યતિ, તાન્ય્ અપ્ય્ અબદ્ધાન્ય્ અમુક્તાનિ, યાન્ અપિ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પર્યુપાસિષ્યતે તે ઽપ્ય્ અબદ્ધા અમુક્તાઃ, યમ્ અપિ ધર્મં શ્રોષ્યતિ સો ઽપ્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ ન જાતુ વિરહિતો ભવિષ્યત્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, નાભિજ્ઞાભિર્ વિરહિતો ભવિષ્યત્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, ન પઞ્ચભિશ્ ચક્ષુર્ભિર્ વિરહિતો ભવિષ્યત્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, તથા નાન્યૈઃ સમાધિભિર્ વિરહિતો ભવિષ્યત્ય્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ, અબદ્ધામ્ અમુક્તાં માર્ગાકારજ્ઞતામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ, અબદ્ધામ્ અમુક્તાં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અવભોત્સ્યતે, અબદ્ધમ્ અમુક્તં ધર્મચક્રં પ્રવર્તયિષ્યતિ, અબદ્ધાન્ અમુક્તાન્ સત્ત્વાંસ્ ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાપયિષ્યત્ય્ અબદ્ધો અમુક્તઃ.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિર્ અબદ્ધો ઽમુક્તઃ સર્વધર્માન્ અભિસંભોત્સ્યતે અસત્ત્વમ્ ઉપાદાય, એવં વિવિક્તતાં યાવદ્ અનુત્પન્નતામ્ ઉપાદાય.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અબદ્ધો ઽમુક્તો મહાયાનસન્નાહો વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ યુગનદ્ધમાર્ગસંભારઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયનસંપ્રસ્થિતો વેદિતવ્યઃ? કુતસ્ તદ્ યાનં નિર્યાસ્યતિ? ક્વ વા તદ્ યાનં સ્થાસ્યતિ? કો વા તેન યાનેન નિર્યાસ્યતિ?
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: યત્ સુભૂતે ( પ્સ્પ્1-2: 59 ) એવં વદસિ, કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ ઇતિ. ષટ્ પારમિતાઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્. કતમાઃ ષટ્? દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈર્ દાનં દદાતિ યદ્ ઉતાધ્યાત્મિકબાહ્યાનિ વસ્તૂનિ તાનિ ચ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, પરાંશ્ ચ તત્ર સમાદાપયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતા?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ, આત્મના ચ દશ કુશલાન્ કર્મપથાન્ સમાદાય વર્તતે, પરાંશ્ ચ દશ કુશલે કર્મપથે સમાદાપયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપરામૃષ્ટા શીલપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈઃ, આત્મના ચ ક્ષાન્તિસમાપન્નો ભવતિ, પરાંશ્ ચ ક્ષાન્તૌ સમાદાપયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ પઞ્ચસુ પારમિતાસુ અનિક્ષિપ્તધુરો વિહરતિ, પરાંશ્ ચ તાસુ પઞ્ચસુ પારમિતાસુ સમાદાપયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપદ્યતે, ( પ્સ્પ્1-2: 60 ) ન ચ તેષાં વશેનોપપદ્યતે, પરાંશ્ ચ ધ્યાનેષુ સમાદાપયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા.
સુભૂતિર્ આહ: કતમા ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન સર્વધર્માન્ નાભિનિવિશતે, સર્વધર્માણાં ચ પ્રકૃતિં પ્રત્યવેક્ષતે, સર્વધર્મપ્રકૃતિપ્રત્યવેક્ષાયાં ચ સત્ત્વાંશ્ ચ સમાદાપયત્ય્ અનુપલંભયોગેન. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉતાધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા શૂન્યતાશૂન્યતા મહાશૂન્યતા પરમાર્થશૂન્યતા સંસ્કૃતશૂન્યતા અસંસ્કૃતશૂન્યતા અત્યન્તશૂન્યતા અનવરાગ્રશૂન્યતા અનવકારશૂન્યતા પ્રકૃતિશૂન્યતા સર્વધર્મશૂન્યતા સ્વલક્ષણશૂન્યતા અનુપલમ્ભશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાવશૂન્યતા અભાવશૂન્યતા સ્વભાવશૂન્યતા પરભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અધ્યાત્મશૂન્યતા? અધ્યાત્મિકા ધર્મા ઉચ્યન્તે ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનઃ, તત્ર ચક્ષુશ્ ચક્ષુષા શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, શ્રોત્રં શ્રોત્રેણ શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઘ્રાણં ઘ્રાણેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, જિહ્વા જિહ્વયા શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યા એષા, કાયઃ કાયેન શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, મનો મનસાશૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અધ્યાત્મશૂન્યતા.
તત્ર કતમા બહિર્ધાશૂન્યતા? યે બહિર્ધા ધર્માસ્ તદ્યથા રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માઃ, તત્ર રૂપં રૂપેણ શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 61 ) ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પર્શાઃ, ધર્મા ધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે બહિર્ધાશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા? ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ ષડ્ બાહ્યાન્ય્ આયતનાનિ, ઇયમ્ ઉચ્યતે અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા.
તત્ર કતમે અધ્યાત્મિકા ધર્મા બહિર્ધાધર્મૈઃ શૂન્યાઃ? ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનાંસ્ય્ અધ્યાત્મિકાનિ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મૈઃ શૂન્યાન્ય્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા.
તત્ર કતમે બહિર્ધા ધર્મા અધ્યાત્મિકૈર્ ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ? રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માશ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોભિઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા.

તત્ર કતમા શૂન્યતાશૂન્યતા? યા સર્વધર્માણાં શૂન્યતા તયા શૂન્યતયા શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યા એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે શૂન્યતાશૂન્યતા.
તત્ર કતમા મહાશૂન્યતા? પૂર્વા દિક્ પૂર્વયા દિશા શૂન્યા, એવં દક્ષિણા પશ્ચિમા ઉત્તરા ઉત્તરપૂર્વા પૂર્વદક્ષિણા દક્ષિણપશ્ચિમા પશ્ચિમોત્તરા અધ ઊર્ધ્વા દિક્ ઊર્ધ્વયા દિશા શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ આસામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે મહાશૂન્યતા.
તત્ર કતમા પરમાર્થશૂન્યતા? પરમાર્થ ઉચ્યતે નિર્વાણં, તચ્ ચ નિર્વાણેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે પરમાર્થશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સંસ્કૃતશૂન્યતા? સંસ્કૃત ઉચ્યતે કામધાતૂ રૂપધાતુર્ આરૂપ્યધાતુશ્ ચ, તત્ર કામધાતુઃ કામધાતુના શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, રૂપધાતૂ રૂપધાતુના શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, આરૂપ્યધાતુર્ આરૂપ્યધાતુના શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે સંસ્કૃતશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અસંસ્કૃતશૂન્યતા? અસંસ્કૃત ઉચ્યતે યસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધો ન સ્થિતિર્ નાન્યથાત્વમ્, ઇદમ્ ઉચ્યતે અસંસ્કૃતમ્ ( પ્સ્પ્1-2: 62 ) અસંસ્કૃતેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અસંસ્કૃતશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અત્યન્તશૂન્યતા? યસ્યાન્તો નોપલભ્યતે તદ્ અત્યન્તમ્ અત્યન્તેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અત્યન્તશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અનવરાગ્રશૂન્યતા? યસ્ય નૈવાગ્રં નાવરમ્ ઉપલભ્યતે, તસ્ય મધ્યાભાવઃ, યસ્ય ચ નાદિર્ ન મધ્યં નાવરમ્ ઉપલભ્યતે તસ્ય નાગતિર્ ન ગતિઃ, આદિમધ્યાવસાનાન્ય્ અપિ આદિમધ્યાવસાનૈઃ શૂન્યાન્ય્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અનવરાગ્રશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અનવકારશૂન્યતા? યસ્ય ધર્મસ્ય ન કશ્ચિદ્ અવકારઃ, અવકારો નામ અવિકિરણં છોરણમ્ ઉત્સર્ગઃ, અનવકારો ઽનવકારેણ શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અનવકારશૂન્યતા.
તત્ર કતમા પ્રકૃતિશૂન્યતા, યા સર્વધર્માણાં પ્રકૃતિઃ સંસ્કૃતાનાં વા અસંસ્કૃતાનાં વા ન શ્રાવકૈઃ કૃતા ન પ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ કૃતા ન તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ કૃતા નાપકૃતા, પ્રકૃતિઃ પ્રકૃત્યા શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યા એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે પ્રકૃતિશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સર્વધર્મશૂન્યતા? સર્વધર્મા ઉચ્યન્તે રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનોરૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના સંસ્કૃતા ધર્મા અસંસ્કૃતા ધર્મા ઇમ ઉચ્યન્તે સર્વધર્માઃ. તત્ર ધર્મા ધર્મૈઃ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે સર્વધર્મશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સ્વલક્ષણશૂન્યતા? રૂપેણાલક્ષણં રૂપમ્, અનુભવલક્ષણા ( પ્સ્પ્1-2: 63 ) વેદના, ઉદ્ગ્રહણલક્ષણા સંજ્ઞા, અભિસંસ્કારલક્ષણાઃ સંસ્કારા, વિજાનનાલક્ષણં વિજ્ઞાનં વિસ્તરેણ કર્તવ્યં, યચ્ ચ સંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં લક્ષણાલક્ષણં, યચ્ ચાસંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં લક્ષણાલક્ષણં સર્વ એતે ધર્માઃ સ્વલક્ષણેણ શૂન્યા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે સ્વલક્ષણશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અનુપલમ્ભશૂન્યતા? યે ધર્મા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાસ્ તે નોપલભ્યન્તે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાતીત અનાગતા ઉપલભ્યન્તે નાપ્ય્ અનાગત અતીતા, ન પ્રત્યુત્પન્ને ઽતીતાનાગતા ઉપલભ્યન્તે, નાપ્ય્ અતીતાનાગતયોઃ પ્રત્યુત્પન્ના એષામ્ ઇયમ્ અનુપલબ્ધિર્ આદિવિશુદ્ધિત્વાદ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ એષામ્ એષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અનુપલમ્ભશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા? નાસ્તિ સાંયોગિકસ્ય ધર્મસ્ય સ્વભાવઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાત્, સંયોગઃ સંયોગેન શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અભાવસ્વભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા ભાવશૂન્યતા? ભાવ ઉચ્યતે પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ, સ ચ ભાવો ભાવેન શૂન્યો ઽકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે ભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા અભાવશૂન્યતા? અભાવ ઉચ્યતે અસંસ્કૃતં, તચ્ ચાસંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતેન શૂન્યમ્ અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા સ્વભાવશૂન્યતા? સ્વભાવો હિ પ્રકૃતિર્ અવિપરીતતા તસ્યા યા તયા શૂન્યતા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય, ન સા જ્ઞાનેન દર્શનેન ચ કૃતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે સ્વભાવશૂન્યતા.
તત્ર કતમા પરભાવશૂન્યતા? યા ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં અનુત્પાદાદ્ વા સ્થિતૈવૈષા ધર્માણાં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મધાતુર્ ધર્મનિયામતા તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ભૂતકોટિસ્ તસ્યા યા તયા શૂન્યતા અકૂટસ્થાવિનાશિતામ્ ઉપાદાય, ન સા પરેણ કૃતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, ઇયમ્ ઉચ્યતે પરભાવશૂન્યતા.
ઇદમ્ ઉચ્યતે સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
ઇતિ જ્ઞાનસંભારઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, ( પ્સ્પ્1-2: 64 ) યદ્ ઉત શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિઃ, રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ, સિંહવિક્રીડિતો નામ સમાધિઃ, સુચન્દ્રો નામ સમાધિઃ, ચન્દ્રધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મોદ્ગતો નામ સમાધિઃ, અવલોકિતમૂર્ધ્વા નામ સમાધિઃ, ધર્મધાતુનિયતો નામ સમાધિઃ, નિયતધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ, વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ, ધર્મપ્રવેશમુદ્રો નામ સમાધિઃ, સમાધિરાજસુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ, રશ્મિપ્રમુક્તો નામ સમાધિઃ, બલવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, સમુદ્ગતો નામ સમાધિઃ, નિરુક્તિનિર્દેશપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અધિવચનસંપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, દિગ્વિલોકિતો નામ સમાધિઃ, આધારણમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસંપ્રમુષિતો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મસમવસરણસાગરમુદ્રો નામ સમાધિઃ, આકાશસ્ફારણો નામ સમાધિઃ, તેજોવતી નામ સમાધિઃ, અપ્રમાણાવભાસો નામ સમાધિઃ, અસંગાનાવરણો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મપ્રવૃત્તિસમુચ્છેદો નામ સમાધિઃ, રણજહો નામ સમાધિઃ, વૈરોચનો નામ સમાધિઃ, અનિમિષો નામ સમાધિઃ, અનિકેતસ્થિતો નામ સમાધિઃ, નિશ્ચિત્તો નામ સમાધિઃ, વિમલપ્રદીપો નામ સમાધિઃ, અનન્તપ્રભો નામ સમાધિઃ, પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, સમન્તાવભાસો નામ સમાધિઃ, શુદ્ધસારો નામ સમાધિઃ, વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ, રતિકરો નામ સમાધિઃ, વિદ્યુત્પ્રદીપો નામ સમાધિઃ, અક્ષયો નામ સમાધિઃ, વજ્રમણ્ડલો નામ સમાધિઃ, અક્ષયાપગતો નામ સમાધિઃ, અનિઞ્જ્યો નામ સમાધિઃ, વિવૃતો નામ સમાધિઃ, સૂર્યપ્રદીપો નામ સમાધિઃ, ચન્દ્રવિમલો નામસમાધિઃ, શુદ્ધપ્રભાસો નામ સમાધિઃ, આલોકકરો નામ સમાધિઃ, કારાકારો નામ સમાધિઃ, જ્ઞાનકેતુર્ નામ સમાધિઃ, વજ્રોપમો નામસમાધિઃ, ચિત્તસ્થિતિર્ નામ સમાધિઃ, સમન્તાવલોકો નામ સમાધિઃ, સુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ, રત્નકોટિર્ નામ સમાધિઃ, વરધર્મમુદ્રો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મસમતા નામ સમાધિઃ, રતિજહો નામસમાધિઃ, સર્વધર્મોદ્ગતપૂર્ણો નામ સમાધિઃ, વિકિરણો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્મપદપ્રભેદો નામ સમાધિઃ, સમાક્ષરો નામ સમાધિઃ, અક્ષરાપગતો નામ સમાધિઃ, આરમ્બણચ્છેદો નામ સમાધિઃ, અવિકારો નામ સમાધિઃ, અપ્રકારો નામ સમાધિઃ, નામ નિમિત્તાપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અનિકેતચારી નામ સમાધિઃ, તિમિરાપગતો નામ સમાધિઃ, ચારિત્રવતી નામ સમાધિઃ, અચલો નામ સમાધિઃ, વિષયતીર્ણો નામ સમાધિઃ, સર્વગુણસંચયોપગતો નામ સમાધિઃ, ચિત્તસ્થિતિનિશ્ચિતો નામ ( પ્સ્પ્1-2: 65 ) સમાધિઃ, શુભપુષ્પિતશુદ્ધિર્ નામ સમાધિઃ, બોધ્યઙ્ગવાન્ નામ સમાધિઃ, અનન્તપ્રતિભાસો નામ સમાધિઃ, અસમસમો નામ સમાધિઃ, સર્વધર્માતિક્રમણો નામ સમાધિઃ, પરિચ્છેદકરો નામ સમાધિઃ, વિમતિવિકિરણો નામ સમાધિઃ, નિરધિષ્ઠાનો નામ સમાધિઃ, એકવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, આકારાભિનિર્હારો નામ સમાધિઃ, એકાકારવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, અકારાનવકારો નામ સમાધિઃ, નિર્વેધિકસર્વભાવતલાધિકારો નામ સમાધિઃ, સંકેતરુતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, ગીતનિર્ઘોષાક્ષરવિમુક્તો નામ સમાધિઃ, જ્વલનોલ્કો નામ સમાધિઃ, લક્ષણપરિશોધનો નામ સમાધિઃ, અનભિલક્ષિતો નામ સમાધિઃ, સર્વાકારવરોપેતો નામ સમાધિઃ, સર્વસુખદુઃખનિરભિનન્દી નામ સમાધિઃ, અક્ષયાકારો નામ સમાધિઃ, ધારણીપ્રતિપત્તિર્ નામ સમાધિઃ, સર્વસમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વસંગ્રહો નામ સમાધિઃ, સર્વરોધનિરોધપ્રશમનો નામ સમાધિઃ, અનુસારપ્રતિસારો નામ સમાધિઃ, વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ, સારવતી નામ સમાધિઃ, પરિપૂર્ણચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ, મહાવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, સર્વાકારપ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, સમાધિસમતા નામ સમાધિઃ, અરણસમવસરણો નામ સમાધિઃ, અરણસરણસર્વસમવસરણો નામ સમાધિઃ, અનિલાનિકેતો નામ સમાધિઃ, તથતાસ્થિતિનિશ્ચિતો નામ સમાધિઃ, કાયકલિસંપ્રમથનો
નામ સમાધિઃ, વાક્કલિવિધ્વંસનો નામ સમાધિઃ, ગગનકલ્પો નામ સમાધિઃ, આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિઃ? યેન સમાધિના સર્વસમાધીનાં ગોચરમ્ અનુભવતિ, અયમ્ ઉચ્યતે શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યેન સમાધિના સર્વસમાધયો મુદ્રિતા, અયમ્ ઉચ્યતે રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સિંહવિક્રીડિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિભિર્ વિક્રીડતિ, અયમ્ ઉચ્યતે સિંહવિક્રીડિતો નામ સમાધિઃ,
તત્ર કતમઃ સુચન્દ્રો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ અવભાસયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે સુચન્દ્રો નામ સમધિઃ.
તત્ર કતમશ્ ચન્દ્રધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ? યઃ સર્વસમાધીનાં ધ્વજં ધારયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે ચન્દ્રધ્વજકેતુર્ નામસમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્મોદ્ગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિભિર્ ઉદ્ગચ્છતિ, અયમ્ ઉચ્યતે સર્વધર્મોદ્ગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽવલોકિતમૂર્ધ્ના નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં મૂર્ધ્નાનમ્ અવલોકયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે અવલોકિતમૂર્ધ્ના નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ધર્મધાતુનિયતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ધર્મધાતોર્ નિશ્ચયં ગચ્છતિ, અયમ્ ઉચ્યતે ધર્મધાતુનિયતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નિયતધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં નિયતધ્વજં ધારયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે નિયતધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિભિર્ ન ભિદ્યતે, અયમ્ ઉચ્યતે વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ધર્મપ્રવેશમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં મુદ્રાં પ્રવિશતિ, અયમ્ ઉચ્યતે ધર્મપ્રવેશમુદ્રો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમાધિરાજસુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં રાજસુપ્રતિષ્ઠાનેન પ્રતિતિષ્ઠતિ, અયમ્ ઉચ્યતે સમાધિરાજસુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રશ્મિપ્રમુક્તો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં રશ્મીન્ અવસૃજતિ, અયમ્ ઉચ્યતે રશ્મિપ્રમુક્તો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો બલવ્યૂહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં બલવ્યૂહં ધારયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે બલવ્યૂહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમુદ્ગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સમાધયઃ સમુદાગચ્છન્તિ, અયમ્ ઉચ્યતે સમુદ્ગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નિરુક્તિનિર્દેશપ્રવેશો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં નિરુક્તિનિર્દેશં પ્રવિશતિ, અયમ્ ઉચ્યતે નિરુક્તિનિર્દેશપ્રવેશો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽધિવચનસંપ્રવેશો નામ સમાધિઃ? યત્ર ( પ્સ્પ્1-2: 67 ) સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ અધિવચનનામધેયાનિ પ્રવિશતિ, અયમ્ ઉચ્યતે અધિવચનસંપ્રવેશો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો દિગ્વિલોકિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં દિશો વ્યવલોક્યન્તે, અયમ્ ઉચ્યતે દિગ્વિલોકિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આધારણમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં મુદ્રા આધારયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે આધારણમુદ્રો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો ઽસંપ્રમુષિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધયો ન પ્રમુષ્યન્તે, અયમ્ ઉચ્યતે અસંપ્રમુષિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્મસમવસરણસાગરમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા તસ્ય સર્વસમાધયઃ સંગ્રહં સમવસરણતાં ગચ્છન્તિ, અયમ્ ઉચ્યતે સર્વધર્મસમવસરણસાગરમુદ્રો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આકાશસ્ફારણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ આકાશસ્ફારણતયા સ્ફરતિ, અયમ્ ઉચ્યતે આકાશસ્ફારણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમસ્ તેજોવતી નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં તેજસા ચ ધિયા ચ જ્વલયતિ, તેનોચ્યતે તેજોવતી નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽપ્રમાણાવભાસો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા અપ્રમાણમ્ અવભાસતે, તેનોચ્યતે અપ્રમાણાવભાસો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽસઙ્ગાનાવરણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસંગરહિતતામ્ ઉપાદાય નિરાવરણો ઽવભાસતે, તેનોચ્યતે અસંગાનાવરણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્મપ્રવૃત્તિસમુચ્છેદો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્મેષુ પ્રવૃત્તિં સમુચ્છિનત્તિ તેનોચ્યતે સર્વધર્મપ્રવૃત્તિસમુચ્છેદો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રણજહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ( પ્સ્પ્1-2: 68 ) સર્વસમાધીનાં નિમિત્તાન્ય્ અપિ જહાતિ પ્રાગ્ એવાન્યાનિ નિમિત્તાનિ ક્લેશાનાં, તેનોચ્યતે રણજહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વૈરોચનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ અવભાસયતિ તપતિ વિરોચતે, તેનોચ્યતે વૈરોચનો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનિમિષો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ન કશ્ચિદ્ ધર્મમ્ એષતિ, તેનોચ્યતે ઽનિમિષો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનિકેતસ્થિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિષુ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મમ્ અનિકેતં સમનુપશ્યતિ તેનોચ્યતે ઽનિકેતસ્થિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નિશ્ચિત્તો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા નિહીનાંશ્ ચિત્તચૈતસિકાન્ ધર્માન્ ન પ્રવર્તયતિ તેનોચ્યતે નિશ્ચિત્તો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિમલપ્રદીપો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં પ્રદીપં ધારયતિ તેનોચ્યતે વિમલપ્રદીપો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનન્તપ્રભો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા અનન્તાં પ્રભાં કરોતિ તેનોચ્યતે ઽનન્તપ્રભો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં પ્રભાં કરોતિ તેનોચ્યતે પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમન્તાવભાસો નામ સમાધિઃ? યસ્ય સમાધેઃ સહ પ્રતિલમ્ભેન સર્વસમાધિમુખન્ય્ અવભાસન્તે, તેનોચ્યતે સમન્તાવભાસો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ શુદ્ધસારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં શુદ્ધસમતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તેનોચ્યતે શુદ્ધસારો નામસમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં બલમ્ આકર્ષયતિ સર્વસમાધીન્ પ્રભાવયતિ, તેનોચ્યતે વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રતિકરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં રતિમ્ અનુભવતિ, તેનોચ્યતે રતિકરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિદ્યુત્પ્રદીપો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં પ્રદીપં કરોતિ, તેનોચ્યતે વિદ્યુત્પ્રદીપો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽક્ષયો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં નૈવાક્ષયં ન ક્ષયં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽક્ષયો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વજ્રમણ્ડલો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિમણ્ડલાનિ ધારયતિ, અયમ્ ઉચ્યતે વજ્રમણ્ડલો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽક્ષયાપગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ક્ષયં સમનુપશ્યતિ તથા ચ પશ્યતિ યથા અણુમ્ અપિ ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽક્ષયાપગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનિઞ્જ્યો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ નેઞ્જયતિ ન મન્યતે ન સ્પન્દતિ ન પ્રપઞ્ચયતિ, તેનોચ્યતે ઽનિઞ્જ્યો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિવૃતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ વિવૃતાન્ સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે વિવૃતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સૂર્યપ્રદીપો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં રશ્મિમુખમ્ અવભાસયતિ, તેનોચ્યતે સૂર્યપ્રદીપો નામ સમાધિઃ,
તત્ર કતમશ્ ચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ અન્ધકારં વિધમયતિ, તેનોચ્યતે ચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ શુદ્ધપ્રભાસો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પ્રતિલભતે, તેનોચ્યતે શુદ્ધપ્રભાસો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આલોકકરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિમુખાનામ્ આલોકં કરોતિ, તેનોચ્યતે આલોકકરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ કારાકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમા અધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં કારગતાઙ્ ક્રિયાઙ્ કરોતિ, તેનોચ્યતે કારાકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો જ્ઞાનકેતુર્ નામસમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં જ્ઞાનકેતું સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે જ્ઞાનકેતુર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ( પ્સ્પ્1-2: 70 ) સર્વધર્માન્ નિર્વિધ્યતે સમાધિમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમશ્ ચિત્તસ્થિતિર્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ચિત્તં ન વર્ણયતિ ન વિવર્તતે ન પ્રતિભાસતે ન વિઘાતમ્ આપત્સ્યતે ન ચાસ્યૈવં ભવતિ ચિત્તમ્ ઇતિ, તેનોચ્યતે ચિત્તસ્થિતિર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમન્તાલોકો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં સમન્તાલોકં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સમન્તાલોકો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિષુ પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ, તેનોચ્યતે સુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રત્નકોટિર્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધયઃ સમન્તાદ્ રત્નકોતિર્ ઇવ સંદૃશ્યન્તે, તેનોચ્યતે રત્નકોટિર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વરધર્મમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધયો મુદ્રિતા ભવન્તિ, આદિમુદ્રામુદ્રિતામ્ ઉપાદાય, તેનોચ્યતે વરધર્મમુદ્રો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્મસમતા નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ન કઞ્ચિદ્ ધર્મં સમતાનિર્મુક્તં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સર્વધર્મસમતા નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો રતિજહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિરતિઃ સર્વધર્મરતીર્ જહાતિ, તેનોચ્યતે રતિજહો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમઃ સર્વધર્મોદ્ગતપૂર્ણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્મૈશ્ ચોદ્ગચ્છતિ સર્વધર્મૈશ્ ચાપૂર્યતે, તેનોચ્યતે સર્વધર્મોદ્ગતપૂર્ણો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો વિકિરણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિભિઃ સર્વધર્માન્ વિકિરતિ વિધમયતિ, તેનોચ્યતે વિકિરણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્મપદપ્રભેદો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ચ સર્વધર્માણાં ચ પદાનિ પ્રભિનત્તિ, તેનોચ્યતે સર્વધર્મપદપ્રભેદો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમાક્ષરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ( પ્સ્પ્1-2: 71 ) સર્વસમાધીનાં સમાક્ષરતાં પ્રતિલભતે, તેનોચ્યતે સમાક્ષરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽક્ષરાપગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ એકાક્ષરમ્ અપિ નોપલભતે, તેનોચ્યતે ઽક્ષરાપગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આરમ્બણચ્છેદો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ આરમ્બનં ચ્છિદ્યતે, તેનોચ્યતે આરમ્બણચ્છેદો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽવિકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણાં વિકારં નોપલભતે, તેનોચ્યતે ઽવિકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽપ્રકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણાં પ્રકારમ્ અપિ નોપલભતે, તેનોચ્યતે ઽપ્રકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નામનિમિત્તાપ્રવેશો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં નામનિમિત્તાનિ નોપલભતે, તેનોચ્યતે નામનિમિત્તાપ્રવેશો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનિકેતચારી નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં નિકેતં નોપલભતે, તેનોચ્યતે ઽનિકેતચારી નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ તિમિરાપગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિ તિમિરં વિશોધયતિ, તેનોચ્યતે તિમિરાપગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમશ્ ચારિત્રવતી નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ચારિત્રં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ચારિત્રવતી નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽચલો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સત્ત્વાનાં ચલિતં ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽચલો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિષયતીર્ણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં વિષયમ્ અતિક્રામતિ, તેનોચ્યતે વિષયતીર્ણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વગુણસંચયોપગતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વગુણાનાં સર્વસમાધીનાં ચ સંચયતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તેનોચ્યતે સર્વગુણસંચયોપગતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમશ્ ચિત્તસ્થિતિનિશ્ચિત્તો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ચિત્તં ન પ્રવર્તતે, તેનોચ્યતે ચિત્તસ્થિતિનિશ્ચિત્તો ( પ્સ્પ્1-2: 72 ) નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ શુભપુષ્પિતશુદ્ધિર્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિષુ શુભપુષ્પિતશુદ્ધિં પ્રતિલભતે, તેનોચ્યતે શુભપુષ્પિતશુદ્ધિર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો બોધ્યઙ્ગવાન્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ પ્રતિલભતે, તેનોચ્યતે બોધ્યઙ્ગવાન્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનન્તપ્રતિભાસો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા અન્તદ્વયં નોપલભતે, તેનોચ્યતે ઽનન્તપ્રતિભાસો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽસમસમો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં સમસમતાં ન પ્રતિલભતે, તેનોચ્યતે ઽસમસમો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વધર્માતિક્રમણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વત્રૈધાતુકં સમતિક્રામતિ, તેનોચ્યતે સર્વધર્માતિક્રમણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ પરિચ્છેદકરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમા અધૌ સ્થિત્વા સર્વસમધીનાં સર્વધર્માણાં ચ પરિચ્છેદં કરિષ્યતિ, તેનોચ્યતે પરિચ્છેદકરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વિમતિવિકિરણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિવિમતિવિકિરણમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તેનોચ્યતે વિમતિવિકિરણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નિરધિષ્ઠાનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણાં સ્થાનં ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે નિરધિષ્ઠાનો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ એકવ્યૂહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય દ્વયતાં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે એકવ્યૂહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આકારાભિનિર્હારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં સર્વધર્માણાં ચાકારાભિનિર્હારં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે આકારાભિનિર્હારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ એકાકારવ્યૂહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ એકાકારતાં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે એકાકારવ્યૂહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આકારાનવકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણામ્ અદ્વયતાં સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે આકારાનવકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો નિર્વેધિકસર્વભાવતલાધિકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમધીનાં નિર્વેધિકં જ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ યસ્યાનુપ્રાપ્તિતો ન કશ્ચિન્ ન પ્રતિવિધ્યતે, તેનોચ્યતે નિર્વેધિકસર્વભાવતલાધિકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સંકેતરુતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં સંકેતરુતાનિ પ્રવિશતિ, તેનોચ્યતે સંકેતરુતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ગીર્ઘોષાક્ષરવિમુક્તો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ અક્ષરવિમુક્તાન્ સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ગીર્ઘોષાક્ષરવિમુક્તો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો જ્વલનોલ્કો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીંસ્ તેજસાવભાસયતિ પતતિ વિરોચતે, તેનોચ્યતે જ્વલનોલ્કો નામ સમાધિઃ.
તત્રકતમો લક્ષણપરિશોધનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વલક્ષણાનિ પરિશોધયતિ, તેનોચ્યતે લક્ષણપરિશોધનો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનભિલક્ષિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ અભિલક્ષયતિ અભિલક્ષયતિ, તેનોચ્યતે ઽનભિલક્ષિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વાકારવરોપેતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વાકારવરોપેતો ભવતિ, તેનોચ્યતે સર્વાકારવરોપેતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વસુખદુઃખનિરભિનન્દી નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિષુ સુખદુઃખાનિ ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સર્વસુખદુઃખનિરભિનન્દી નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽક્ષયાકારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ક્ષયં ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽક્ષયાકારો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ધારણીપ્રતિપત્તિર્ નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ ( પ્સ્પ્1-2: 74 ) સ્થિત્વા સર્વસમાધીન્ આધારયતિ, તેનોચ્યતે ધારણીપ્રતિપત્તિર્ નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વસમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વસંગ્રહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સમાધ્ંઆં સમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વાનિ ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સર્વસમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વસંગ્રહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વરોધનિરોધપ્રશમનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં રોધનિરોધાન્ ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સર્વરોધનિરોધપ્રશમનો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો ઽનુસારપ્રતિસારો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ અનુસારપ્રતિસારાન્ ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽનુસારપ્રતિસારો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં પ્રભામણ્ડલં નોપલભ્યતે, તેનોચ્યતે વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સારવતી નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ અસારતાં નોપલભ્યતે, તેનોચ્યતે સારવતી નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ પરિપૂર્ણચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા તસ્ય સર્વસમાધયઃ પરિપૂર્ણા ભવન્તિ, તદ્યથાપિ નમ ચન્દ્રઃ પૂર્ણમાસ્યાં, તેનોચ્યતે પરિપૂર્ણચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો મહાવ્યૂહો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા તસ્ય સર્વસમાધયો મહાવ્યૂહેન સમન્વાગતા ભવન્તિ, તેનોચ્યતે મહાવ્યૂહો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સર્વાકારપ્રભાકરો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં સર્વધર્માણાં ચ પ્રભાં કરોતિ, તેનોચ્યતે સર્વાકારપ્રભાકરો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ સમાધિસમતા નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં ન વિક્ષેપં નૈકાગ્રતાં ચ સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે સમાધિસમતા નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽરણસમવસરણો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધયો ન રણન્તિ, તેનોચ્યતે ઽરણસમવસરણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽરણસરણસર્વસમવસરણો નામ સમાધિઃ? યત્ર ( પ્સ્પ્1-2: 75 ) સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ અરણસરણસર્વસમવસરણતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તેનોચ્યતે ઽરણસરણસર્વસમવસરણો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ઽનિલાનિકેતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનામ્ આલયં ન સમનુપશ્યતિ, તેનોચ્યતે ઽનિલાનિકેતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમસ્ તથતાસ્થિતનિશ્ચિતો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં તથતાં ન વ્યતિવર્તતે, તેનોચ્યતે તથતાસ્થિતનિશ્ચિતો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમઃ કાયકલિસંપ્રમથનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધિકાયં નોપલભતે, તેનોચ્યતે કાયકલિસંપ્રમથનો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો વાક્કલિવિધ્વંસનો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વસમાધીનાં વાક્કર્મ નોપલભતે, તેનોચ્યતે વાક્કલિવિધ્વંસનો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમો ગગનકલ્પો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા ગગનવદ્ અવભાસતે, તેનોચ્યતે ગગનકલ્પો નામ સમાધિઃ.
તત્ર કતમ આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણામ્ આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપનામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, તેનોચ્યતે આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ.
ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતો મહાયાનમ્.
ઇતિ પુણ્યસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, કતમાનિ ચત્વારિ? કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં વેદનાસ્મૃત્યુપસ્થાનં ચિત્તસ્મૃત્યુપસ્થાનં ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્.
તત્ર કતમત્ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્? એવં યાવત્ કતમદ્ ધર્મસ્મૃત્યુપસ્થાનમ્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ કાયસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ કાયસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, અધ્યાત્મબહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ કાયસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ( પ્સ્પ્1-2: 76 ) ચાનુપલમ્ભયોગેન, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે, એવમ્ અધ્યાત્મં વેદનાસુ ચિત્તે, અધ્યાત્મધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ ધર્મસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, બહિર્ધાધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ ધર્મસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, અધ્યાત્મબહિર્ધાધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, ન ચ ધર્મસહગતાન્ વિતર્કાન્ વિતર્કયતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચરંશ્ ચરામીતિ પ્રજાનાતિ, સ્થિતઃ સ્થિતો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ, નિષણ્ણો નિષણ્ણો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ, શયાનઃ શયિતો ઽસ્મીતિ પ્રજાનાતિ, યથા યથાસ્ય કાયઃ સ્થિતો ભવતિ પ્રણીતમ્ અપ્રણીતં વા તથા તથૈનં પ્રજાનાતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, અભિક્રામન્ વા પ્રતિક્રામન્ વા સંપ્રજાનચારી ભવતિ, આલોકિતે વિલોકિતે સમિઞ્જિતે પ્રસારિતે સંઘાટીપટપાત્રચીવરધારણે અશિતે પીતે ખાદિતે શયિતે નિદ્રાક્લમપ્રતિવિનોદને આગતે ગતે સ્થિતે નિષણ્ણે સુપ્તે જાગરિતે ભાષિતે તુષ્ણીમ્ભાવે પ્રતિસંલયને એવં સંપ્રજાનચારી ભવતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્મૃત આશ્વસન્ સ્મૃત આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સ્મૃતઃ પ્રશ્વસન્ સ્મૃતઃ પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, દીર્ઘં વા આશ્વસન્ દીર્ઘં વા આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, દીર્ઘં વા પ્રશ્વસન્ દીર્ઘં વા પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, હ્રસ્વં વા આશ્વસન્ હ્રસ્વં વા આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, હ્રસ્વં વા પ્રશ્વસન્ હ્રસ્વં વા પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ચક્રં ભ્રામયન્ કુમ્ભકારઃ કુમ્ભકારાન્તેવાસી વા દીર્ઘમ્ આવિધ્યન્ દીર્ઘમ્ આવિધ્યામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, હ્રસ્વમ્ આવિધ્યં હ્રસ્વમ્ આવિધ્યામીતિ ( પ્સ્પ્1-2: 77 ) યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્મૃત આશ્વસન્ સ્મૃત આશ્વાસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સ્મૃતઃ પ્રશ્વસન્ સ્મૃતઃ પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, દીર્ઘં વા આશ્વસન્ દીર્ઘં વા આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, દીર્ઘં વા પ્રશ્વસન્ દીર્ઘં વા પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, હ્રસ્વં વા આશ્વસન્ હ્રસ્વં વા આશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, હ્રસ્વં વા પ્રશ્વસન્ હ્રસ્વં વા પ્રશ્વસામીતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીયલોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમમ્ એવ કાયં ધાતુશો યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે, અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુઃ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ગોઘાતકો વા ગોઘાતકાન્તેવાસી વા તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ ગાં હન્યાત્ ગાં હત્વા ચત્વારિ ફલકાનિ કુર્યાત્, ચત્વારિ ફલકાનિ કૃત્વા પ્રત્યવેક્ષેત સ્થિતો વા અથ વા નિષણ્ણઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમમ્ એવ કાયં ધાતુશો યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે, અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે પૃથિવીધાતુર્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઊર્ધ્વપાદતલાદ્ અધઃ કેશમસ્તકાન્ નખરોમત્વક્પર્યન્તં પૂર્ણં નાનાપ્રકારસ્યાશુચેર્ યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે, સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા દન્તાસ્ ત્વક્ચર્મમાંસસ્નાયવઃ શોણિતમ્ અસ્થિમજ્જાહૃદયં વૃક્કા યકૃત્ક્લોમપ્લીહા આમમન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણા ઉદરં પુરીષં મૂત્રમ્ અશ્રુસ્વેદો મેદઃ ખેટઃ સિંહાણકં પૂયં લોહિતં પિત્તં શ્લેષ્મા વસા મલો મસ્તકલુઙ્ગમ્ અક્ષિગૂથકં કર્ણગૂથકમ્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ કાયે યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કર્મકારસ્ય મૂતોડિઃ પૂર્ણો નાનાધાન્યાનાં શાલીનાં બ્રીહીનાં તિલાનાં તણ્ડુલાનાં મુદ્ગાનાં માષાણાં યવાનાં ગોધૂમાનાં મસૂરાણાં સર્ષપાણામ્ અપ્યિ અન્યશ્ ચક્ષુષ્માન્ પુરુષો મુક્ત્વા પ્રત્યવેક્ષમાણઃ, એવં જાનીયાદ્ અયં શાલિઃ અયં બ્રિહી ( પ્સ્પ્1-2: 78 ) અમી તિલાઃ અમી તણ્ડુલાઃ અમી મુદ્ગાઃ અમી માષાઃ અમી યવાઃ અમિ ગોધૂમાઃ અમી મસૂરાઃ અમી સર્ષપા ઇતિ, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઊર્ધ્વં પાદતલાદ્ અધઃ કેશમસ્તકાન્ નખરોમત્વક્ચર્માન્તં પૂર્ણં નાનાપ્રકારસ્યાશુચેર્ યથાભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે, સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા દન્તાસ્ ત્વક્ચર્મમાંસસ્નાયવઃ શોણિતમ્ અસ્થિમજ્જાહૃદયં વૃક્કાયકૃત્ક્લોમપ્લીહા આમમ્ અન્ત્રાણિ અન્ત્રગુણા ઉદરં પુરીષં મૂત્રમ્ અશ્રુસ્વેદો મેદઃ ખેટઃ સિંહાણકં પૂયં લોહિતં પિત્તં શ્લેષ્મા વસા મલો મસ્તકલુઙ્ગમ્ અક્ષિગૂથકં કર્ણગૂથકમ્. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા શ્મશાનગતઃ પશ્યતિ નાનારૂપાણિ શ્મશાને ઽપવિદ્ધાનિ શિવપથિકાયામ્ ઉજ્ઝિતાનિ એકાહમૃતાનિ વા દ્વ્યહમૃતાનિ વા ત્ર્યહમૃતાનિ વા ચતુરહમૃતાનિ વા પઞ્ચાહમૃતાનિ વા આધ્માતકાનિ વિનીલકાનિ વા વિપૂયકાનિ વા વિખાદિતકાનિ વા વિક્ષિપ્તકાનિ વા સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવં ધર્મા એવં સ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા મૃતશરીરાણિ પશ્યતિ શ્મશાન ઉત્સૃષ્ટાનિ ષડ્રાત્રમૃતાનિ વા સપ્તરાત્રમૃતાનિ વા તાનિ કાકૈર્ વા ખાદ્યમાનાનિ કુરરૈર્ વા ગૃધ્રૈર્ વા સૃગાલૈર્ વા વૃકૈર્ વા શ્વભિર્ વા તદ્ અન્યૈર્ વા નાનાવિધૈઃ પ્રાણકજાતૈઃ ખાદ્યમાનાનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાનિ તાનિ પશ્યતિ મૃતશરીરાણિ શ્મશાન ઉજ્ઝિતાનિ ખાદિતકાનિ અશુચીનિ વિપૂતીનિ દુર્ગન્ધીનિ, સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા પશ્યતિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થિસંકલાં માંસશોણિતમ્રક્ષિતાં સ્નાયુવિનિબદ્ધાં તાં દૃષ્ટ્વા સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યાનિ તાનિ પશ્યતિ મૃતશરીરાણિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થિસંકલામ્ અપગતમાંસશોણિતસ્નાયુબન્ધનાં તાં દૃષ્ટ્વા સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા પશ્યતિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થિસંકલાં વિગ્રહબન્ધનવિપ્રયુક્તાં વિસંયુક્તાં યથાસંખ્યાઃ પૃથિવ્યાં વિક્ષિપ્તાઃ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા પશ્યતિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થીનિ દિગ્વિદિશો વિક્ષિપ્તાનિ યદ્ ઉતાન્યેન પાદાસ્થીનિ અન્યેન જંઘાસ્થીનિ અન્યેન ઉર્વસ્થીનિ અન્યેન શ્રોણીકટાહાસ્થીનિ અન્યેન પૃષ્ઠવંશાસ્થીનિ અન્યેન પાર્શ્વકાસ્થીનિ અન્યેન ગ્રીવાસ્થીનિ અન્યેન બાહ્વસ્થીનિ અન્યેન શિરઃકપાલાસ્થીનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા પશ્યતિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થીનિ અનેકવાર્ષિકાણિ અનેકવર્ષશતાનિ વાતાતપપરીતાનિ શ્વેતાનિ શઙ્ખસંનિભાનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યદા પશ્યતિ શિવપથિકાયામ્ અસ્થીનિ તિરોવાર્ષિકાણિ નીલાનિ કપોતવર્ણાનિ પૂતીનિ ચૂર્ણકજાતાનિ પૃથિવ્યાં પાંશુના સમસમીભૂતાનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્રોપસંહરતિ, અયમ્ અપિ કાય એવંધર્મા એવંસ્વભાવ એતાં ધર્મતામ્ અવ્યતિવૃત્તઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બહિર્ધાકાયે કાયાનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે ઽભિધ્યાદૌર્મનસ્યે. એવં વેદનાયાં ચિત્તે, ધર્મે ધર્માનુપશ્યી વિહરતિ, આતાપી સંપ્રજાનન્ સ્મૃતિમાન્ વિનીય લોકે અભિધ્યાદૌર્મનસ્યે તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ. કતમાનિ ચત્વારિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણામ્ અનુત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ, ઉત્પન્નાનાં પાપકાનામ્ અકુશલાનાં ધર્માણાં પ્રહાણાં યચ્ છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ, અનુત્પન્નાનાં કુશલાનાં ધર્માણાં ઉત્પાદાય ચ્છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ, ઉત્પન્નાનાં કુશલનાં ધર્માણાં સ્થિતયે ભૂયોભાવાય અસંપ્રમોષાય અપરિહાણાય ચ્છન્દં જનયતિ વ્યાયચ્છતે વીર્યમ્ આરભતે ચિત્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સમ્યક્ પ્રણિદધાતિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ. કતમે ચત્વારઃ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચ્છન્દસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમ્ ઋદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિગતમ્, એવં વીર્યસમાધિચિત્તસમાધિમીમાંસાસમાધિપ્રહાણસંસ્કારસમન્વાગતમ્ ઋદ્ધિપાદં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિગતં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ. કતમાનિ પઞ્ચ? શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં ( પ્સ્પ્1-2: 81 ) સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત પઞ્ચબલાનિ. કતમાનિ પઞ્ચ? શ્રદ્ધાબલં વીર્યબલં સ્મૃતિબલં સમાધિબલં પ્રજ્ઞાબલં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત સપ્તબોધ્યઙ્ગાનિ. કતમાનિ સપ્ત? સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં ધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યઙ્ગં વીર્યસંબોધ્યઙ્ગં પ્રીતિસંબોધ્યઙ્ગં પ્રશ્રબ્ધિસંબોધ્યઙ્ગં સમાધિસંબોધ્યઙ્ગમ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્. તત્ર કતમત્ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં યાવદ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગમ્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગં યાવદ્ ઉપેક્ષાસંબોધ્યઙ્ગં ભાવયતિ વિવેકનિશ્રિતં વિરાગનિશ્રિતં નિરોધનિશ્રિતં વ્યવસર્ગપરિગતં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ. કતમ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ? યદ્ ઉત સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ સમ્યગ્વાક્ સમ્યક્કર્માન્તઃ સમ્યગાજીવઃ સમ્યગ્વ્યાયામઃ સમ્યક્સ્મૃતિઃ સમ્યક્સમાધિઃ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત ત્રયઃ સમાધયઃ. કતમે ત્રયઃ સમાધયઃ? શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતં, તત્ર કતમઃ શૂન્યતાસમાધિઃ? સ્વલક્ષણેન શૂન્યાન્ સર્વધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય યા ચિત્તસ્ય સ્થિતિઃ શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમયમ્ ઉચ્યતે શૂન્યતાસમાધિઃ, આનિમિત્તાન્ સર્વધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય યા ચિત્તસ્ય સ્થિતિર્ આનિમિત્તં વિમોક્ષમુખમ્ અયમ્ ઉચ્યતે આનિમિત્તઃ સમાધિઃ, અપ્રણિહિતાન્ સર્વધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય યા ચિત્તસ્ય સ્થિતિર્ અપ્રણિહિતં વિમોક્ષમુખમ્ અયમ્ ઉચ્યતે અપ્રણિહિતઃ સમાધિઃ, ઇમાનિ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ ત્રયઃ સમાધયઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્. એતેષુ ત્રિષુ વિમોક્ષમુખેષુ શિક્ષિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં ( પ્સ્પ્1-2: 82 ) યદ્ ઉત દુઃખજ્ઞાનં સમુદયજ્ઞાનં નિરોધજ્ઞાનં માર્ગજ્ઞાનં ક્ષયજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદજ્ઞાનં ધર્મજ્ઞાનમ્ અન્વયજ્ઞાનં સંવૃતિજ્ઞાનં પરિજયજ્ઞાનં યથારુતજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમદ્ દુઃખજ્ઞાનમ્? યદ્ દુઃખસ્યાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ઇદં દુઃખજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમત્ સમુદયજ્ઞાનમ્? યત્ સમુદયસ્ય પ્રહાણજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમન્ નિરોધજ્ઞાનમ્? યદ્ દુઃખનિરોધજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમન્ માર્ગજ્ઞાનમ્? યન્ નિરોધસાક્ષાત્કરણજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમત્ ક્ષયજ્ઞાનમ્? યદ્ રાગદોષમોહક્ષયજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમદ્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્? યદ્ અનુત્પાદે અનુત્પાદજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમદ્ ધર્મજ્ઞાનમ્? યત્ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં ધર્મોપચ્છેદજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમદ્ અન્વયજ્ઞાનમ્? ચક્ષુર્ અનિત્યં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽનિત્યં, એવં યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ચ જ્ઞાનમ્. તત્ર કતમત્ સંવૃતિજ્ઞાનમ્? યત્ પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ચેતસૈવ ચેતસો જ્ઞાનમ્. તત્ર કતમત્ પરિજયજ્ઞાનમ્? યત્ પ્રતિપત્ પરિજયજ્ઞાનમ્. તત્ર કતમદ્ યથારુતજ્ઞાનમ્? યત્ તત્ તથાગતસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનં તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઇદં ત્રીણીન્દ્રિયાનિ. કતમાનિ ત્રીણિ? અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્.
તત્ કતમદ્ અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્? યચ્ છૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનામ્ અનભિસમિતાનામ્ અનવભાસં યદ્ અવિનયં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્.
તત્ર કતમદ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્? યચ્ છૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનામ્ આજ્ઞાતવતાં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયં પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમિદમ્ ઉચ્યતે આજ્ઞેન્દ્રિયમ્.
તત્ર કતમદ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્? યદ્ ઉતાશૈક્ષાણાં પુદ્ગલાનામ્ અર્હતાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં બોધિસત્ત્વાનાં તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં શ્રદ્ધેન્દ્રિયં વીર્યેન્દ્રિયં સ્મૃતીન્દ્રિયં સમાધીન્દ્રિયંપ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્, ઇદમ્ ઉચ્યતે આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 83 ) મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિર્ અવિતર્કો ઽવિચારમાત્રઃ સમાધિર્ અવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ. તત્ર કતમઃ સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયમ્ ઉચ્યતે સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ. તત્ર કતમો ઽવિતર્કો ઽવિચારમાત્રઃ સમાધિઃ? યઃ પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય દ્વિતીયસ્ય ધ્યાનસ્યાન્તરિકો યમ્ ઉચ્યતે ઽવિતર્કો ઽવિચારમાત્રઃ સમાધિઃ. તત્ર કતમો ઽવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ? યદ્ દ્વિતીયં ધ્યાનં વિસ્તરેણ કર્તવ્યં યાવન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિર્ અયમ્ ઉચ્યતે ઽવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત દશાનુસ્મૃતયઃ. કતમા દશ? યદ્ ઉત બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ ધર્માનુસ્મૃતિઃ સંઘાનુસ્મૃતિઃ શીલાનુસ્મૃતિસ્ ત્યાગાનુસ્મૃતિર્ દેવતાનુસ્મૃતિર્, ઉદ્વેગાનુસ્મૃતિર્ મરણાનુસ્મૃતિઃ કાયાનુસ્મૃતિર્ આનાપાનાનુસ્મૃતિઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ, ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો ઽષ્ટૌ વિમોક્ષા, નવાનુપૂર્વવિહારસ્માપત્તયઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, દશ તથાગતબલાનિ. કતમાનિ દશ? યદ્ ઉત ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સ્થાનઞ્ ચ સ્થાનતો ઽસ્થાનઞ્ ચાસ્થાનતો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ચ કર્મણાં કર્મસમાદાનાનાં ચ સ્થાનતો હેતુતો વિપાકઞ્ ચ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, નાનાધાતુકં લોકમ્ અનેકધાતુકં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં નાનાધિમુક્તિકતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનામ્ ઇન્દ્રિયપરાપરજ્નાનતાં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સર્વત્રગામિનીં ( પ્સ્પ્1-2: 84 ) પ્રતિપદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિસંક્લેશવ્યવદાનવ્યુત્થાનં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સો ઽનેકવિધં પૂર્વનિવાસમ્ અનુસ્મરતિ, સ ચ દિવ્યેન ચક્ષુષા સત્ત્વાનાં ચ્યુતોપપાદં યથાભૂતં પ્રજાનાતિ, સ આસ્રવાણાં ક્ષયાદ્ અનાસ્રવાં ચેતોવિમુક્તિં પ્રજ્ઞાવિમુક્તિં દૃષ્ટ એવ ધર્મે સ્વયમ્ અભિજ્ઞાય સાક્ષાત્કૃત્વા ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ક્ષીણા મે જાતિર્ ઉષિતં બ્રહ્મચર્યં કૃતં કરણીયં નાપરમિથ્યાત્વમ્ ઇતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ. કતમાનિ ચત્વારિ?
યદ્ ઉત સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય બત મે પ્રતિજાનતઃ, ઇમે ધર્મા અભિસંબુદ્ધા ઇતિ, અત્ર ચ મે કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા દેવો વા મારો વા બ્રહ્મા વા કશ્ચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ ચોદયેદ્ ઇતિ નિમિત્તમ્ એતન્ ન સમનુપશ્યામિ, ઇદમ્ અત્ર નિમિત્તમ્ અસમનુપશ્યન્ ક્ષેમપ્રાપ્તો ઽભયપ્રાપ્તો વિહરામિ આર્ષભં સ્થાનં પ્રતિજાનામિ પર્ષદિ સમ્યક્ સિંહનાદં નદામિ બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રાહ્મણા વા કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણેતિ,
ક્ષીણાસ્રવસ્ય બત મે પ્રતિજાનતઃ, ઇમે આસ્રવા અપરિક્ષીણા ઇતિ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે, અત્ર ચ મે કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા પેયાલં યાવદ્ બ્રાહ્મં ચક્રં પ્રવર્તયામ્ય્ અપ્રવર્તિતં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણેતિ,
યે ખલુ પુનર્ ઇમે મયા આન્તરાયિકા ધર્મા આખ્યાતાસ્ તાન્ પ્રતિષેધમાણસ્ય નાલમ્ અન્તરાયાયેતિ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે, અત્ર મે કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા પેયાલં યાવત્ કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણેતિ,
યા મયા પ્રતિપદ્ આહ્યાતા આર્યા નૈર્યાણિકી નિર્યાતિ તત્ કતરસ્ય સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાય તાં પ્રતિપદ્યમાનો ન નિર્યાયાત્ સમ્યગ્ દુઃખક્ષયાયેતિ નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે, અત્ર ચ મે કશ્ચિચ્ છ્રમણો વા પેયાલં, યાવત્ કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણેતિ. ઇમાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ. કતમાશ્ ચતસ્રઃ? ધર્મપ્રતિસંવિદ્ અર્થપ્રતિસંવિદ્ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉતાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ. કતમે અષ્ટાદશ? યદ્ ઉત યાઞ્ ચ રાત્રિં સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ, યાઞ્ ચ રાત્રિમ્ ઉપાદાય પરિનિર્વાસ્યતિ, એતસ્મિન્ન્ અન્તરે સુભૂતે નાસ્તિ તથાગતસ્ય સ્ખલિતં, નાસ્તિ રવિતં, નાસ્તિ મુષિતસ્મૃતિતા, નાસ્તિ નાનાત્વસંજ્ઞા, નાસ્ત્ય્ અસમાહિતં ચિત્તં, નાસ્ત્ય્ અપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષા, નાસ્તિ ચ્છન્દપરિહાણિર્, નાસ્તિ વીર્યપરિહાણિર્, નાસ્તિ સ્મૃતિપરિહાણિર્, નાસ્તિ સમાધિપરિહાણિર્, નાસ્તિ પ્રજ્ઞાપરિહાણિર્, નાસ્તિ વિમુક્તિપરિહાણિઃ, સર્વકાયકર્મ જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમજ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વવાક્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમજ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, સર્વમનસ્કર્મ જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમજ્ઞાનાનુપરિવર્તિ, અતીતે ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગજ્ઞાનં દર્શનં ચ, અનાગતે ઽધ્વન્યપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગજ્ઞાનં દર્શનં ચ, પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વન્ય્ અપ્રતિહતમ્ અસઙ્ગજ્ઞાનં દર્શનં ચ પ્રવર્તતે, ઇમે અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્ અનુપલમ્ભયોગેન.
ઇતિ માર્ગસંભારઃ

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઉત ધારણીમુખાનિ, યદ્ ઉતાક્ષરનયસમતાક્ષરમુખમ્ અક્ષરપ્રવેશઃ, કતમો ઽક્ષરનયસમતા અક્ષરમુખમ્ અક્ષરપ્રવેશઃ?
અકારો મુખઃ સર્વધર્માણામ્ આદ્યનુત્પન્નત્વાત્,
રેફો મુખઃ સર્વધર્માણાં રજો ઽપગતત્વાત્,
પકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં પરમાર્થનિર્દેશાત્,
ચકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ચ્યવનોપપત્ત્યનુપલબ્ધિત્વાત્,
નકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં નામાપગતત્વાત્,
લકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં લોકોત્તીર્ણત્વાત્, તૃષ્ણાલતાહેતુપ્રત્યયસમુદ્ઘાતિત્વાત્,
દકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં દાન્તદમથપરિચ્છિન્નત્વાત્,
બકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં બન્ધનવિમુક્તત્વાત્,
ડકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ડમરાપગત્વાત્,
સકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં સંગાનુપલબ્ધિત્વાત્,
વકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં વાક્પથઘોષસમુચ્છિન્નત્વાત્,
તકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં તથતાચલિતત્વાત્,
યકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં યથાવદનુત્પાદત્વાત્,
સ્તકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં સ્તમ્ભાનુપલબ્ધિત્વાત્,
કકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં કારકાનુપલબ્ધિત્વાત્,
સકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં સમતાનુપલબ્ધિત્વાત્,
મકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં મમકારાનુપલબ્ધિત્વાત્,
ગકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ગગનાનુપલબ્ધિતઃ,
સ્થકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં સ્થાનાનુપલબ્ધિતઃ,
જકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં જાત્યનુપલબ્ધિતઃ,
શ્વકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં શ્વાસાનુપલબ્ધિતઃ,
ધકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ધર્મધાત્વનુપલબ્ધિતઃ,
શકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં શમથાનુપલબ્ધિતઃ,

ખકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ખસમતાનુપલબ્ધિતઃ,
ક્ષકારો મુખઃ સર્વધર્માણાં ક્ષયાનુપલબ્ધિતઃ,
સ્તકારમુખાઃ સર્વધર્માસ્ તચ્ ચાનુપલબ્ધિતઃ,
જ્ઞકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ સર્વજ્ઞાનાનુપલબ્ધિતઃ,
હકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ હેતોર્ અનુપલબ્ધિતઃ,
ચ્છકારમુખાઃ સર્વધર્માશ્ ચ્છવેર્ અપ્ય્ અનુપલબ્ધિતઃ,
સ્મકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ સ્મરણાનુપલબ્ધિતઃ,
હ્વકારમુખાઃ સર્વધર્મા આહ્વાનાપગતત્વાત્,
સકારમુખાઃ સર્વધર્મા ઉત્સાહાનુપલબ્ધિતઃ,
ઘકારમુખાઃ સર્વધર્મા ઘનાનુપલબ્ધિતઃ,
ઠકારમુખાઃ સર્વધર્મા વિઠપનાનુપલબ્ધિતઃ,
ણકારમુખાઃ સર્વધર્મા રણવિગતત્વાત્,
ફકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ ફલાનુપલભિતઃ,
સ્કકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ સ્કન્ધાનુપલબ્ધિતઃ,
જકારમુખાઃ સર્વધર્મા જરાનુપલબ્ધિતઃ,
ચકારમુખાઃ સર્વધર્માશ્ ચરણાનુપલબ્ધિતઃ,
ટકારમુખાઃ સર્વધર્માઃ ષ્ટંકારાનુપલબ્ધિતઃ,
ઢકારમુખાઃ સર્વધર્મા ઢંકારાનુપલબ્ધિતઃ.
નાસ્તિ અત ઉત્તરિ અક્ષરવ્યવહારઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન કસ્યચિન્ નામાસ્તિ યેન સંવ્યવહ્રિયેત યેન વાભિલપ્યેત યેન નિર્દિશ્યેત યેન લુજ્યેત યેન પશ્યેત, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશમ્, એવમ્ એવ સર્વધર્મા અનુગન્તવ્યાઃ, અયં સુભૂતે ધારણીપ્રવેશો ઽકારાદ્યક્ષરનિર્દેશપ્રવેશઃ, યઃ કશ્ચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇદમ્ અકારાદ્યક્ષરકૌશલ્યપ્રવેશં જ્ઞાસ્યતિ, ન સ ક્વચિદ્ રુતે પ્રતિહન્યતે, સર્વં તં ધર્મતયા સમાધયિષ્યતિ, રુતજ્ઞાનકૌશલ્યઞ્ ચ પ્રતિલપ્સ્યતે, યો હિ કશ્ચિત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમામ્ અકારાદ્યક્ષરમુદ્રાં શ્રોષ્યતિ શ્રુત્વા ચોદ્ગ્રહીષ્યતિ ધારયિષ્યતિ વાચયિષ્યતિ પરેષાં દેશયિષ્યતિ રમયતિ તયા સન્તત્યા તસ્ય વિંશતિર્ અનુશંસાઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યાઃ.
કતમા વિંશતિઃ? સ્મૃતિમાંશ્ ચ ભવિષ્યતિ, મતિમાંશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ગતિમાંશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ધૃતિમાંશ્ ચ ભવિષ્યતિ, હ્રીમાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાવાંશ્ ચ પ્રતિભાનવાંશ્ ચ, ઇદં ધારણીમુખમ્ અલ્પકૃચ્છ્રેણ પ્રતિલપ્સ્યતેન ચ કથંકથી ભવિષ્યતિ, વિમતિશ્ ચાસ્ય ન ભવિષ્યતિ, ન ચ શ્લક્ષ્ણાં વાચં શ્રુત્વા પરેષ્વ્ અનુનીતો ભવિષ્યતિ, ન ચ પરુષયા વાચા પ્રતિહન્યતે, ન ચોન્નતો ભવિષ્યતિ, નાવનતઃ યથાસ્થિત એવ ભવિષ્યતિ, રુતકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, સ્કન્ધકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ધાતુકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, આયતનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, સત્યકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, હેતુકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, પ્રત્યયકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ધર્મકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ઇન્દ્રિયપરિપૂર્ણજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, પરચિત્તજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ઋદ્ધિવિધિજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, દિવ્યશ્રોત્રજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, પૂર્વનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ચ્યુતોપપત્તિજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, આસ્રવક્ષયજ્ઞાનકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, સ્થાનાસ્થનનિર્દેશકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, અતિક્રમણકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ઈર્યાપથકુશલશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ઇમાન્ અનુશંસાન્ પ્રતિલપ્સ્યત ઇતિ. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે ધારણીમુખમ્ અક્ષરમુખમ્ અકારમુખં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
ઇતિ ધારણીસંભારઃ
યદ્ અપિ તત્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ( પ્સ્પ્1-2: 88 ) મહાયાનસંપ્રસ્થિતો ભવતીતિ, ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ ભૂમેર્ ભૂમિં સંક્રામતિ, કથં ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ભૂમેર્ ભૂમિં સંક્રામતિ યદ્ ઉતાસંક્રાન્ત્યા સર્વધર્માણામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સ કશ્ચિદ્ ધર્મો ય આગચ્છતિ વા ગચ્છતિ વા સંક્રામતિ વા ઉપસંક્રામતિ વા, અપિ તુ યા ધર્માણાં ભૂમિસ્ તાન્ ન મન્યતે ન ચિન્તયતિ ભૂમિપરિકર્મ ચ કરોતિ ન ચ ભૂમિં સમનુપશ્યતિ.
કતમચ્ ચ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભૂમિપરિકર્મ? પ્રથમાયાં ભૂમૌ વર્તમાનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દશભૂમિપરિકર્માણિ કરણીયાનિ. કતમાનિ દશ?
અધ્યાશયપ્રરિકર્મ અનુપલમ્ભયોગેન,
હિતવસ્તુતાપરિકર્મ નિમિત્તતાનુપલમ્ભતામ્ ઉપાદાય,
સર્વસત્ત્વસમચિત્તતાપરિકર્મ સત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
ત્યાગપરિકર્મ દાયકદેયપરિગ્રાહકાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
કલ્યાણમિત્રસેવાપરિકર્મ તૈર્ અસંતાપનતામ્ ઉપાદાય,
સદ્ધર્મપર્યેષ્ટિપરિકર્મ સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
અભીક્ષ્ણં નૈષ્ક્રમ્યપરિકર્મ ગૃહાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
બુદ્ધકાયસ્પૃહાપરિકર્મ લક્ષણાનુવ્યઞ્જનનિમિત્તાનુપલબ્ધિતામુપાદાય,
ધર્મવિવરણપરિકર્મ ધર્મભેદાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
સત્યવચનપરિકર્મ વચનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં પ્રથમાયા ભૂમેર્ દશ પરિકર્માણિ યાનિ પ્રથમાયાં ભૂમૌ વર્તમાનેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દશ પરિકર્માણિ કરણીયાનિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દ્વિતીયાયાં ભૂમૌ વર્તમાનો ઽષ્ટૌ ધર્માન્ મનસિકરોતિ તેષુ ચ પ્રતિપદ્યતે. કતમાન્ અષ્ટૌ? યદ્ ઉત શીલવિશુદ્ધિં, કૃતજ્ઞતાં કૃતવેદિતાં, ક્ષાન્તિબલપ્રતિષ્ઠાનં, પ્રામોદ્યપ્રત્યનુભવતાં, સર્વસત્ત્વાપરિત્યાગતયા મહાકરુણાયા આમુખીકર્મ, ગુરૂણાં શ્રદ્ધયા ગૌરવં, શાસ્તૃસંજ્ઞાયાગુરુશુશ્રૂષાં, પારમિતાસ્ તદ્ યોગપર્યેષ્ટિમ્, ઇમાન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દ્વિતીયાયાં ભૂમૌ વર્તમાનેનાષ્ટૌ ધર્માન્ મનસિકૃત્વા પ્રતિપત્તવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન તૃતીયાયાં ભૂમૌ વર્તમાનેન પઞ્ચસુ ધર્મેષુ સ્થાતવ્યમ્. કતમેષુ પઞ્ચસુ? યદ્ ઉત બહુશ્રુત્યે ઽતૃપ્તતાયાં તત્ર ચાક્ષરાનભિનિવેશે, નિરામિષધર્મદાનવિવરણતાયાં તયા ચામન્યનતયા, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનકુશલમૂલપરિણામનતાયાં તયા ચામન્યનતયા, અમિતસંસારાપરિખેદનતાયાં તયા ચામન્યનતયા, હ્રીરપત્રાપ્યવ્યવસ્થાને તેન ચામન્યનતયા, એષુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પઞ્ચસુ ધર્મેષુ તૃતીયાયાં ભૂમૌ વર્તમાનેન સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચતુર્થ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન દશસુ ધર્મેષુ સ્થાતવ્યં, તે ચ ન પરિત્યક્તવ્યાઃ. કતમેષુ દશસુ? યદ્ ઉત અરણ્યવાસો, ઽલ્પેચ્છતા, સંતુષ્ટિર્, ધૂતગુણસંલેખાનુત્સર્જનં, શિક્ષાયા અપરિત્યાગઃ, કામગુણવિજુગુપ્સનં, નિર્વિત્સહગતશ્ ચિત્તોત્પદઃ, સર્વાસ્તિપરિત્યાગતા, અનવલીનચિત્તતા, સર્વવસ્તુનિરપેક્ષતા, ઇમે સુભૂતે દશ ધર્મા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ચતુર્થ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન ન પરિત્યક્તવ્યા એષુ ચ સ્થાતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પઞ્ચમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન દશ ધર્માઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ. કતમે દશ? યદ્ ઉત ગૃહિપ્રવ્રજિતસંસ્તવઃ પરિવર્જયિતવ્યઃ, કુલમાત્સર્યં પરિવર્જયિતવ્યઃ, સંગણિકાસ્થાનં પરિવર્જયિતવ્યં, આત્મોત્કર્ષણં પરિવર્જયિતવ્યં, પરપંસનં પરિવર્જયિતવ્યં, દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ, અધિમાનસ્તમ્ભૌ પરિવર્જયિતવ્યૌ, વિપર્યાસાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ, વિચિકિત્સા પરિવર્જયિતવ્યા, રાગદ્વેષમોહાધિવાસનાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ. ઇમે સુભૂતે દશ ધર્મા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પઞ્ચમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન પરિવર્જયિતવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષષ્ટ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન ષડ્ ધર્મા પરિપૂરયિતવ્યાઃ. કતમે ષટ્? યદ્ ઉત ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ, અપરે ષડ્ ધર્માઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ. કતમે ષટ્? શ્રાવકચિત્તં પરિવર્જયિતવ્યં, પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં પરિવર્જયિતવ્યં, પરિતસનાચિત્તં પરિવર્જયિતવ્યં, યાચનકં દૃષ્ટ્વા નાવલીયતે, સર્વવસ્તૂનિ ચ ત્યાજ્યાનિ ન ચ દૌર્મનસ્યચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, ન ચ યાચનકવિક્ષેપઃ કર્તવ્યઃ. ઇમે સુભૂતે ષડ્ ધર્મા બોધિસત્ત્વેન ( પ્સ્પ્1-2: 90 ) મહાસત્ત્વેન ષષ્ટ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન પરિપૂરયિતવ્યાઃ, અપરે ષડ્ ધર્માઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સપ્તમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનસ્ય વિંશતિધર્મા ન ભવન્તિ. કતમે વિંશતિઃ? યદ્ ઉત આત્મગ્રાહો ઽસ્ય ન ભવતિ સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહ ઉચ્છેદગ્રાહઃ શાશ્વતગ્રાહો નિમિત્તસંજ્ઞા હેતુદૃષ્ટિઃ સ્કન્ધાભિનિવેશો ધાત્વભિનિવેશઃ, આયતનમ્ ઋદ્ધિસ્ ત્રૈધાતુકે પ્રતિષ્ઠાનં ત્રૈધાતુકાધ્યવસાનં ત્રૈધાતુકે આલયો બુદ્ધનિશ્રયદૃષ્ટ્યભિનિવેશો ધર્મનિશ્રયદૃષ્ટ્યભિનિવેશઃ સંઘનિશ્રયદૃષ્ટ્યભિનિવેશઃ શીલનિશ્રયદૃષ્ટ્યભિનિવેશઃ શૂન્યા ધર્મા ઇતિ વિવાદઃ શૂન્યતાવિરોધશ્ ચાસ્ય ન ભવતિ, ઇમે સુભૂતે વિંશતિધર્મા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સપ્તમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનસ્ય ન ભવન્તિ.

તેન વિંશતિર્ એવ ધર્માઃ સપ્તમ્યાં ભૂમૌ સ્થિતેન પરિપૂરયિતવ્યાઃ. કતમે વિંશતિઃ? યદ્ ઉત શૂન્યતાપરિપૂરિતા, આનિમિત્તસાક્ષાત્ક્રિયા, અપ્રણિહિતજ્ઞાનં, ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ, કૃપાકારુણ્યં ચ સર્વસત્ત્વેષુ તેષ્વ્ અનવમન્યના, સર્વધર્મસમતાદર્શનં તત્ર ચાનભિનિવેશઃ, ભૂતનયપ્રતિવેધસ્ તેન ચામન્યના અનુત્પાદક્ષાન્તિર્ અનુત્પાદજ્ઞાનમ્ એકનયનિર્દેશઃ સર્વધર્માણાં કલ્પનાસમુદ્ઘાતઃ સંજ્ઞાદૃષ્ટિવિવર્તઃ ક્લેશવિવર્તઃ શમથનિધ્યપ્તિર્ વિપશ્યનાકૌશલ્યં દાન્તચિત્તતા સર્વત્રાપ્રતિહતજ્ઞાનચિત્તતા અનુનયસ્યાભૂમિર્ યત્રેચ્છાક્ષેત્રગમનં તત્ર ચ બુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલે સ્થિત્વાત્મભાવસંદર્શનમ્. ઇમે વિંશતિધર્મા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સપ્તમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન પરિપૂરયિતવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન ચત્વારો ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ. કતમે ચત્વારઃ? યદ્ ઉત સર્વસત્ત્વચિત્તાનુપ્રવેશો ઽભિજ્ઞાવિક્રીડનં બુદ્ધક્ષેત્રદર્શનન્ તેષાં ચ બુદ્ધક્ષેત્રાણાં યથાદૃષ્ટિનિષ્પાદનતા બુદ્ધપર્યુપાસનતા બુદ્ધકાયયથાભૂતપ્રત્યવેક્ષણતયા. ઇમે સુભૂતે ચત્વારો ધર્મા બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન પરિપૂરયિતવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન ચત્વારો ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ. કતમે ચત્વારઃ? યદ્ ઉત ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનં, બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનં, માયોપમસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 91 ) સમાધેર્ અભીક્ષ્ણં સમાપત્તિર્, યથાયથા ચ સત્ત્વાનાં કુશલમૂલનિષ્પત્તિસ્ તથાતથાત્મભાવમ્ અભિનિર્મિમીતે સંચિન્ત્યભવોત્પાદનતયા. ઇમે સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અષ્ટમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન ચત્વારો ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નવમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન દ્વાદશ ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ. કતમે દ્વાદશ? યદ્ ઉત અનન્તપ્રણિધાનપરિગ્રહઃ, સ યથાયથા પ્રણિદધાતિ તથાતથાસ્ય સમૃધ્યતે દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિંનરમહોરગરુતજ્ઞાનં પ્રતિભાનનિર્દેશજ્ઞાનં ગર્ભાવક્રાન્તિસંપત્ કુશલસંપદ્ જાતિસંપદ્ ગોત્રસંપત્ પરિવારસંપદ્ જન્મસંપન્ નૈષ્ક્રમ્યસંપદ્ બોધિવૃક્ષસંપત્ સર્વગુણપરિપૂરણસંપત્. ઇમે સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નવમ્યાં ભૂમૌ વર્તમાનેન દ્વાદશ ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ.
દશમ્યાં પુનઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વભૂમૌ વર્તમાનો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તથાગત એવેતિ વક્તવ્યઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાધ્યાશયપરિકર્મ?
ભગવાન્ આહ: યા સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સર્વકુશલમૂલસમુદાનયનતા, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાધ્યાશયપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હિતવસ્તુતાપરિકર્મ? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અર્થાય મહાયાનજ્ઞાનપર્યેષ્ટિમ્ આપદ્યતે, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હિતવસ્તુતાપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વસમચિત્તતાપરિકર્મ? યત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈશ્ ચતુર્ અપ્રમાણાભિનિર્હરણા મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાણામ્, ઇદમ્ ઉચ્યતે સર્વસત્ત્વસમચિત્તતાપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત્યાગપરિકર્મ? યત્ સર્વસત્ત્વેભ્યો ઽવિકલ્પિતં દાનં દદાતિ, ઇદમ્ ઉચ્યતે ત્યાગપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રસેવનાપરિકર્મ? ( પ્સ્પ્1-2: 92 ) યાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ સર્વાકારજ્ઞતાયાં સમાદાપયન્તિ, તેષાં મિત્રાણાં સેવના ભજના પર્યુપાસના શુશ્રૂષા, ઇદમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રસેવનાપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મપર્યેષ્ટિપરિકર્મ? યત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન મનસિકારેણ ધર્મંપર્યેષતે ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પતતિ, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મપર્યેષ્ટિપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અભીક્ષ્ણં નૈષ્ક્રમ્યપરિકર્મ? યત્ સર્વજાતિષ્વ્ અવ્યવકીર્ણો ઽભિનિષ્ક્રામતિ તથાગતશાસને પ્રવ્રજિતસ્ય ન ચાસ્ય કશ્ચિદ્ અન્તરાયો ભવતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અભીક્ષ્ણં નૈષ્ક્રમ્યપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધકાયસ્પૃહાપરિકર્મ? યદ્ બુદ્ધવિગ્રહં દૃષ્ટ્વા ન જાતુ બુદ્ધ મનસિકારેણ વિરહિતો ભવતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તો ભવતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધકાયસ્પૃહાપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મવિવરણપરિકર્મ? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સંમુખીભૂતસ્ય તથાગતસ્ય પરિનિર્વૃતસ્ય વા સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, આદૌ કલ્યાણં મધ્યે કલ્યાણં પર્યવસાને કલ્યાણં સ્વર્થં સુવ્યઞ્જનં કેવલં પરિપૂર્ણં પરિશુદ્ધં પર્યવદાતં બ્રહ્મચર્યં સંપ્રકાશયતિ, યદ્ ઉત સૂત્રં ગેયં વ્યાકરણમ્ ઇતિવૃત્તકં જાતકં નિદાનમ્ અવદાનં ગાથા વૈપુલ્યાદ્ભુતધર્મોપદેશાઃ, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મવિવરણપરિકર્મ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્યવચનપરિકર્મ? યદ્ ઉત યથા વાદિ તથા કારિતા, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્યવચનપરિકર્મ.
ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમાયાં ભૂમૌ વર્તમાનસ્ય દશ પરિકર્માણિ.
તત્ર સુભૂતે કતમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દ્વિતીયાયાં ભૂમૌ વર્તમાનસ્યાષ્ટૌ પરિકર્માણિ? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપરિશુદ્ધિર્ યદ્ ઉત શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તાનામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 93 ) અમનસિકારતા યે ઽપ્ય્ અન્યે દૌઃશીલ્યકરા બોધિપરિપન્થનકરા ધર્માસ્ તેષામ્ અમનસિકારઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપરિશુદ્ધિઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વચર્યાં ચરન્ન્ અલ્પમ્ અપિ કૃતમ્ આ સંસારાન્ ન નાશયતિ પ્રાગ્ એવ બહુ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કૃતજ્ઞતા કૃતવેદિતા.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિબલપ્રતિષ્ઠાનમ્? યત્ સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે ઽવ્યાપાદાવિહિંસાચિત્તતા, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિબલપ્રતિષ્ઠાનમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રામોદ્યપ્રીત્યનુભવનતા? યત્ સર્વસત્ત્વપરિપાચનતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રામોદ્યપ્રીત્યનુભવનતા.

તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાકરુણાયા આમુખીભાવઃ? યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વચારિકાં ચરત એવં ભવતિ, એકૈકસ્ય સત્ત્વસ્યાર્થાયાહઙ્ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ કલ્પાન્ નિરયે પચેયં યાવન્ ન સ સત્ત્વો બુદ્ધજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠાપિત ઇતિ, એવમ્ એકૈકસ્ય કૃતશઃ સત્ત્વસ્ય ય ઉત્સાહો યો ઽપરિખેદો યમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાકરુણાયા આમુખીભાવઃ,
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શ્રદ્ધાગૌરવમ્? યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વત્ર નિહતમાનતયા સશ્રદ્ધતા, ઇદમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શ્રદ્ધાગૌરવમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગુરુશુશ્રૂષાશ્રદ્દધાનતા? યદ્ ગુરૂણામ્ અન્તિકે શાસ્તૃસંજ્ઞા, ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગુરુશુશ્રુષાશ્રદ્દધાનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પારમિતાસ્તદ્યોગપર્યેષ્ટિઃ? યા અનન્યકર્મતયા પારમિતાપર્યેષણતા, ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પારમિતાસ્તદ્યોગપર્યેષ્ટિઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બહુશ્રુત્યાતૃપ્તતા? યત્ કિંચિદ્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ ભાષિતમ્ ઇહ વા લોકધાતૌ સમન્તાદ્ વા દશ દિશિ લોકે તત્ સર્વમ્ આરાધયિષ્યામીતિ યા અતૃપ્તતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બહુશ્રુત્યાતૃપ્તતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિરામિષધર્મદાનવિવરણતા? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધર્મં દેશયતિ, સ તેન ( પ્સ્પ્1-2: 94 ) ધર્મદાનકુશલેનાત્મનો બોધિમ્ અપિ ન પ્રતિકાઙ્ક્ષતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિરામિષધર્મદાનવિવરણતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનકુશલમૂલપરિણમના? યૈઃ કુશલમૂલૈર્ બુદ્ધક્ષેત્રં પરિશોધયનાત્મપરિચિત્તં પરિશોધયતિ તેષાં કુશલમૂલાનાં યા પરિણામના, ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનકુશલમૂલપરિણમના.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપરિમિતસંસારાપરિખેદિતા? યા કુશલમૂલોપસ્તમ્ભતા યૈઃ કુશલમૂલૈર્ ઉપસ્તબ્ધઃ, સત્ત્વાનાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન ચ જાતુ ખેદમ્ આપદ્યતે યાવન્ ન સર્વધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞતાં ચ પરિપૂરયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપરિમિતસંસારાપરિખેદિતા.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હ્રીરપત્રાપ્યવ્યવસ્થાનમ્? યા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તજુગુપ્સનતા, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હ્રીરપત્રાપ્યવ્યવસ્થાનમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અરણ્યવાસાપરિત્યાગિતા? યા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબોધિસમતિક્રમણતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અરણ્યવાસાપરિત્યાગિતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાલ્પેચ્છતા? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વો બોધિમ્ અપિ નેચ્છતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાલ્પેચ્છતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંતુષ્ટિઃ? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અપિ ન મન્યતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંતુષ્ટિઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધૂતગુણસંલેખાનુત્સર્જનતા? યા ગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ નિધ્યપ્તિક્ષાન્તિર્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધૂતગુણસંલેખાનુત્સર્જનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શિક્ષાયા અપરિત્યાગિતા? યઃ સર્વશિક્ષાણામ્ અપ્રચારઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શિક્ષાયા અપરિત્યાગિતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કામગુણજુગુપ્સનતા? યઃ કામચિત્તસ્યાનુત્પાદઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કામગુણજુગુપ્સનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિર્વિત્સહગતશ્ ચિત્તોત્પાદઃ? યઃ સર્વધર્માણામ્ અનભિસંસ્કારો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નિર્વિત્સહગતશ્ ચિત્તોત્પાદઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાસ્તિપરિત્યાગિતા? યા અધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં ધર્માણામ્ અગ્રહણતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાસ્તિપરિત્યાગિતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનવલીનચિત્તતા? યા યદ્ વિજ્ઞાનસ્થિતિષ્વ્ અસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનવલીનચિત્તતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વવસ્તુનિરપેક્ષતા? યા સર્વવસ્તૂનામ્ અમનસિકારતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વવસ્તુનિરપેક્ષતા.

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગૃહિસંસ્તવપરિવર્જનતા? યા બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રમણતા ઉપપાદુકતા પ્રતિલાભમુણ્ડકાષાયપ્રાવરણતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગૃહિસંસ્તવપરિવર્જનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભિક્ષુભિક્ષુણીસંસ્તવપરિવર્જનતા? યદ્ ભિક્ષુણા ભિક્ષુણ્યા વા સહ અચ્છટિકાસંઘાતમાત્રમ્ અપિ ન તિષ્ઠતિ ન ચ તૈર્ વિના પરિતસનાચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભિક્ષુભિક્ષુણીસંસ્તવપરિવર્જનતા.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુલમાત્સર્યં પરિવર્જયિતવ્યમ્? ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, યન્ મયા સત્ત્વાનાં સર્વસુખોપધાનં કર્તવ્યં ત એતે સત્ત્વાઃ સ્વપુણ્યૈર્ એવ સુખિતા નાત્ર મયા માત્સર્યચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્, ઇદં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન કુલમાત્સર્યં પરિવર્જયિતવ્યમ્.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સંગણિકાસ્થાનં પરિવર્જયિતવ્યમ્? યત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંગણિકાસ્થાનસ્થિતસ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તા કથા સ્યાત્ તત્ પ્રતિસંયુક્તં વા ચિત્તોત્પાદમ્ ઉત્પાદયેન્ ન તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્થાતવ્યમ્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંગણિકાસ્થાનપરિવર્જનતા.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આત્મોત્કર્ષણા પરિવર્જયિતવ્યા? યા આધ્યાત્મિકાનાં ધર્માણામ્ અસમનુપશ્યના ઇયં ( પ્સ્પ્1-2: 96 ) બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આત્મોત્કર્ષણપરિવર્જનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરપંસનાપરિવર્જનતા? યદ્ ઉત બાહ્યાનાં ધર્માણામ્ અસમનુપશ્યના, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરપંસનાપરિવર્જનતા.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ? તથા હ્ય્ એતે આર્યમાર્ગસ્યાન્તરાયકરાઃ સુગતેર્ વા પ્રાગ્ એવ સંબોધેઃ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધિમાનઃ પરિવર્જયિતવ્યઃ? તથા હિ સ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ, કુતઃ પુનર્ અધિકં યેનાધિમંસ્યતે, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અધિમાનઃ પરિવર્જયિતવ્યઃ.
તત્ર કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્તમ્ભઃ પરિવર્જયિતવ્યઃ? તથા હિ તદ્ વસ્તુ ન સમનુપશ્યતિ યત્ર સ્તમ્ભમ્ ઉત્પાદયેદ્ એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્તમ્ભો નોત્પાદયિતવ્યઃ.
તત્ર કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિપર્યાસાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ? સર્વવસ્તૂનામ્ અનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિપર્યાસાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ.
તત્ર કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિચિકિત્સા પરિવર્જયિતવ્યા? તથા હિ સંદેહાપગતાત્ સર્વધર્માન્ સમનુપશ્યતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વિચિકિત્સા પરિવર્જયિતવ્યા.
તત્ર કથં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રાગદ્વેષમોહાનામ્ અધિવાસના પરિવર્જયિતવ્યા? તથા હિ રાગદ્વેષમોહાનાં વસ્તુ ન સમનુપશ્યતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન રાગદ્વેષમોહાઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષડ્ ધર્માઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ? યદ્ ઉત ષટ્ પારમિતા દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇમાઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયિતવ્યાઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ષડ્ ધર્માઃ પરિવર્જયિતવ્યાઃ? યદ્ ઉત શ્રાવકચિત્તં પરિવર્જયિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા ( પ્સ્પ્1-2: 97 ) હિ નૈષ માર્ગો બોધયે, પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તં પરિવર્જયિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગો બોધયે, પરિતસનાચિત્તં ન કર્તવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગો બોધયે, યાચનકં દૃષ્ટ્વા નાવલીનચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગો બોધયે, સર્વસ્વમ્ અપિ પરિત્યજ્ય ન દુર્મનસ્કો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગો બોધયે, યાચનકવિક્ષેપો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નૈષ માર્ગો બોધયે.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આત્મગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા આત્મા ન સંવિદ્યતે એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન આત્મગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ, એવં સત્ત્વગ્રાહો જીવગ્રાહઃ પુદ્ગલગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ એતે અત્યન્તતયા ન સંવિદ્યન્તે, એવં સત્ત્વજીવપુદ્ગલગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઉચ્છેદગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉચ્છિદ્યતે, અત્યન્તતયાનુત્પન્નત્વાત્ સર્વધર્માણાં નોચ્છેદેઃ, એવમ્ ઉચ્છેદગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શાસ્વતગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો ધર્મો નોત્પદ્યતે સ ન શાશ્વતી ભવતિ, એવં શાશ્વતગ્રાહો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન નિમિત્તસંજ્ઞા નોત્પાદયિતવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્યન્તતયા સંક્લેશો ન સંવિદ્યતે, એવં નિમિત્તસંજ્ઞા નોત્પાદયિતવ્યા.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન હેતુદૃષ્ટિર્ ન કર્તવ્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તાં દૃષ્ટિં ન સમનુપશ્યતિ, એવં હેતુદૃષ્ટિર્ ન કર્તવ્યા, એવં સ્કન્ધેષુ ધાતુષ્વ્ આયતનેષ્વ્ અભિનિવેશો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે ધર્માઃ સ્વભાવેન ન સંવિદ્યન્તે, એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વ્ અભિનિવેશો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વન ત્રૈધાતુકે ઽભિનિવેશો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ત્રૈધાતુકસ્વભાવો ન સંવિદ્યતે, એવં ત્રૈધાતુકે ઽભિનિવેશો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ત્રૈધાતુકે ઽધ્યવસાનં ન કર્તવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તદ્ વસ્તુ નોપલભ્યતે, એવં ત્રૈધાતુકે ઽધ્યવસાનં ન કર્તવ્યમ્.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ત્રૈધાતુકે આલયો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નિઃસ્વભાવત્વાદ્ એવં ત્રૈધાતુકે આલયો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન બુદ્ધધર્મસંઘનિશ્રયો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન બુદ્ધધર્મસંઘદૃષ્ટિનિશ્રયાદ્ બુદ્ધધર્મસંઘદર્શનં, એવં બુદ્ધધર્મસંઘદૃષ્ટિનિશ્રયો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શીલદૃષ્ટિનિશ્રયો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન શીલદૃષ્ટિનિશ્રયાચ્ છીલપરિશુદ્ધિર્ ભવત્ય્ એવં શીલદૃષ્ટિનિશ્રયો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતાયાં વિવાદો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન શૂન્યા ન શૂન્યતયા, એવં શૂન્યતાયાં વિવાદો ન કર્તવ્યઃ.

તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતાવિરોધો ન કર્તવ્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્માઃ શૂન્યા ન શૂન્યતા શૂન્યતાં વિરોધયતિ, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતાવિરોધો ન કર્તવ્યઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતા પરિપૂરયિતવ્યા? સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પરિપૂરિર્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શૂન્યતા પરિપૂરિર્, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન શૂન્યતા પરિપૂરયિતવ્યા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આનિમિત્તસાક્ષાત્ક્રિયા? યદ્ ઉત સર્વનિમિત્તાનામ્ અમનસિકારતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનિમિત્તસાક્ષાત્ક્રિયા.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપ્રણિહિતજ્ઞાનમ્? યત્ સર્વત્રૈધાતુકે ચિત્તસ્યાપ્રતિષ્ઠાનમ્, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રણિહિતજ્ઞાનમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ? યદ્ ઉત દશ કુશલકર્મપથપરિશુદ્ધિર્ એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વેષુ કૃપાકરુણાપરિપૂરિઃ કર્તવ્યા? યો મહાકરુણાયાઃ પ્રતિલાભઃ, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વેષુ કૃપાકરુણાપરિપૂરિઃ કરણીયા.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વેન મઃઆસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા નાવમન્તવ્યાઃ? યદ્ ઉત મૈત્રીપરિપૂર્યા, એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વા નાવમન્તવ્યાઃ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માણાં સમતાદર્શનં યદ્ ઉતાનુત્ક્ષેપો ઽપ્રક્ષેપઃ સર્વધર્માણામ્ ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માણાં સમતાદર્શનમ્.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભૂતનયપ્રતિવેધઃ? યઃ સર્વધર્માણામ્ અપ્રતિવેધઃ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ભૂતનયપ્રતિવેધઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પાદક્ષાન્તિઃ? યા સર્વધર્માણામ્ અનુત્પાદાય અનિરોધાય અનભિસંસ્કારાય ક્ષાન્તિર્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પાદક્ષાન્તિઃ.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પાદજ્ઞાનમ્? યન્ નામરૂપાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અનુત્પાદજ્ઞાનં.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એકનયનિર્દેશઃ? યા અદ્વયસમુદાચારતા અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એકનયનિર્દેશઃ.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્પનાસમુદ્ઘાતઃ? યા સર્વધર્માણાં કલ્પના અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્પનાસમુદ્ઘાતઃ.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાદૃષ્ટિવિવર્તઃ? યા સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમેઃ સંજ્ઞાદૃષ્ટિવિવર્તનતા અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંજ્ઞાદૃષ્ટિવિવર્તઃ.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્લેશવિવર્તઃ? યઃ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશોત્સર્ગઃ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્લેશવિવર્તઃ,

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શમથવિપશ્યનાભૂમિઃ? યત્ સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનમ્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શમથવિપશ્યનાભૂમિઃ,
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાન્તચિત્તતા? યા ત્રૈધાતુકે ઽનભિરતિઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાન્તચિત્તતા.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રતિહતજ્ઞાનમ્? યો ( પ્સ્પ્1-2: 100 ) બુદ્ધચક્ષુઃપ્રતિલમ્ભઃ, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રતિહતજ્ઞાનમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુનયાપસરણજ્ઞતા? યા ષડ્ આયતનિકા ઉપેક્ષા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુનયાપસરણજ્ઞતા.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યત્રેચ્છાક્ષેત્રગમનમ્? યદ્ એકબુદ્ધક્ષેત્રાન્ ન ચલતિ સર્વબુદ્ધક્ષેત્રેષુ સંદૃશ્યતે, ન ચાસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રે સંજ્ઞોત્પદ્યતે, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યત્રેચ્છાક્ષેત્રગમનમ્.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વત્રાત્મભાવદર્શનમ્? યદ્ યથાપર્ષન્ મણ્ડલે આત્મભાવદર્શનમ્, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વત્રાત્મભાવદર્શનમ્.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતાનુપ્રવેશઃ? યદ્ એકચિત્તેન સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતજ્ઞાનમ્, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વચિત્તચરિતાનુપ્રવેશઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અભિજ્ઞાવિક્રીડના? યાભિર્ અભિજ્ઞાભિર્ વિક્રીડમાનો બુદ્ધક્ષેત્રાદ્ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ બુદ્ધદર્શનાય ન ચ બુદ્ધસંજ્ઞો ભવતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અભિજ્ઞાવિક્રીડના.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યથાદૃષ્ટબુદ્ધક્ષેત્રપરિનિષ્પાદનતા? યા ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાત્વીશ્વરચક્રવર્તિમૂર્તિસ્થિતસ્ય સર્વલોકધાતુપરિત્યાગસ્યામન્યનતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યથાદૃષ્ટબુદ્ધક્ષેત્રપરિનિષ્પાદનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધપર્યુપાસનતા? યા બુદ્ધપર્યુપાસનતા સર્વસત્ત્વાનુગ્રહં પ્રતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધપર્યુપાસનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધકાયયથાભૂતપ્રત્યવેક્ષણતા? યા ધર્મકાયયથાભૂતપ્રત્યવેક્ષણતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધકાયયથાભૂતપ્રત્યવેક્ષણતા,
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનતા? યા દશસુ બલેષુ સ્થિત્વા સર્વસત્ત્વાનામ્ ઇન્દ્રિયપરિપૂરિપ્રજ્ઞાજ્ઞાનતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ઇન્દ્રિયપરાપરજ્ઞાનતા.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનતા? ( પ્સ્પ્1-2: 101 ) યા સર્વસત્ત્વચિત્તપરિશોધનતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનતા.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માયોપમસમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વાઃ ક્રિયાઃ કરોતિ ન ચાસ્ય ચિત્તપ્રચારો ભવતિ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય માયોપમસમાધિઃ.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાભીક્ષ્ણસમાપત્તિઃ? યા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વિપાકજઃ સમાધિર્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાભીક્ષ્ણસમાપત્તિઃ.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સંચિન્ત્યાત્મભાવપરિગ્રહઃ? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યથાયથા સત્ત્વાનાં કુશલમૂલપરિનિષ્પત્તિર્ ભવતિ તથાતથા સંચિન્તયાત્મભાવં પરિગૃહ્ણાતિ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાત્મભાવપરિગ્રહઃ.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનન્તપ્રણિધાનમ્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષણ્ણાં પારમિતાનાં પરિપૂર્ણત્વાદ્ યથાયથા પ્રણિધિં પ્રણિદધાતિ તથાતથા સમૃધ્યતે, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનન્તપ્રણિધાનમ્.
તત્ર કતમદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞાનમ્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નિરુક્તિપ્રતિસંવિદા દેવાદીનાં રુતં પ્રતિસંવિધ્યતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વરુતજ્ઞાનમ્.
તત્ર કતમો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિપૂર્ણપ્રતિભાનમ્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદા પરિપૂર્ણપ્રતિભાનનિર્દેશજ્ઞાનં પ્રતિવિધ્યતિ, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિપૂર્ણપ્રતિભાનમ્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગર્ભાવક્રાન્તિસંપત્? ઇહ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાસુ જાતિષુ ઔપપાદુક ઉપપદ્યતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગર્ભાવક્રન્તિસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુલસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધિસત્ત્વકુલેષુ પ્રત્યાજાયતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કુલસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય જાતિસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષત્રિયમહાશાલકુલેષુ બ્રાહ્મણમહાશાલકુલેષુ વા પ્રત્યાજાયતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય જાતિસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગોત્રસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વો ( પ્સ્પ્1-2: 102 ) મહાસત્ત્વો યસ્માદ્ ગોત્રાત્ પૂર્વકા બોધિસત્ત્વ અભૂવંસ્ તત્ર ગોત્રે પ્રત્યાજાયતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ગોત્રસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિવારસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો બોધૌ સત્ત્વાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય બોધિસત્ત્વપરિવાર એવં ભવતીયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પરિવારસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય જન્મસંપત્? યજ્ જાતમાત્ર એવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વલોકધાતૂન્ અવભાસેન સ્ફરતિ, તાંશ્ ચ સર્વાન્ ષડ્ વિકારં કમ્પયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય જન્મસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાભિનિષ્ક્રમણસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રવ્રજિતો ઽનેકૈઃ સત્ત્વકોટીનિયુતશતસહસ્રૈઃ સાર્ધમ્ અભિનિષ્ક્રામતિ ગૃહાત્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાભિનિષ્ક્રમણસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિવૃક્ષવ્યૂહસંપત્? યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિવૃક્ષસ્ય મૂલં સૌવર્ણં ભવતિ સ્કન્ધો વૈડૂર્યમયો ભવતિ, સર્વરત્નમયાઃ શાખાઃ પત્રાણિ સર્વરત્નમયાનિ તસ્ય વૃક્ષસ્ય પુષ્પાઙ્ ગન્ધો ઽવભાસશ્ ચાનન્તાન્ લોકધાતૂન્ અવભાસેન સ્ફુરતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બોધિવૃક્ષવ્યૂહસંપત્.
તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વગુણપરિપૂરિસંપત્? યા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સત્ત્વપરિપાકેન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વગુણપરિપૂરિસંપત્.
તત્ર કથં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશમ્યાં ભૂમૌ સ્થિતઃ સંસ્તથાગત એવેતિ વક્તવ્યઃ? યદા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દશપારમિતાઃ પરિપૂર્ણા ભવન્તિ, યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પરિપૂર્ણા ભવન્તિ, સર્વાકારજ્ઞતાજ્ઞાનં ચ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશપ્રહાણં ભવતિ, મહાકરુણા ચ સર્વબુદ્ધધર્માઃ પરિપૂર્ણા ભવન્તિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દશમ્યાઃ પુનર્ બોધિસત્ત્વભૂમેઃ પરં તથાગત એવેતિ વક્તવ્યઃ.

તત્ર કતમા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દશ ભૂમયઃ? યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઉપાયકૌશલ્યેન સર્વાસુ પારમિતાસુ ચરન્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ ચરન્ દશતથાગતબલપ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ( પ્સ્પ્1-2: 103 ) ચરન્ ગોત્રભૂમિમ્ અષ્ટમકભૂમિં દર્શનભૂમિં તનૂભૂમિં વીતરાગભૂમિં કૃતાવીભૂમિં શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં બોધિસત્ત્વભૂમિં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽતિક્રમ્ય એતા નવભૂમીર્ અતિક્રમ્ય બુદ્ધભૂમૌ પ્રતિષ્ઠતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દશમી ભૂમિઃ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસંપ્રસ્થિતો ભવતિ.
ઇતિ ભૂમિસંભારઃ
યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, કુતસ્ તદ્ યાનં નિર્યાસ્યતીતિ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ યેન સર્વાકારજ્ઞતા તેન સ્થાસ્યતિ તત્ પુનર્ અદ્વયયોગેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ મહાયાનં યા ચ સર્વાકારજ્ઞતા ઉભાવ્ એતૌ ધર્મૌ ન સંયુક્તૌ ન વિસંયુક્તૌ અરૂપિણૌ અનિદર્શનૌ અપ્રતિઘૌ એકલક્ષણૌ યદ્ ઉતાલક્ષણૌ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽલક્ષણૌ ધર્મૌ નિર્યાતૌ વા નિર્યાતો વા નિર્યાસ્યતો વા ધર્મધાતોઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, તથતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્, એવં ભૂતકોટેર્ અચિન્ત્યધાતોર્ આકાશધાતોઃ પ્રહાણધાતોર્ વિરાગકોટેર્ અનુત્પાદસ્યાનિરોધસ્યાભાવસ્યસ નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્.
રૂપશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં વેદનાશૂન્યતાયાઃ સંજ્ઞાશૂન્યતાયાઃ સંસ્કારશૂન્યતાયાઃ વિજ્ઞાનશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ?
ન હિ સુભૂતે રૂપશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, ન વેદનાશૂન્યતા ન સંજ્ઞાશૂન્યતા ન સંસ્કારશૂન્યતા ન વિજ્ઞાનશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ?
તથા હિ સુભૂતે રૂપં રૂપેણ શૂન્યં વેદના વેદનયા શૂન્યા સંજ્ઞા સંજ્ઞયા શૂન્યા સંસ્કારાઃ સંસ્કારૈઃ શૂન્યા વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનેન શૂન્યં,
ચક્ષુઃશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં શ્રોત્રશૂન્યતાયા ઘ્રાણશૂન્યતાયા જિહ્વાશૂન્યતાયાઃ કાયશૂન્યતાયા મનઃશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં રૂપશૂન્યતાયાઃ શબ્દશૂન્યતાયા ગન્ધશૂન્યતાયા રસશૂન્યતાયાઃ સ્પર્શશૂન્યતાયા ધર્મશૂન્યતાયાઃ,
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનશૂન્યતાયાઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનશૂન્યતાયા ઘ્રાણવિજ્ઞાનશૂન્યતાયા જિહ્વાવિજ્ઞાનશૂન્યતાયાઃ કાયવિજ્ઞાનશૂન્યતાયા મનોવિજ્ઞાનશૂન્યતાયાશ્
ચક્ષુઃસંસ્પર્શશૂન્યતાયા શ્રોત્રસંસ્પર્શશૂન્યતાયા ઘ્રાણસંસ્પર્શશૂન્યતાયા જિહ્વાસંસ્પર્શશૂન્યતાયાઃ કાયસંસ્પર્શશૂન્યતાયા મનઃસંસ્પર્શશૂન્યતાયાશ્
ચક્ષુઃસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયાઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયા ઘ્રાણસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયા જિહ્વાસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયાઃ કાયસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયા મનઃસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ?
ન હિ સુભૂતે ચક્ષુઃશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં ન શ્રોત્રશૂન્યતા ન ઘ્રાણશૂન્યતા ન જિહ્વાશૂન્યતા ન કાયશૂન્યતા ન મનઃશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ,

ન હિ સુભૂતે રૂપશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં ન શબ્દશૂન્યતા ન ગન્ધશૂન્યતા ન રસશૂન્યતા ન સ્પર્શશૂન્યતા ન ધર્મશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ.
ન હિ સુભૂતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ ન શ્રોત્રવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન ઘ્રાણવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન જિહ્વાવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન કાયવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન મનોવિજ્ઞાનશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ.
ન હિ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં ન શ્રોત્રસંસ્પર્શશૂન્યતા ન ઘ્રાણસંસ્પર્શશૂન્યતા ન જિહ્વાસંસ્પર્શશૂન્યતા ન કાયસંસ્પર્શશૂન્યતા ન મનઃસંસ્પર્શશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ.
ન હિ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ, ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં ન શ્રોત્રસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ન ઘ્રાણસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ન જિહ્વાસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ન કાયસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ન ( પ્સ્પ્1-2: 105 ) મનઃસંસ્પર્શજવેદયિતશૂન્યતા ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ચક્ષુશ્ ચક્ષુષા શૂન્યં શ્રોત્રં શ્રોત્રેણ શૂન્યં ઘ્રાણં ઘ્રાણેન શૂન્યં જિહ્વા જિહ્વયા શૂન્યા કાયઃ કાયેન શૂન્યો મનો મનસા શૂન્યં, એવં રૂપં રૂપેણ શૂન્યં શબ્દઃ શબ્દેન શૂન્યો ગન્ધો ગન્ધેન શૂન્યો રસો રસેન શૂન્યઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શેન શૂન્યો ધર્મા ધર્મૈઃ શૂન્યાઃ,
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન શૂન્યં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનેન શૂન્યં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનેન શૂન્યં જિહ્વાવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનેન શૂન્યં કાયવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનેન શૂન્યં મનોવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનેન શૂન્યં,
ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શેન શૂન્યઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શેન શૂન્યો ઘ્રાણસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શેન શૂન્યો જિહ્વાસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શેન શૂન્યઃ કાયસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શેન શૂન્યો મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શેન શૂન્યઃ,
ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના ચક્ષુઃસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા, શ્રોત્રસંસ્પર્શજા વેદના શ્રોત્રસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા, ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા, જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા, કાયસંસ્પર્શજા વેદના કાયસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા, મનઃસંસ્પર્શજા વેદના મનઃસંસ્પર્શજયા વેદનયા શૂન્યા.
સ્વપ્નસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, વિસ્તરેણ કર્તવ્યમ્, એવં મરીચ્યા માયાયાઃ પ્રતિશ્રુત્કાયાઃ પ્રતિભાસસ્ય પ્રતિબિમ્બસ્ય ગન્ધર્વનગરસ્ય તથાગતનિર્મિતસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે સ્વપ્નસ્ય સ્વભવસ્ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં ન મરીચ્યાઃ સ્વભાવો ન માયાયાઃ સ્વભાવો ન પ્રતિશ્રુત્કાયાઃ સ્વભાવો ન પ્રતિભાસસ્ય સ્વભાવો ન પ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વભાવો ન ગન્ધર્વનગરસ્ય સ્વભાવો ન તથાગતનિર્મિતસ્ય સ્વભાવસ્ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સ્વપ્નસ્વભાવઃ સ્વપ્નસ્વભાવેન શૂન્યો, મરીચિસ્વભાવો મરીચિસ્વભાવેન શૂન્યઃ, માયાસ્વભાવો માયાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, પ્રતિશ્રુત્કાસ્વભાવઃ પ્રતિશ્રુત્કાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, પ્રતિભાસસ્વભાવઃ પ્રતિભાસસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ( પ્સ્પ્1-2: 106 ) પ્રતિબિમ્બસ્વભાવઃ પ્રતિબિમ્બસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ગન્ધર્વનગરસ્વભાવઃ ગન્ધર્વનગરસ્વભાવેન શૂન્યઃ, તથાગતનિર્મિતસ્વભાવસ્ તથાગતનિર્મિતસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
ઇતિ દર્શનમાર્ગે પ્રથમગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
દાનપારમિતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો દાનપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ તથા હિ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે દાનપારમિતાસ્વભાવો દાનપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, શીલપારમિતાસ્વભાવઃ શીલપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ક્ષાન્તિપારમિતાસ્વભાવઃ ક્ષાન્તિપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, વીર્યપારમિતાસ્વભાવો વીર્યપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, ધ્યાનપારમિતાસ્વભાવો ધ્યાનપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ, પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
અધ્યાત્મશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, બહિર્ધાશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તથા હિ યો બહિર્ધાશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, તથા હિ યો ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, એવં યાવદ્ યો ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયાશૂન્યા, બહિર્ધાશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ( પ્સ્પ્1-2: 107 ) યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા.
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ શૂન્યાનિ.
સમ્યક્પ્રહાણાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યઃ સમ્યક્પ્રહાણાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે સમ્યક્પ્રહાણાનિ સમ્યક્પ્રહાણૈઃ શૂન્યાનિ.

ઋદ્ધિપાદાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ય ઋદ્ધિપાદાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઋદ્ધિપાદા ઋદ્ધિપાદૈઃ શૂન્યાઃ.
ઇન્દ્રિયાણાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ય ઇન્દ્રિયાણાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ઇન્દ્રિયાણિ ઇન્દ્રિયૈઃ શૂન્યાનિ,
બલાનાં સ સુઅભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો બલાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બલાનિ બલૈઃ શૂન્યાનિ.
બોધ્યઙ્ગાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો બોધ્યઙ્ગાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધ્યઙ્ગાનિ બોધ્યઙ્ગૈઃ શૂન્યાનિ.
માર્ગસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો માર્ગસ્ય સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે માર્ગો માર્ગેણ શૂન્યઃ.
એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ ( પ્સ્પ્1-2: 108 ) યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
દશાનાં તથાગતબલાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યસ્ તથાગતબલાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે દશતથાગતબલાનિ દશતથાગતબલૈઃ શૂન્યાનિ.
ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈઃ શૂન્યાનિ.
ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિઃ શૂન્યાઃ.
અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મસ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બુદ્ધધર્મા બુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યાઃ.
ઇતિ દર્શનમાર્ગે દ્વિતીયગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
અર્હતઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો ઽર્હતઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અર્હત્સ્વભાવો ઽર્હતઃ સ્વભાવેન શૂન્યઃ.
પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં ( પ્સ્પ્1-2: 109 ) સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે પ્રત્યેકબુદ્ધસ્વભાવઃ પ્રત્યેકબુદ્ધસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
બોધિસત્ત્વસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્વભાવો બોધિસત્ત્વસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યસ્ તથાગતસ્ય સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે તથાગતસ્વભાવસ્ તથાગતસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં સકૃદાગામિફલસ્ય અનાગામિફલસ્ય અર્હત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબોધેર્ માર્ગજ્ઞતાયાઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યઃ સ્રોતઆપત્તિફલસ્ય સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ્રોતઆપત્તિફલસ્વભાવઃ સ્રોતઆપત્તિફલસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
એવં સકૃદાગામિફલસ્ય યઃ સ્વભાવો ઽનાગામિફલસ્ય યઃ સ્વભાવો ઽર્હત્ત્વસ્ય યઃ સ્વભાવઃ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વસ્ય યઃ સ્વભાવો માર્ગજ્ઞતાયાયઃ સ્વભાવઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા યઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ સ્વભાવઃ સર્વાકારજ્ઞતાસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
ઇતિ દર્શનમાર્ગે પ્રથમગ્રાહકવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
નામ્નઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્, એવં નિમિત્તસ્ય સંકેતસ્ય વ્યવહારસ્ય પ્રજ્ઞપ્તેઃ સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો નામ્નઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે નામસ્વભાવો નામસ્વભાવેન શૂન્યઃ. એવં સંકેતસ્યયઃ સ્વભાવો વ્યવહારસ્ય યઃ સ્વભાવઃ પ્રજ્ઞપ્તેર્ યઃ સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ( પ્સ્પ્1-2: 110 ) તથા હિ પ્રજ્ઞપ્તિસ્વભાવઃ પ્રજ્ઞપ્તિસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
અનુત્પાદસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો ઽનુત્પાદસ્ય સ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અનુત્પાદસ્વભાવો ઽનુત્પાદસ્વભાવેન શૂન્યઃ.

એવમ્ અનિરોધસ્યાસંક્લેશસ્યાવ્યવદાનસ્યાનભિસંસ્કારસ્ય સ સુભૂતે નિર્યાણમ્ ઇચ્છેદ્ યો ઽલક્ષણાનાં ધર્માણાં નિર્યાણમ્ ઇચ્છેત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યો ઽનભિસંસ્કારસ્વભાવો ન સ ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ અનભિસંસ્કારસ્વભાવો ઽનભિસંસ્કારસ્વભાવેન શૂન્યઃ.
એવં હિ સુભૂતે ન મહાયાનં ત્રૈધાતુકાન્ નિર્યાસ્યતિ ન સર્વાકારજ્ઞતાયાં સ્થાસ્યતિ, અચલિતં તદ્ યાનમ્.
ઇતિ દર્શનમાર્ગે દ્વિતીયગ્રાહકવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, ક્વ તદ્ યાનં સ્થાસ્યતીતિ, ન તદ્ યાનં ક્વચિત્ સ્થાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અસ્થિતાઃ સર્વધર્માઃ, અપિ તુ સુભૂતે અસ્થાનં ન સ્થાનયોગેન તદ્ યાનં સ્થાસ્યતિ, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ ન સ્થિતો નાસ્થિતઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન સ્થિતં નાસ્થિતં, તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ઽનુત્પાદો ઽનિરોધો ઽસંક્લેશો ઽવ્યવદાનમ્ અનભિસંસ્કારો ન સ્થિતો નાસ્થિતઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયનં ન સ્થિતં નાસ્થિતં, તથા હિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુના શૂન્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ધર્મધાતુસ્વભાવઃ સ્થિતો વા અસ્થિતો વ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે ધર્મધાતુસ્વભાવો ધર્મધાતુસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવમ્ અનુત્પાદો ઽનિરોધો ઽસંક્લેશો ઽવ્યવદાનમ્ અભિસંસ્કારો ઽનભિસંસ્કારેણ શૂન્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ઽનભિસંસ્કારસ્વભાવઃ સ્થિતો વા અસ્થિતો વા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અનભિસંસ્કારસ્વભાવો ઽનભિસંસ્કારસ્વભાવેન શૂન્યઃ, એવં હિ સુભૂતે તદ્ યાનં ન ક્વચિત્ સ્થાસ્યતિ, અસ્થિતમ્ અસ્થાનયોગેન અચાલ્યયોગેન.
ઇતિ ભાવનામાર્ગે પ્રથમગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, કસ્ તેન યાનેન નિર્યાસ્યતીતિ, ન કશ્ચિત્ તેન યાનેન નિર્યાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યચ્ ચ તદ્ યાનં યેન ચ નિર્યાસ્યતિ યશ્ ચ નિર્યાસ્યતિ યતશ્ ચ નિર્યાસ્યતિ સર્વ એતે ( પ્સ્પ્1-2: 111 ) ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, એવમ્ અસંવિદ્યમાનાનાં સર્વધર્માણાં કતમો ધર્મઃ કતમેન ધર્મેણ નિર્યાસ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે નાત્મા ઉપલભ્યતે ન સત્ત્વો ન જીવો ન પોષો ન પુરુષો ન પુદ્ગલો ન મનુજો ન માનવો ન કારકો ન વેદકો ન જાનકો ન પશ્યક ઉપલભ્યતે, આત્મનો ઽત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં યાવત્ પશ્યકસ્યાત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, ધર્મધાતુર્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવમ્ અનુત્પાદો ઽનિરોધો ઽસંક્લેશો ઽવ્યવદાનમ્ અનભિસંસ્કારો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ નોપલભ્યન્તે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પ્રતીત્યસમુત્પાદો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, દાનપારમિતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય. અધ્યાત્મશૂન્યતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય. સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભ્યન્તે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા નોપલભ્યન્તે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નોપલભ્યન્તે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં દશ તથાગતબલાનિ નોપલભ્યન્તે ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ નોપલભ્યન્તે ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો નોપલભ્યન્તે અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા નોપલભ્યન્તે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સ્રોતઆપન્નો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સકૃદાગામી નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અનાગામી નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અર્હન્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પ્રત્યેકબુદ્ધો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બોધિસત્ત્વો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, તથાગતો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સ્રોતઆપત્તિફલન્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સકૃદાગામિફલન્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામુપાદાય, અનાગામિફલન્ નોપલભ્યતે, અર્હત્ત્વન્ નોપલભ્યતે, પ્રત્યેકબોધિર્ નોપલભ્યતે, તથાગતત્વન્ નોપલભ્યતે, સર્વાકારજ્ઞતા નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પ્રમુદિતાભૂમિર્ નોપલભ્યતેઅત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં વિમલા પ્રભાકરી અર્ચિષ્મતી ( પ્સ્પ્1-2: 112 ) સુદુર્જયા અભિમુખી દૂરઙ્ગમા અચલા સાધુમતી ધર્મમેઘા ભૂમિર્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પૂર્વાન્તો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અપરાન્તો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પ્રત્યુત્પન્નો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવમ્ અગતિર્ નોપલભ્યતે ગતિર્ નોપલભ્યતે સ્થિતિર્ નોપલભ્યતે ચ્યુતિર્ નોપલભ્યતે ઉપપત્તિર્ નોપલભ્યતે હાનિર્ નોપલભ્યતે વૃદ્ધિર્ નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
કસ્યાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે? ધર્મધાતોર્ અનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ ઉપલભ્યતે અનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અનુત્પાદસ્યાનિરોધસ્યાસંક્લેશસ્યાવ્યવદાનસ્યાનભિસંસ્કારસ્યાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે અભિસંસ્કારઃ, સ્કન્ધધાત્વાયતનાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યન્તે સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ, પ્રતીત્યસમુત્પાદાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ, દાનપારમિતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતા, અધ્યાત્મશૂન્યતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે અધ્યાતમસૂન્યતા, બહિર્ધાશૂન્યતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાનુપલબ્ધ્યા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા નોપલભ્યતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનુપલબ્ધ્યા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભ્યન્તે, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાનુપલબ્ધ્યાસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા નોપલભ્યન્તે, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યનુપલબ્ધ્યા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો નોપલભ્યન્તે, એવં દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માનુપલબ્ધ્યા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા નોપલભ્યન્તે.

ઇતિ ભાવનામાર્ગે દ્વિતીયગ્રાહ્યવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
સ્રોતઆપન્નઃ સ્રોતઆપન્નાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે સ્રોતઆપન્ન ઉપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ન્ અર્હદનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, યાવત્ તથાગતસ્ તથાગતાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે તથાગત ઉપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ ભાવનામાર્ગે પ્રથમગ્રાહકવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
સ્રોતઆપત્તિફલં સ્રોતઆપત્તિફલાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, એવં સકૃદાગામિફલમ્ આનાગામિફલમ્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં બોધિસત્ત્વત્વં બુદ્ધત્વં બુદ્ધાનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે. એવં પ્રમુદિતા ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, વિમલાભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, પ્રભાકલી ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અર્ચિષ્મતી ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, સુદુર્જયા ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અભિમુખી ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, દૂરઙ્ગમા ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અચલા ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, સાધુમતી ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, ધર્મમેઘા ભૂમિર્ ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
પુનર્ અપરં સુભૂતે દશ ભૂમયો ભૂમ્યનુપલબ્ધ્યા નોપલભ્યન્તે. કતમા દશ? શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ ગોત્રભૂમિર્ અષ્ટમકભૂમિર્ દર્શનભૂમિસ્ તનૂભૂમિઃ વીતરાગભૂમિઃ કૃતાવીભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ બોધિસત્ત્વભૂમિર્ બુદ્ધભૂમિઃ.
અધ્યાત્મશૂન્યતયા પ્રથમા ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, બહિર્ધાશૂન્યતયા પ્રથમા ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા પ્રથમા ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા પ્રથમા ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, યાવદ્ દશમી ભૂમિર્ અધ્યાત્મશૂન્યતયા દશમી ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, બહિર્ધાશૂન્યતયા દશમી ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા દશમી ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા દશમી ભૂમિર્ નોપલભ્યતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
અધ્યાત્મશૂન્યતયા સત્ત્વપરિપાકો નોપલભ્યતે, બહિર્ધાશૂન્યતયા સત્ત્વપરિપાકો નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા સત્ત્વપરિપાકો નોપલભ્યતે, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા સત્ત્વપરિપાકો નોપલભ્યતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
અધ્યાત્મશૂન્યતયા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્ નોપલભ્યતે, બહિર્ધાશૂન્યતયા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્ નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્ નોપલભ્યતે, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધિર્ નોપલભ્યતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
અધ્યાત્મશૂન્યતયા પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ નોપલભ્યન્તે, બહિર્ધાશૂન્યતયા પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ નોપલભ્યન્તે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ નોપલભ્યન્તે, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ નોપલભ્યન્તે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપલમ્ભયોગેન સર્વધર્માણાં મહાયાનેન સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ.
ઇતિ ભાવનામાર્ગે દ્વિતીયગ્રાહકવિકલ્પપ્રતિપક્ષઃ
ઇત્ય્ ઉક્તા સંભારપ્રતિપત્તિઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહાયાનં મહાયાનમ્ ઇતીદં ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ તેનોચ્યતે મહાયાનમ્ ઇતિ, આકાશસમં તદ્ યાનં, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ન્ આકાશે ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ, એવમ્ એવ ભગવન્ન્ અસ્મિન્ મહાયાને અપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. એવં હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ આકાશસ્ય નાપ્ય્ આગમો દૃશ્યતે ન નિર્ગમો ન સ્થાનં દૃશ્યતે, એવમ્ એવાસ્ય ભગવન્ મહાયાનસ્ય નૈવાગમ ઉપલભ્યતે ન નિર્ગમો ન સ્થાનમ્ ઉપલભ્યતે, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ન્ આકાશસ્ય નાપિ પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્ય ઉપલભ્યતે અધ્યવસમતામ્ ઉપાદાય. એવમ્ એવ ભગવન્ન્ અસ્ય મહાયાનસ્ય ન પૂર્વાન્તો નાપરાન્તો ન મધ્ય ઉપલભ્યતે, અધ્વસમતામ્ ઉપાદાય, એવમ્ ઇદં ભગવન્ મહાયાનં મહાયાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ ઇમાઃ ષટ્ પારમિતા, દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત સર્વધારણીમુખાનિ સર્વસમાધિમુખાનિ શૂરઙ્ગમઃ સમાધિર્ વિસ્તરેણ કાર્યઃ, યાવદ્ અસઙ્ગાકાશવિમુક્તિનિરુપલેપઃ સમાધિઃ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 115 ) મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં યદ્ ઉત ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટઙ્ગો માર્ગઃ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય તદ્ યાનં નિર્યાસ્યતીતિ, કતમશ્ ચ સદેવમાનુષાસુરો લોકો યદ્ ઉત કામધાતૂ રૂપધાતુર્ આરૂપ્યધાતુઃ
સચેત્ સુભૂતે કામધાતુસ્ તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે કામધાતુઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો ઽયથાવત્ સર્વમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતં વિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માદ્ ઇદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ,
સચેત્ સુભૂતે રૂપધાતુસ્ તથતાભવિષ્યદ્ અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે રૂપધાતુઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો ઽયથાવત્ સર્વમ્ ઇદમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતં વિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ,

સચેત્ સુભૂતે આરૂપ્યધાતુસ્ તથતાભવિષ્યદ્ અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે આરૂપ્યધાતુઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો ઽયથાવત્ સર્વમ્ ઇદમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતં વિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે રૂપં તથતાભવિષ્યદ્ અવિતથતા અનન્યતથતા ( પ્સ્પ્1-2: 116 ) અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે રૂપં કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ,
સચેત્ સુભૂતે વિજ્ઞાનં તથતાભવિશ્યદ્ અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં, યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનં કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે ચક્ષુસ્ તથતાભવિશ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં, યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુઅરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ચક્ષુઃ કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયઃ,
સચેત્ સુભૂતે મનસ્ તથતાભવિષ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં, યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે મનઃ કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે રૂપં તથતાભવિષ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે રૂપં કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય ( પ્સ્પ્1-2: 117 ) નિર્યાસ્યતિ, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પર્શાઃ,
સચેત્ સુભૂતે ધર્મસ્ તથતાભવિષ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ધર્મઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો ઽનિત્યો ઽધ્રુવો ઽશાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં તથતા સદેવમાનુષાસુરં ભવિષ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં,
સચેત્ સુભૂતે મનોવિજ્ઞાનં તથતાભવિષ્યદ્ અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે મનોવિજ્ઞાનં કલ્પિતં વિઠપિતં સંદર્શિતમ્ અનિત્યમ્ અધ્રુવમ્ અશાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મિ, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શસ્ તથતાભવિશ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યં ધ્રુવં શાશ્વતમ્ અવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો અનિત્યો ઽધ્રુવો ઽશાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શઃ,
સચેત્ સુભૂતે મનઃસંસ્પર્શસ્ તથતા અભવિશ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં, યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ( પ્સ્પ્1-2: 118 ) ઽવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે મનઃસંસ્પર્શઃ કલ્પિતો વિઠપિતઃ સંદર્શિતો ઽનિત્યો ઽધ્રુવો ઽશાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના તથતાભવિશ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના કલ્પિતા વિઠપિતા સંદર્શિતા અનિત્યા અધ્રુવા અશાશ્વતા અવિપરિણામધર્મિણી, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શજા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદના કાયસંસ્પર્શજા વેદના,
સચેત્ સુભૂતે મનઃસંસ્પર્શજા વેદના તથતાભવિશ્યત્, અવિતથતા અનન્યતથતા અવિપરીતં ભૂતં તત્ત્વં, યથાવન્ નિત્યો ધ્રુવઃ શાશ્વતો ઽવિપરિણામધર્મિણી ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે મનઃસંસ્પર્શજા વેદના કલ્પિતા વિઠપિતા સંદર્શિતા અનિત્યા અધ્રુવા અશાશ્વતા અવિપરિણામધર્મિણી, અભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં, સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.

સચેત્ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ધર્મધાતુર્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં તથતા ભૂતકોટિઃ.
સચેત્ સુભૂતે અચિન્ત્યધાતુર્ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અચિન્ત્યધાતુર્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્નાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે દાનપારમિતા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે દાનપારમિતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા ( પ્સ્પ્1-2: 119 ) વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા,
સચેત્ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે અધ્યાત્મશૂન્યતાભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અધ્યાત્મશૂન્યતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે બહિર્ધાશૂન્યતા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બહિર્ધાશૂન્યતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
એવં યાવત્ સચેત્ સુભૂતે અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અભાવસ્વભાવશૂન્યતાભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.

સચેત્ સુભૂતે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
એવં ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ.
સચેત્ સુભૂતે આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય ( પ્સ્પ્1-2: 120 ) નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
એવં દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ.
સચેત્ સુભૂતે અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
ઇત્ય્ અગ્રતાનિર્યાણમ્
સચેત્ સુભૂતે ગોત્રભૂધર્મા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે ગોત્રભૂધર્મા અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે અષ્ટમકધર્મા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે અષ્ટમકધર્મા અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
એવં સ્રોતઆપન્ન્નધર્માઃ સકૃદાગામિધર્મા અનાગામિધર્મા અર્હદ્ધર્માઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વધર્માઃ.
સચેત્ સુભૂતે બુદ્ધધર્મા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બુદ્ધધર્મા અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે ગોત્રભૂમિર્ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે
ગોત્રભૂમિર્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
એવમ્ અષ્ટમકઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામ્ય્ અનાગામ્ય્ અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વઃ.
સચેત્ સુભૂતે બુદ્ધો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બુદ્ધો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે સદેવમાનુષાસુરો લોકો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સદેવમાનુષાસુરો લોકો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
ઇતિ પ્રહાણનિર્યાણમ્
સચેત્ સુભૂતે પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યાવદ્ આ બોધિમણ્ડાદ્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યે ચિત્તોત્પાદાસ્ તે ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવેદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિરયાસ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ આ બોધિમણ્ડાદ્ એતસ્મિન્ન્ અન્તરે યે ચિત્તોત્પાદાસ્ તે અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માન્ મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વજ્રોપમં જ્ઞાનં ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ અભાવાન્ વિદિત્વા સર્વાકારવરોપેતં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નુયાત્, યસ્માત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વજ્રોપમં જ્ઞાનમ્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વવાસનાનુસંધિક્લેશાન્ અભાવાન્ ઇતિ વિદિત્વા સર્વાકારવરોપેતં સર્વજ્ઞજ્ઞાનમ્ અનુપ્રાપ્નોતિ, એવં મહાયાનં સદેવનાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતિ.
સચેત્ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સદેવમાનુષાસુરં લોકં તેજસા ચ શ્રિયા ચાભ્યભવિષ્યત્, યસ્માત્ સુભૂતે દ્વાત્રિંશન્ મહાપુરુષલક્ષણાન્ય્ અભાવો નભાવસ્ તસ્માત્ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સદેવમાનુષાસુરં લોકં તેજસા ચ શ્રિયા ચાભિભવન્તિ.
સચેત્ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવ તથગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ અવભાસેનાસ્ફારિષ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ અવભાસેન સ્ફારતિ.
સચેત્ સુભૂતે તથાગતસ્ય ષષ્ટ્યઙ્ગોપેતઃ સ્વરો ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો દશસુ દિક્ષુ અપ્રમેયાસંખ્યેયાન્ ( પ્સ્પ્1-2: 122 ) લોકધાતૂન્ સ્વરેણાભિવ્યજ્ઞાપયિષ્યત્, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે તથાગતસ્ય ષષ્ટ્યઙ્ગોપેતઃ સ્વરો ઽભાવો ન ભાવસ્ તસ્માત્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો દશસુ દિક્ષ્વ્ અપ્રમેયસંખ્યેયાન્ લોકધાતૂન્ સ્વરેણાભિવિજ્ઞપયતિ.
સચેત્ સુભૂતે તથાગતસ્ય ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો નૈવ તથાગતસ્ ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં પ્રાવર્તયિષ્યત્, અપ્રવર્તનીયં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહધર્મેણ, યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે તથાગતસ્ય ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રમ્ અભાવો ન ભાવસ્ તસ્માત્ તથગતેન ત્રિપરિવર્તં દ્વાદશાકારં ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ અપ્રવર્તનીયં શ્રમણેન વા બ્રાહ્મણેન વા દેવેન વા મારેણ વા બ્રહ્મણા વા કેનચિદ્ વા પુનર્ લોકે સહ ધર્મેણ.
સચેત્ સુભૂતે સત્ત્વા ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવો યેષાં કૃતશસ્ તથાગતેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં નૈવ તે સત્ત્વા અનુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્ યસ્માત્ તર્હિ સુભૂતે સત્ત્વા અભાવો ન ભાવો યેષાં કૃતશસ્ તથાગતેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતં તસ્માત્ તે સત્ત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વાસ્યન્તિ.
ઇત્ય્ અધિગમનિર્યાણમ્
ઇતિ ત્રિવિધમ્ ઉદ્દેશનિર્યાણમ્

યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ, એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, આકાશસમં તદ્ યાનં, યથાકાશસ્ય ન પૂર્વા દિક્ પ્રજ્ઞાયતે ન દક્ષિણા ન પશ્ચિમા નોત્તરા ન વિદિશો નાધો નોર્ધ્વા દિક્ પ્રજ્ઞાયતે, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્ય યાનસ્ય ન પૂર્વા દિક્ પ્રજ્ઞાયતે ન દક્ષિણા ન પશ્ચિમા નોત્તરા ન વિદિશો નાધો નોર્ધ્વા દિક્ પ્રજ્ઞાયતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન દીર્ઘં ન હ્રસ્વં ન વૃત્તં ન ચતુરસ્રં ન સમં ન વિષમં ન નીલં ન પીતં ન લોહિતં નાવદાતં ન મઞ્જિષ્ઠં ન સ્ફાટિકરજતવર્ણમ્, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન દીર્ઘં ન હ્રસ્વં ન વૃત્તં ન ચતુરસ્રં ન સમં ન વિષમં ન નીલં ન પીતં ન લોહિતં નાવદાતં ન માઞ્જિષ્ઠં ન સ્ફાટિકરજતવર્ણં, તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં નાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં નાતીતં નાનાગતં ન ( પ્સ્પ્1-2: 123 ) પ્રત્યુત્પન્નં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશસ્ય ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્ય મહાયાનસ્ય ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિસ્ તેનોચ્યતે, આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશસ્ય ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્ય મહાયાનસ્ય ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં તેનોચ્યતે, આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધો ન સ્થિતિર્ ન વિષ્ઠિતિર્ ન સ્થિતેર્ અન્યથાત્વં, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્ય મહાયાનસ્યનોત્પાદો ન નિરોધો ન સ્થિતિર્ ન વિષ્ઠિતિર્ ન સ્થિતેર્ અન્યથાત્વં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન કુશલં નાકુશલં ન વ્યાકૃતં નાવ્યાકૃતં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન કુશલં નાકુશલં ન વ્યાકૃતં નાવ્યાકૃતં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં ન મતં ન વિજ્ઞાતં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં ન મતં ન વિજ્ઞાતં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન જ્ઞેયં નાજ્ઞેયં ન પરિજ્ઞેયં ન પરિજ્ઞાતવ્યં ન પ્રહાતવ્યં ન સાક્ષાત્કર્તવ્યં ન ભાવયિતવ્યં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન જ્ઞેયં નાજ્ઞેયં ન પરિજ્ઞેયં ન પરિજ્ઞાતવ્યં ન પ્રહાતવ્યં ન સાક્ષાત્કર્તવ્યં ન ભાવયિતવ્યં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન વિપાકો ન વિપાકધર્મિ, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન વિપાકો ન વિપાકધર્મિ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન કામધાતુપર્યાપન્નં ન રૂપધાતુપર્યાપન્નં નારૂપ્યધાતુપર્યાપન્નં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન કામધાતુપર્યાપન્નં ન રૂપધાતુપર્યાપન્નં નારૂપ્યધાતુપર્યાપન્નં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે ન પ્રથમચિત્તોત્પાદો ન દ્વિતીયો ન તૃતીયો ન ચતુર્થો ન પઞ્ચમો ન ષષ્ઠો ન સપ્તમો નાષ્ટમો ન નવમો ન દશમશ્ ચિત્તોત્પાદઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તત્ર મહાયાને ન પ્રથમચિત્તોત્પાદો ન દ્વિતીયો ન તૃતીયો ન ચતુર્થો ન પઞ્ચમો ન ષષ્ઠો ( પ્સ્પ્1-2: 124 ) ન સપ્તમો નાષ્ટમો ન નવમો ન દશમશ્ ચિત્તોત્પાદસ્ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે ન શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ ન ગોત્રભૂમિર્ નાષ્ટમકભૂમિર્ ન દર્શનભૂમિર્ ન તનૂભૂમિર્ ન વીતરાગભૂમિર્ ન કૃતાવિભૂમિઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તત્ર મહાયાને ન શુક્લવિદર્શનાભૂમિર્ ન ગોત્રભૂમિર્ નાષ્ટમકભૂમિર્ ન દર્શનભૂમિર્ ન તનૂભૂમિર્ ન વીતરાગભૂમિર્ ન કૃતાવિભૂમિસ્ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે ન સ્રોતઆપત્તિફલં ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં ન બુદ્ધત્વં, એવમ્ એવ સુભૂતે તત્ર મહાયાને ન સ્રોતઆપત્તિફલં ન સકૃદાગામિફલં નાનાગામિફલં નાર્હત્ત્વં ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં ન બુદ્ધત્વં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે ન શ્રાવકભૂમિર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ ન સમ્યક્સંબુદ્ધભૂમિઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તત્ર મહાયાનેન શ્રાવકભૂમિર્ ન પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ ન સમ્યક્સંબુદ્ધભૂમિસ્ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન રૂપિ નારૂપિ ન સનિદર્શનં નાનિદર્શનં ન સપ્રતિઘં નાપ્રતિઘં ન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન રૂપિ નારૂપિ ન સનિદર્શનં નાનિદર્શનં ન સપ્રતિઘં નાપ્રતિઘં ન સંયુક્તંન વિસંયુક્તં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન નિત્યં નાનિત્યં ન સુખં ન દુઃખં નાત્મા નાનાત્મા ન શાન્તં નાશાન્તં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન નિત્યં નાનિત્યં ન સુખં ન દુઃખં નાત્મા નાનાત્મા ન શાન્તં નાશાન્તં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન શૂન્યં નાશૂન્યં ન નિમિત્તં નાનિમિત્તં ન પ્રણિહિતં નાપ્રણિહિતં, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન શૂન્યં નાશૂન્યં ન નિમિત્તં નાનિમિત્તં ન પ્રણિહિતં નાપ્રણિહિતં તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન વિવિક્તં નાવિવિક્તં નાલોકો નાન્ધકારઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન વિવિક્તં નાવિવિક્તં નાલોકો નાન્ધકારસ્ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન લભ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન લભ્યતે નોપલભ્યતે તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્ ઇતિ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશં ન પ્રવ્યાહારો નાપ્રવ્યાહારઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તન્ મહાયાનં ન પ્રવ્યાહારો નાપ્રવ્યાહારસ્ તેનોચ્યતે આકાશસમં તદ્ યાનમ્.
ઇતિ સમતાનિર્યાણમ્
યત્ પુનઃ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, યથા આકાશે ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ, એવમ્ એવ તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશ ઇતિ, એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, યથા આકાશે ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ, એવમ્ એવ તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસત્તયા હિ સુભૂતે આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, અનેનાપિ સુભૂતે પર્યાયેણ તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ચ સત્ત્વા યચ્ ચાકાશં યચ્ ચ મહાયાનં સર્વમ્ એતન્ નોપલભ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સત્ત્વાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ચ સત્ત્વા યચ્ ચાકાશં યચ્ ચ મહાયાનં યચ્ ચાપ્રમેયં સર્વમ્ એતન્ નોપલભ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સત્ત્વાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અસંખ્યેયાસત્તા વેદિતવ્યા,
એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ચ સત્ત્વા યચ્ ચાકાશં યચ્ ચ મહાયાનં યચ્ ચાસંખ્યેયં સર્વમ્ એતન્ નોપલભ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સત્ત્વાસત્તયા તથાગતાસત્તા વેદિતવ્યા, તથાગતાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 126 ) અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ચ સત્ત્વા યચ્ ચાકાશં યચ્ ચ મહાયાનં યચ્ ચાપરિમાણં સર્વમ્ એતન્ નોપલભ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે સત્ત્વાસત્તયા તથાગતાસત્તા વેદિતવ્યા, તથાગતાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અસંસ્કૃતાસત્તા વેદિતવ્યા, સંસ્કૃતાસત્તયાપ્રમેયાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસત્તયા અસંખ્યેયાસત્તા વેદિતવ્યા, અસંખ્યેયાસત્તયા અપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે ચ સત્ત્વા યશ્ ચ તથાગતો યચ્ ચાકાશં યચ્ ચ મહાયાનં યચ્ ચાસંસ્કૃતં યચ્ ચાપ્રમેયં યચ્ ચાસંખ્યેયં યચ્ ચાપરિમાણં યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા ભૂતકોટ્યસત્તા વેદિતવ્યા, ભૂતકોટ્યસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યશ્ ચ યાવજ્ જાનકપશ્યકો યા ચ ભૂતકોટિર્ યચ્ ચાપ્રમેયમ્ અસંખ્યેયમ્ અપરિમાણં યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તયા અચિન્ત્યધાત્વસત્તા વેદિતવ્યા, અચિન્ત્યધાત્વસત્તયા રૂપસ્કન્ધાસત્તા વેદિતવ્યા, રૂપસ્કન્ધાસત્તયા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનસ્કન્ધાસત્તા વેદિતવ્યા, વિજ્ઞાનસ્કન્ધાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા ( પ્સ્પ્1-2: 127 ) વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા ચક્ષુરસત્તા વેદિતવ્યા, ચક્ષુરસત્તયા શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનો ઽસત્તા વેદિતવ્યા, મનો ઽસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.

પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા દાનપારમિતાસત્તા વેદિતવ્યા, દાનપારમિતયાસત્તયા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસત્તા વેદિતવ્યા, પ્રજ્ઞાપારમિતાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસત્તા વેદિતવ્યા, અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાણામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા સ્મૃત્યુપસ્થાનાસત્તા વેદિતવ્યા, સ્મૃત્યુપસ્થાનાસત્તયા સમ્યક્પ્રહાણાસત્તા વેદિતયા, સમ્યક્પ્રહાણાસત્તયા ઋદ્ધિપાદાસત્તા વેદિતવ્યા, ઋદ્ધિપાદાસત્તયા ઇન્દ્રિયાસત્તા વેદિતવ્યા, ઇન્દ્રિયાસત્તયા બલાસત્તા વેદિતવ્યા, બલાસત્તયા બોધ્યઙ્ગાસત્તા વેદિતવ્યા, બોધ્યઙ્ગાસત્તયા માર્ગાસત્તા વેદિતવ્યા, માર્ગાસત્તયા અપ્રમાણાસત્તા વેદિતયા, ( પ્સ્પ્1-2: 128 ) અપ્રમાણાસત્તયા ધ્યાનાસત્તા વેદિતવ્યા, ધ્યાનાસત્તયા આરૂપ્યસમાપત્ત્યસત્તા વેદિતવ્યા, આરૂપ્યસમાપત્ત્યસત્તયા પ્રતિસંવિદસત્તા વેદિતવ્યા, પ્રતિસંવિદસત્તયા દશબલાસત્તા વેદિતવ્યા, દશબલાસત્તયા વૈશારદ્યાસત્તા વેદિતવ્યા, વૈશારદ્યાસત્તયા આવેણિકબુદ્ધધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, આવેણિકબુદ્ધધર્માસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા ગોત્રભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, ગોત્રભૂમ્યસત્તયા અષ્ટમકભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, અષ્ટમકભૂમ્યસત્તયા દર્શનભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, દર્શનભૂમ્યસત્તયા તનૂભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, તનૂભૂમ્યસત્તયા વીતરાગભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, વીતરાગભૂમ્યસત્તયા કૃતાવિભૂમ્યસત્તા વેદિતવ્યા, કૃતાવિભૂમ્યસ્ત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તા વેદિતવ્યા, અપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણાસત્તયા સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા સ્રોતઆપન્નાસત્તા વેદિતવ્યા, સ્રોતઆપન્નાસત્તયા સકૃદાગામ્યસત્તા વેદિતવ્યા, સકૃદાગામ્યસત્તયા અનાગામ્યસત્તા વેદિતવ્યા, અનાગામ્યસત્તયા અર્હદસત્તા વેદિતવ્યા, અર્હદસત્તયા પ્રત્યેકબુદ્ધાસત્તા વેદિતવ્યા, પ્રત્યેકબુદ્ધાસત્તયા યાવદ્ આકાશમહાયાનાપ્રમેયાસંખ્યેયાપરિમાણસર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે આત્મસત્ત્વાસત્તયા યાવજ્ જાનકપશ્યકાસત્તા વેદિતવ્યા, જાનકપશ્યકાસત્તયા શ્રાવકયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, શ્રાવકયાનાસત્તયા ( પ્સ્પ્1-2: 129 ) પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, પ્રત્યેકબુદ્ધયાનાસત્તયા તથાગતાસત્તા વેદિતવ્યા, તથાગતાસત્તયા સર્વાકારજ્ઞતાસત્તા વેદિતવ્યા, સર્વાકારજ્ઞતાસત્તયા આકાશાસત્તા વેદિતવ્યા, આકાશાસત્તયા મહાયાનાસત્તા વેદિતવ્યા, મહાયાનાસત્તયા યાવત્ સર્વધર્માસત્તા વેદિતવ્યા, એવં હિ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યશ્ ચાત્મા યાવદ્ યે ચ સર્વધર્માઃ સર્વ એતે નોપલભ્યન્તે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે નિર્વાણધાતાવ્ અપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ, એવમ્ એવ સુભૂતે તસ્મિન્ મહાયાને ઽપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અવકાશઃ.
ઇતિ સત્ત્વાર્થનિર્યાણમ્
યદ્ અપિ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, નાપિ તસ્ય મહાયાનસ્ય આગતિર્ દૃશ્યતે નાપિ ગતિર્ ન સ્થાનં દૃશ્યત ઇતિ. એવમ્ એતત્ સુભૂતે તસ્ય મહાયાનસ્યાગતિર્ ન દૃશ્યતે નાપિ ગતિર્ ન સ્થાનં દૃશ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અચલા હિ સુભૂતે સર્વધર્માસ્ તે ન ક્વચિદ્ ગચ્છન્તિ ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છન્તિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે રૂપસ્ય પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, ન હિ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે રૂપતથતા કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, ન સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય તથતા કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે રૂપસ્વભાવઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન વેદનાયાઃ સ્વભાવઃ ન સંજ્ઞાયાઃ સ્વભાવો ન સંસ્કારાણાં સ્વભાવો ન સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે રૂપસ્ય લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન વેદનાયા લક્ષણં ન સંજ્ઞાયા લક્ષણં ન સંસ્કારાણાં લક્ષણં ન સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્ય લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ( પ્સ્પ્1-2: 130 ) ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,

ન સુભૂતે ચક્ષુષઃ પ્રકૃતિર્ ન તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, એવં ન શ્રોત્રસ્ય ન ઘ્રાણસ્ય ન જિહ્વાયા ન કાયસ્ય ન સુભૂતે મનસઃ પ્રકૃતિર્ ન તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે પૃથિવીધાતોઃ પ્રકૃતિર્ ન તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, એવં નાબ્ધાતોર્ ન તેજોધાતોર્ ન વાયુધાતોર્ નાકાશધાતોર્ ન સુભૂતે વિજ્ઞાનધાતોઃ પ્રકૃતિર્ ન તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે ધર્મધાતોઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન ધર્મધાતોસ્ તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે તથતાયાઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન તથતાયાસ્ તથતા ન સ્વભાવો ન લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે ભૂતકોટેઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન ભૂતકોટેસ્ તથતા ન ભૂતકોટેઃ સ્વભાવો ન ભૂતકોટેર્ લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે અચિન્ત્યધાતોઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન સુભૂતે અચિન્ત્યધાતોસ્ તથતા નાચિન્ત્યધાતોઃ સ્વભાવો નાચિન્ત્યધાતોર્ લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે દાનપારમિતાયાઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન દાનપારમિતાયાસ્ તથતા ન દાનપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ન દાનપારમિતાયા લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
એવં ન શીલપારમિતાયા ન ક્ષાન્તિપારમિતાયા ન વીર્યપારમિતાયા ન ધ્યાનપારમિતાયા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયસ્ તથતા ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવો ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયા લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ ( પ્સ્પ્1-2: 131 ) આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં તથતા ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં સ્વભાવો ન સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
એવં ન સમ્યક્પ્રહાણાનાં ન ઋદ્ધિપાદાનાં નેન્દ્રિયાણાં ન બલાનાં ન બોધ્યઙ્ગાનાં નાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, નાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય તથતા નાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય સ્વભાવો નાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,

ન સુભૂતે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીણાં પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીણાં તથતા નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં સ્વભાવો નાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીણાં લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે દશાનાં તથાગતબલાનાં પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન દશાનાં તથાગતબલાનાં તથતા ન દશાનાં તથાગતબલાનાં સ્વભાવો ન દશાનાં તથાગતબલાનાં લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
એવં ન ચતુર્ણાં વૈશારદ્યાનાં ન ચતસૃણાં પ્રતિસંવિદાં ન ષણ્ણામ્ અભિજ્ઞાનાં ન સુભૂતે અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં તથતા નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં સ્વભાવો નાષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે બોધેઃ પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, ન બોધેસ્ તથતા ન બોધેઃ સ્વભાવો ન બોધેર્ લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ,
ન સુભૂતે અસંસ્કૃતસ્ય પ્રકૃતિઃ કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, નાસંસ્કૃતસ્ય તથતા નાસંસ્કૃતસ્ય સ્વભાવો નાસંસ્કૃતસ્ય લક્ષણં કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ.
ઇત્ય્ અનાભોગનિર્યાણમ્
યદ્ અપિ તત્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, નાસ્ય યાનસ્ય પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્ય ઉપલભ્યતે ત્ર્યધ્વસમં તદ્ યાનં તસ્માન્ મહાયાનં મહાયાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, નાસ્ય યાનસ્ય પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્ય ઉપલભ્યતે ત્ર્યધ્વસમં તદ્ યાનં તસ્માન્ મહાયાનં મહાયાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે અતીતો ઽધ્વા અતીતેનાધ્વના શૂન્યઃ, અનાગતો ઽધ્વા અનાગતેનાધ્વના શૂન્યઃ, પ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વાપ્રત્યુત્પન્નેનાધ્વના શૂન્યઃ, ત્ર્યધ્વસમતા ત્ર્યધ્વસમતયા શૂન્યા, મહાયાનં મહાયાનેન શૂન્યં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વેન શૂન્યઃ.
ન સુભૂતે શૂન્યતા એકા વા દ્વે વા તિસ્રો વા ચતસ્રો વા પઞ્ચ વા ષડ્ વા સપ્ત વા અષ્ટ વા નવ વા દશ વા તસ્માત્ ત્ર્યધ્વસમતયા સમમ્ ઇદં યાનં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય, નાપિ તત્ર સમમ્ ઉપલભ્યતે ન વિષમં, નાપિ તત્ર રાગ ઉપલભ્યતે ન વિરાગઃ, ન દોષ ઉપલભ્યતે નાદોષઃ, ન મોહ ઉપલભ્યતે નામોહઃ, ન નામ ઉપલભ્યતે નાનામ, યાવન્ ન કુશલમ્ ઉપલભ્યતે નાકુશલં, ન સાસ્રવમ્ ઉપલભ્યતે નાનાસ્રવં, ન સાવદ્યમ્ ઉપલભ્યતે નાનવદ્યં, ન ક્લેશ ઉપલભ્યતે નાક્લેશઃ, ન ક્લેશક્ષય ઉપલભ્યતે નાક્લેશક્ષયઃ, ન લૌકિકમ્ ઉપલભ્યતે ન લોકોત્તરં, ન સંક્લેશ ઉપલભ્યતે ન વ્યવદાનં, ન સંસાર ઉપલભ્યતે ન નિર્વાણં, નાપ્ય્ અત્ર નિત્યમ્ ઉપલભ્યતે નાનિત્યં, ન સુખમ્ ઉપલભ્યતે ન દુઃખં, નાત્મા ઉપલભ્યતે નાનાત્મા, ન શાન્તમ્ ઉપલભ્યતે નાશાન્તં, ન કામધાતુર્ ઉપલભ્યતે ન કામધાતુસમતિક્રમઃ, ન રૂપધાતુર્ ઉપલભ્યતે ન રૂપધાતુસમતિક્રમઃ, નારૂપ્યધાતુર્ ઉપલભ્યતે નારૂપ્યધાતુસમતિક્રમઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તસ્ય સ્વભાવો નોપલભ્યતે, અતીતં સુભૂતે રૂપમ્ અતીતેન રૂપેણ શૂન્યમ્, અનાગતં રૂપમ્ અનાગતેન રૂપેણ શૂન્યં, પ્રત્યુત્પન્નં રૂપં પ્રત્યુત્પન્નેન રૂપેણ શૂન્યમ્. એવમ્ અતીતા વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, અતીતં વિજ્ઞાનમ્ અતીતેન વિજ્ઞનેન શૂન્યમ્, અનાગતં વિજ્ઞાનમ્ અનાગતેન વિજ્ઞાનેન શૂન્યં, પ્રત્યુત્પન્નં વિજ્ઞાનં પ્રત્યુત્પન્નેન વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ?
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતં રૂપમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતં રૂપમ્ ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતા વેદના ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા ( પ્સ્પ્1-2: 133 ) શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતા વેદના ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતા સંજ્ઞા ઉપલભ્યતે, શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતા સંજ્ઞા ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતાઃ સંસ્કારા ઉપલભ્યન્તે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતાઃ સંસ્કારા ઉપલપ્સ્યન્તે,
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતં વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતં વિજ્ઞાનમ્ ઉપલપ્સ્યતે,
એવં ન શૂન્યતાયામ્ અનાગતં રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાવિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે.
ન શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્ના વેદના ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્ના વેદના ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્ના સંજ્ઞા ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્ના સંજ્ઞા ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્નાઃ સંસ્કારા ઉપલભ્યન્તે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્ના સંસ્કારા ઉપલપ્સ્યન્તે,
ન શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્નં વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયાં પ્રત્યુત્પન્નં વિજ્ઞાનમ્ ઉપલપ્સ્યતે.
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નં રૂપમ્ ઉપલપ્સ્યતે,
ન શૂન્યતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઉપલભ્યતે શૂન્યતૈવ તાવચ્ છૂન્યા શૂન્યતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ શૂન્યતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ ઉપલપ્સ્યતે.
પૂર્વાન્તતઃ સુભૂતે દાનપારમિતા નોપલભ્યતે, અપરાન્તતો ઽપિ સુભૂતે દાનપારમિતા નોપલભ્યતે, પ્રત્યુત્પન્નતો ઽપિ સુભૂતે દાનપારમિતા નોપલભ્યતે, ત્ર્યધ્વસમતયા દાનપારમિતા નોપલભ્યતે, ન સુભૂતે ત્ર્યધ્વસમતાયામ્ અતીતો ઽધ્વા ઉપલભ્યતે સમતૈવ તાવત્ સમતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સમતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના દાનપારમિતોપલપ્સ્યતે,
એવં પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ શીલપારમિતા નોપલભ્યતે, પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ ક્ષાન્તિપારમિતા નોપલભ્યતે, પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ વીર્યપારમિતા નોપલભ્યતે, પૂર્વાન્તાપરાન્તપ્રત્યુત્પન્નેષ્વ્ અધ્વસુ ધ્યાનપારમિતા નોપલભ્યતે,

પૂર્વાન્તતઃ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે, અપરાન્તતો ઽપિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે પ્રત્યુત્પન્નતો ઽપિ સુભૂતે પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે, ત્ર્યધ્વસમતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા નોપલભ્યતે, ન સુભૂતે સમતાયામ્ અતીતો ઽધ્વા ઉપલભ્યતે નાનાગતો ન પ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વા ઉપલભ્યતે સમતૈવ તાવત્ સમતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સમતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના પ્રજ્ઞાપારમિતોપલપ્સ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભ્યન્તે ત્ર્યધ્વસમતાયાં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોપલભ્યન્તે, ન સુભૂતે સમતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નો ઽધ્વા નોપલભ્યન્તે, સમતૈવ તાવત્ સમતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સમતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ઉપલપ્સ્યન્તે,
એવં સમ્યક્પ્રહાણાબ્નિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, ઋદ્ધિપાદાઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, ઇન્દ્રિયાણિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, બલાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, બોધ્યઙ્ગાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, દશ તથાગતબલાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ નોપલભ્યન્તે, ત્ર્યધ્વસમતયા આવેણિકબુદ્ધધર્મા નોપલભ્યન્તે, ન સુભૂતે સમતાયાં ( પ્સ્પ્1-2: 135 ) અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાધ્વા ઉપલભ્યન્તે સમતૈવ તાવત્ સમતાયાં નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનઃ સમતાયામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઉપલપ્સ્યન્તે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે પૂર્વાન્તતઃ પૃથગ્જનો નોપલભ્યતે, અપરાન્તતઃ પૃથગ્જનો નોપલભ્યતે, પ્રત્યુત્પન્નતઃ પૃથગ્જનો નોપલભ્યતે, ત્ર્યધ્વસમતયા પૃથગ્જનો નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
એવં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધબોધિસત્ત્વાઃ પૂર્વાન્તતસ્ તથાગતો નોપલભ્યતે, અપરાન્તતસ્ તથાગતો નોપલભ્યતે, મધ્યતસ્ તથાગતો નોપલભ્યતે, ત્ર્યધ્વસમતયા તથાગતો નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા ત્રિષ્વ્ અધ્વસુ શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતા પરિપૂરયિતવ્યા. ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ત્ર્યધ્વસમતયા મહાયાનં, અત્ર સ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સદેવમાનુષાસુરં લોકમ્ અભિભવન્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ.
ઇત્ય્ અન્તનિર્યાણમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સાધુ સાધુ ભગવન્ સુભાષિતમ્ ઇદં ભગવતો બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં મહાયાનમ્, અત્ર ભગવન્ મહાયાને શિક્ષમાણૈર્ અતીતે ઽધ્વનિ બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ સર્વાકારજ્ઞતા અનુપ્રાપ્તા, અનાગતા અપિ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વા અત્ર મહાયાને શિક્ષમાણાઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ, યે ઽપિ ભગવન્ દશદિશિ લોકે ઽસંખ્યેયેષુ લોકધાતુષુ બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ પ્રત્યુત્પન્નાસ્ તે ઽપ્ય્ અત્ર મહાયાને શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ, તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ મહાયાનમ્ ઇદં બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં યદ્ ઉત ત્ર્યધ્વસમતાનામ્,
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: એવમ્ એતત્ સુભૂતે એવમ્ એતત્, અત્ર મહાયાને શિક્ષિત્વા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના બોધિસત્ત્વા મહાસત્ત્વાઃ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્તા અનુપ્રાપ્સ્યન્તિ અનુપ્રાપ્નુવન્તિ ચ.
અથ ખલુ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: અયં ભગવન્ સુભૂતિઃ સ્થવિરસ્ તથાગતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ કૃતશો ઽધીષ્ટો મહાયાનમ્ ઉપદેષ્ટવ્યં મન્યેત.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મા હૈવાહં ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં વ્યતિક્રમ્ય મહાયાનમ્ ઉપદિશામિ.
ભગવન્ આહ: ન હિ સુભૂતે અનુલોમત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મહાયાનમ્ ઉપદિશસિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યે કેચિત્ કુશલા બોધિપક્ષા ધર્માઃ શ્રાવકધર્મા વા પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા વા બોધિસત્ત્વધર્મા વા બુદ્ધધર્મા વા સર્વે તે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંગ્રહં સમવસરણં ગચ્છન્તિ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ કુશલા બોધિપક્ષા ધર્માઃ શ્રાવકધર્માઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધધર્માશ્ ચ યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંગ્રહં સમવસરણં ગચ્છન્તિ?
ભગવાન્ આહ: તદ્યથા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગઃ, શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખં ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો મહામૈત્રી મહાકરુણા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અસંપ્રમુષિતધર્મતા સદોપેક્ષાવિહારિતા, ઇમે સુભૂતે કુશલા બોધિપક્ષા ધર્માઃ શ્રાવકધર્માઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધધર્માશ્ ચ યે પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સંગ્રહં સમવસરણં ગચ્છન્તિ.
યચ્ ચ સુભૂતે મહાયાનં યા ચ ધ્યાનપારમિતા યા ચ વીર્યપારમિતાયા ચ ક્ષાન્તિપારમિતા યા ચ શીલપારમિતા યા ચ દાનપારમિતા, યચ્ ચ રૂપં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારા યચ્ ચ વિજ્ઞાનં, યચ્ ચ ચક્ષુર્ યચ્ ચ શ્રોત્રં યચ્ ચ ઘ્રાણં યા ચ જિહ્વા યશ્ ચ કાયો યચ્ ચ મનો યચ્ ચ રૂપં યશ્ ચ શબ્દો યશ્ ચ ગન્ધો યશ્ ચ રસો યશ્ ચ સ્પર્શો યે ચ ધર્મા યચ્ ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં યચ્ ચ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં યચ્ ચ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં યચ્ ચ જિહ્વાવિજ્ઞાનં યચ્ ચ કાયવિજ્ઞાનં યચ્ ચ મનોવિજ્ઞાનં યશ્ ચ ચક્ષુઃસંસ્પર્શો યશ્ ચ શ્રોત્રસંસ્પર્શો યશ્ ચ ઘ્રાણસંસ્પર્શો યશ્ ચ જિહ્વાસંસ્પર્શો યશ્ ચ કાયસંસ્પર્શો યશ્ ચ મનઃસંસ્પર્શો યા ચ ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના યા ચ શ્રોત્રસંસ્પર્શજાવેદના યા ચ ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના યા ચ જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદનાયા ચ કાયસંસ્પર્શજા વેદના યા ચ મનઃસંસ્પર્શજા વેદના,

યાનિ ચ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાનિ ચ સમ્યક્પ્રહાણાનિ યે ચ ઋદ્ધિપાદા યાનિ ચેન્દ્રિયાનિ યાનિ ચ બલાનિ યાનિ ચ બોધ્યઙ્ગાનિ યશ્ ચાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો યાનિ ચાપ્રમાણાનિ યાનિ ચ ધ્યાનાનિ યાશ્ ચારૂપ્યસમાપત્તયો યાનિ ચ તથાગતબલાનિ યાનિ ચ વૈશારદ્યાનિ યાશ્ ચ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો યાનિ ચ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનિ યે ચાસંસ્કૃતા ધર્મા યચ્ ચ દુઃખં યશ્ ચ સમુદયો યશ્ ચ નિરોધો યશ્ ચ માર્ગો યશ્ ચ કામધાતુર્ યશ્ ચ રૂપધાતુર્ યશ્ ચારૂપ્યધાતુર્ યા ચાધ્યાત્મશૂન્યતાયા ચ બહિર્ધાશૂન્યતા યા ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યા ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા યે ચ સમાધયો યાનિ ચ ધારણીમુખાનિ યે ચ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, યશ્ ચ તથાગતપ્રવેદિતો ધર્મવિનયોયશ્ ચ ધર્મધાતુર્ યા ચ તથતા યા ચ ભૂતકોટિર્ યશ્ ચાચિન્ત્યધાતુર્ યચ્ ચ નિર્વાણં, સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ.
અનેન પર્યાયેણ સુભૂતે અનુલોમત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મહાયાનં વ્યપદિશસિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે અન્યન્ મહાયાનમ્ અન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા અન્યા ધ્યાનપારમિતા અન્યા વીર્યપારમિતા અન્યા ક્ષાન્તિપારમિતા અન્યા શીલપારમિતા અન્યા દાનપારમિતા, ઇતિ હિ મહાયાનઞ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ધ્યાનવીર્યક્ષાન્તિશીલદાનપારમિતા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, ન સુભૂતે અન્યન્ મહાયાનમ્ અન્યાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ઇતિ હિ મહાયાનં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, એવં નાન્યન્ મહાયાનમ્ અન્યે સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા ઇતિ હિ મહાયાનં ચ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, નાન્યન્ મહાયાનં અન્યા અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તય ઇતિ હિ મહાયાનં ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, નાન્યન્ મહાયાનમ્ અન્યે દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇતિ હિ મહાયાનં ચ બુદ્ધધર્માશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, અનેન કારણેન સુભૂતે અનુલોમત્વં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં મહાયાનં વ્યપદિશસિ.

ઇતિ પ્રાપ્તિનિર્યાણમ્
સુભૂતિર્ આહ: અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, અપરાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, મધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, રૂપાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતતા વેદિતવ્યા, રૂપં ( પ્સ્પ્1-2: 138 ) બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં હિ ભગવન્ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં બોધિસત્ત્વમ્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ?
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, યથા આત્મા આત્મેતિ ચોચ્યતે અત્યન્તતયા ચાનભિનિવૃત્ત આત્મા, એવમ્ અસ્વભાવાનાં ધર્માણાં કતમદ્ રૂપં યદ્ અનભિનિવૃત્તમ્, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કતમત્ તદ્ વિજ્ઞાનં યદ્ અનભિનિવૃત્તં, ન તદ્ રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા યચ્ ચાનભિનિવૃત્તં ન તદ્ વિજ્ઞાનં તત્ કિમ્ અનભિનિવૃત્તિમ્ અનભિનિવૃત્તૌ પ્રજ્ઞાપારમિતયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ? ન ચાન્યત્રાનભિનિવૃત્તેર્ બોધિસત્ત્વ ઉપલભ્યતે યો બોધાય ચરેત્, સચેદ્ એવં નિર્દિશ્યમાને બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, અપરાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, મધ્યતો બોધિસત્ત્વોનોપૈતિ?
કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, રૂપાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા?
કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ અહં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વમ્ અનુપલભમાનઃ, અસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ?
કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, યાવદ્ એવ નામધેયમાત્રમ્ એતત્, યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, યથા આત્મા આત્મેતિ ચોચ્યતે અત્યન્તતયા ચાનભિનિવૃત્ત આત્મા, એવમ્ અભાવસ્વભાવાનાં ધર્માણાં કતમદ્ રૂપં યદ્ અનભિનિવૃત્તં કતમે તે વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કતમત્ તદ્ વિજ્ઞાનં યદ્ અનભિનિવૃત્તં યચ્ ચાનભિનિવૃત્તં ન તદ્ રૂપં યે ( પ્સ્પ્1-2: 139 ) ચાનભિનિવૃત્તા ન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા યચ્ ચાનભિનિવૃત્તં ન તદ્ વિજ્ઞાનં, તત્ કિમ્ અનભિનિવૃત્તમ્ અનભિનિવૃત્તૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ?
કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, ન ચાન્યત્રાનભિનિવૃત્તે બોધિસત્ત્વ ઉપલભ્યતે યો બોધાય ચરેત્?
કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, સચેદ્ એવમ્ ઉપદિશ્યમાને બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: સત્ત્વાસત્તયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, સત્ત્વશૂન્યતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, સત્ત્વવિવિક્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, સત્ત્વાસ્વભાવતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પૂર્વાન્તતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવમ્ અપરાન્તતો મધ્યતશ્ ચ વક્તવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સત્ત્વાસત્તયા શૂન્યતાવિવિક્તતાસ્વભાવતા પૂર્વાન્તાદીનામ્ અનુપલબ્ધેઃ, ન ચાન્યત્ર સત્ત્વાસત્તાશૂન્યતાવિવિક્તતાસ્વભાવતા અન્યો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ પૂર્વાન્તાદિ ઇતિ હિ યા ચ સત્ત્વાસત્તા યાવદ્ યચ્ ચ મધ્યં સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં,
રૂપાસત્તયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, રૂપશૂન્યતયા રૂપવિવિક્તતયા રૂપાસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનાસત્તયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, વિજ્ઞાનશૂન્યતયા વિજ્ઞાનવિવિક્તતયા વિજ્ઞાનાસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવમ્ આયતનેષુ ધાતુષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતીતિ વક્તવ્યમ્.
દાનપારમિતાસત્તયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, દાનપારમિતાશૂન્યતયા દાનપારમિતાવિવિક્તતયા દાનપારમિતાસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસત્તયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાશૂન્યતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાવિવિક્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનશીલક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનપ્રજ્ઞાપારમિતાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 140 ) અસ્વભાવતાયાં પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે, ન ચ શારિપુત્ર અન્યા અસત્તા અન્યા શૂન્યતા અન્યા વિવિક્તતા અન્યા અસ્વભાવતા અન્યો બોધિસત્ત્વઃ, અન્યા દાનપારમિતા અન્યા શીલપારમિતા અન્યા ક્ષાન્તિપારમિતા અન્યા વીર્યપારમિતા અન્યા ધ્યાનપારમિતા અન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા અન્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ, ઇતિ હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા ચાસત્તા યાવદ્ અભાવસ્વભાવતા યાશ્ ચ ષટ્ પારમિતા યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો યાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, અધ્યાત્મશૂન્યતાસત્તયા શૂન્યતયા વિવિક્તતયા અસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસત્તયા શૂન્યતયા વિવિક્તતયા અસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યતો બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અધ્યાત્મશૂન્યતાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ અસ્વભાવતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ અસ્વભાવતાયાં પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે, ન ચ શારિપુત્ર અન્યા અસત્તા અન્યા શૂન્યતા અન્યા વિવિક્તતા અન્યા અસ્વભાવતા અન્યો બોધિસત્ત્વો ઽન્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ, ઇતિ હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા ચાધ્યાત્મશૂન્યતા અસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો યાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ.

પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્મૃત્યુપસ્થનાસત્તયા શૂન્યતયા વિવિક્તતયા અસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માસત્તયા શૂન્યતયા વિવિક્તતયા અસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ અસ્વભાવતાયાં યાવદ્ અષ્ટાદશવેણિકબુદ્ધધર્માસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તાયામ્ અસ્વભાવતાયાં પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ ઉપલભ્યન્તે, ન ચ શારિપુત્ર અન્યા અસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા અન્યાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તયો ( પ્સ્પ્1-2: 141 ) દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽન્યે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અન્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ, ઇતિ હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તા અસ્વભાવતા યાવદ્ યો ચ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તા અસ્વભાવતા યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો યાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વસમાધ્યસત્તયા સર્વધારણીમુખાસત્તયા ધર્મધાત્વસત્તયા તથતાસત્તયા ભૂતકોટ્યસત્તયા ભૂતકોટિશૂન્યતયા ભૂતકોટિવિવિક્તતયા ભૂતકોટ્યસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સમાધ્યસત્તાયાં યાવદ્ ભૂતકોટ્યસત્તાયાં ભૂતકોટિશૂન્યતાયાં ભૂતકોટિવિવિક્તતાયાં ભૂતકોટ્યસ્વભાવતાયાં પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે, ન ચ શારિપુત્ર અન્યા અસત્તા અન્યા શૂન્યતા અન્યા વિવિક્તતા અન્યા અસ્વભાવતા અન્યો બોધિસત્ત્વો ઽન્યઃ સમાધિર્ અન્યદ્ ધારણીમુખમ્ અન્યો ધર્મધાતુર્ અન્યા તથતા અન્યા ભૂતકોટિર્ અન્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ. ઇતિ હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા ચ સમાધ્યસત્તા યાવદ્ યા ચ ભૂતકોટ્યસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો યાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ, સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શ્રાવકાસત્તયા શૂન્યતયા વિવિક્તતયા અસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધાસત્તયા બોધિસત્ત્વાસત્તયા સર્વજ્ઞાસત્તયા સર્વજ્ઞશૂન્યતયા સર્વજ્ઞવિવિક્તતયા સર્વજ્ઞાસ્વભાવતયા પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શ્રાવકાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ અસ્વભાવતાયાં યાવત્ સર્વજ્ઞાસત્તાયાં શૂન્યતાયાં વિવિક્તતાયામ્ અસ્વભાવતાયાં પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે, ન ચ શારિપુત્ર અન્યા અસત્તા અન્યા શૂન્યતા અન્યા વિવિક્તતા અન્યા અસ્વભાવતા અન્યઃ શ્રાવકો ઽન્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો ઽન્યો બોધિસત્ત્વો ઽન્યઃ સર્વજ્ઞઃ, અન્યાનિ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ. ઇતિ હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રયા ચ શ્રાવકાસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા યાવદ્ યા ચ સર્વજ્ઞાસત્તા શૂન્યતા વિવિક્તતા અસ્વભાવતા યશ્ ચ બોધિસત્ત્વો યાનિ ચ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યાનિ ( પ્સ્પ્1-2: 142 ) સર્વમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ પૂર્વાન્તાપરાન્તમધ્યેષુ બોધિસત્ત્વો નોપૈતિ.
ઇતિ પ્રાપ્તિનિર્યાણે પ્રાપ્યપ્રતિષેધઃ
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કેન કારણેન રૂપાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યેતિ, રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આકાશસમં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા આકાશસમા, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આકાશસમમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તદ્યથાપિ નામ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યથા આકાશસ્ય ન પૂર્વન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે, અનન્તાપર્યન્તતયા આકાશમ્ ઇતિ ચ વ્યવહ્રિયતે.
એવમ્ એવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપસ્ય નૈવ પૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્ય ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. ન ચ શૂન્યતાયાઃ પૂર્વાન્તો વા અપરાન્તો વા મધ્યં વોપલભ્યતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય નૈવપૂર્વાન્ત ઉપલભ્યતે નાપરાન્ત ઉપલભ્યતે ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? વિજ્ઞાનશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. ન ચ શૂન્યતાયાઃ પૂર્વાન્તો વા અપરાન્તો વા મધ્યં વોપલભ્યતે, શૂન્યતેતિ ચ વ્યવહ્રિયતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ રૂપાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા.
એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતિત્યસમુત્પાદેષુ યાવજ્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેષુ, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સ્વ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આકાશસમાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તદ્યથાપિ નામાયુષ્મન્ શારિપુત્ર આકાશસ્ય નૈવાદિર્ નાન્તો ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે અનન્તાપર્યન્તતયા આકાશમ્ ઇતિ ચ વ્યવહ્રિયતે. એવમ્ એવાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બુદ્ધધર્માણાં નાદિર્ નાન્તો ન મધ્યમ્ ઉપલભ્યતે બુદ્ધધર્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય. ન ચ શૂન્યતાયાઃ પૂર્વાન્તો વા અપરાન્તો વા મધ્યં વોપલભ્યતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ બુદ્ધધર્માપર્યન્તતયા બોધિસત્ત્વાપર્યન્તતા વેદિતવ્યા.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કેન કારણેન રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇત્ય્ એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇત્ય્ એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે ઇતિ?
રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપેણ શૂન્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનેન શૂન્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યતાયાં રૂપં સંવિદ્યતે નાપિ શૂન્યતાયાં બોધિસત્ત્વઃ સંવિદ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, ન શૂન્યતાયાં વિજ્ઞાનં સંવિદ્યતે, નાપિ શૂન્યતાયાં બોધિસત્ત્વઃ સંવિદ્યતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.

પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનપારમિતા દાનપારમિતયા શૂન્યા, શીલપારમિતા શીલપારમિતયા શૂન્યા, ક્ષાન્તિપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતયા શૂન્યા, વીર્યપારમિતા વીર્યપારમિતયા શૂન્યા, ધ્યાનપારમિતા ધ્યાનપારમિતયા શૂન્યા, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતાયાં દાનપારમિતા વિદ્યતે ન શૂન્યતાયાં બોધિસત્ત્વો વિદ્યતે, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, ન શુન્યતાયાં પ્રજ્ઞાપારમિતા વિદ્યતે ન શૂન્યતાયાં બોધિસત્ત્વો વિદ્યતે. અધ્યાતમશૂન્યતા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા, એવં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા.
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ શૂન્યાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગો ઽપ્રમાણાનિ ધ્યાનાન્ય્ આરૂપ્યસમાપત્તયઃ ષડ્ અભિજ્ઞા દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશાવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ શૂન્યા, ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુના શૂન્યઃ સમાધિઃ સમાધિના શૂન્યો ધારણિમુખાનિ ધારણીમુખૈઃ શૂન્યાનિ સર્વજ્ઞતા સર્વજ્ઞતયા શૂન્યા માર્ગાકારજ્ઞતા માર્ગાકારજ્ઞતયા શૂન્યા સર્વાકારજ્ઞતા સર્વાકારજ્ઞતયા શૂન્યા શ્રાવકયાનં શ્રાવકયાનેન શૂન્યં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં પ્રત્યેકબુદ્ધયાનેન શૂન્યં બુદ્ધયાનં બુદ્ધયાનેન શૂન્યં શ્રાવકત્વેન શ્રાવકઃ શૂન્યઃ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વેન પ્રત્યેકબુદ્ધઃ શૂન્યસ્ તથાગતત્વેન તથાગતઃ શૂન્યઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શૂન્યતાયાં તથાગતો વિદ્યતે શૂન્યતાયાં બોધિસત્ત્વો વિદ્યતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ( પ્સ્પ્1-2: 144 ) ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવમ્ અપિ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
યદ્ અપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આહ, કેન કારણેનૈવં વદસિ, એવમ્ અહં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વમ્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામીતિ?
રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપે રૂપં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, રૂપં વેદનાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
વેદના વેદનાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદના રૂપે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, રૂપં વેદના ચ સંજ્ઞાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
સંજ્ઞા સંજ્ઞાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંજ્ઞા રૂપે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંજ્ઞા રૂપવેદનયોર્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, રૂપં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
સંસ્કારાઃ સંસ્કારેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યન્તે, સંસ્કારા રૂપવેદનાસંજ્ઞાસુ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા વિજ્ઞાને ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાને ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, વિજ્ઞાનં રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ચક્ષુર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ચક્ષુષિ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ચક્ષુઃ શ્રોત્રે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
શ્રોત્રં ચક્ષુષિ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ઘ્રાણેન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
ઘ્રાણં ઘ્રાને ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ઘ્રાણં ચક્ષુષિ શ્રોત્રે ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણાનિ જિહ્વાયાં ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
જિહ્વા જિહ્વાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, જિહ્વા ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાઃ કાયે ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
કાયઃ કાયે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કાયશ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાસુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયા મનસિ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
મનો મનસિ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, મનશ્ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયેષુ ( પ્સ્પ્1-2: 145 ) ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.

રૂપં રૂપે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, રૂપં શબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
શબ્દઃ શબ્દે ગન્ધે રસે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, શબ્દો ઽન્યેષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
એવં ગન્ધો ગન્ધે ઽન્યેષુ ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, રસો રસે ઽન્યેષુ ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, સ્પર્શઃ સ્પર્સે ઽન્યેષુ ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધર્મા ધર્મેષ્વ્ ઇતરેષુ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વ્ર્જ્ઞાને ઇતરત્ર ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ઇતરાણીતરેષુ ચ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાને ઇતરત્ર ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ઇતરાણીતરેષુ ચ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ઇતરેષુ ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ર ચેતરે ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે,
એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્સો મનઃસંસ્પર્શે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ઇતરેષુ ચ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ર ચેતરે ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્રાપીતરા ઇતરાસુ ચ સા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે,
એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શજા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદના કાયસંસ્પર્શજા વેદના મનઃસંસ્પર્શજા વેદના મનઃસંસ્પર્શજાયાં વેદનાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્રાપીતરા ઇતરાસુ ચ સા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, તત્રાપીતરે ઇતરેષુ ચ તે ( પ્સ્પ્1-2: 146 ) ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતાપિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, અભાવસ્વભાવશૂન્યતાપિ યાવદ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
સમાધિઃ સમાધૌ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, સમાધિર્ ધારણીષુ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધારણી ધારણ્યાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધારણ્યઃ સમાધૌ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
પૃથગ્જનભૂમિઃ પૃથગ્જનભૂમૌ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં ગોત્રભૂમિર્ અષ્ટમકભૂમિર્ દર્શનભૂમિસ્ તનૂભૂમિર્ વીતરાગભૂમિઃ કૃતાવિભૂમિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિર્ બોધિસત્ત્વભૂમિસ્ તથાગતભૂમિઃ, સર્વજ્ઞતાભૂમિઃ સર્વજ્ઞતાભૂમૌ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
સ્રોતઆપન્નઃ સ્રોતઆપન્નત્વે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં સકૃદાગામી અનાગામી અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબુદ્ધત્વે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વત્વે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તથાગતસ્ તથાગતત્વે ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવાદાનુશાસની ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, અવવાદાનુશાસન્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વધર્માસંવિદ્યમાનત્વેન અનુપલમ્ભેન બોધિસત્ત્વો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ પ્રાપ્તિનિર્યાણે પ્રાપકપ્રતિષેધઃ
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રૈવં વદસિ, કેન કારણેન નામધેયમાત્રમ્ એતત્, યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, કેન કારનેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નામ દશભ્યો દિગ્ભ્યો ન કુતશ્ચિદ્ આગચ્છતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ સર્વધર્માણામ્ એવ બોધિસત્ત્વાનાં નામાપિ ન કુતશ્ચિદ્ એતિ ન ક્વચિદ્ ગચ્છતિ ન ક્વચિત્ તિષ્ઠતિ, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં તથા હિ યદ્ રૂપં યદ્ વેદના યત્ સંજ્ઞા યત્ સંસ્કારા યદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ નામધેયં ન તદ્ રૂપં ન ( પ્સ્પ્1-2: 147 ) વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ નામ શૂન્યં નામસ્વભાવેન યચ્ ચ શૂન્યં ન તન્ નામ, તેન કારણેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વ ઇતિ નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ ઇતિ.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત દાનપારમિતેતિ, ન ચ દાનપારમિતાયાં નામ ન ચ નામ્નિ દાનપારમિતા, તત્ કસ્ય હેતોઃ? યચ્ ચ નામ યા ચ દાનપારમિતા ઉભયમ્ એતન્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તસ્માન્ નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ન ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નામ ન ચ નામ્નિ પ્રજ્ઞાપારમિતા, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ નામ યા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતા ઉભયમ્ એતન્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, તસ્મન્ નામધેયમાત્રમ્ એતત્, યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્ત યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉતાધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન ચાધ્યાત્મશૂન્યતાયાં નામ ન ચ નામ્નિ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ નામ યા ચાધ્યાત્મશૂન્યતા યા ચ બહિર્ધાશૂન્યતા યા ચાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યા ચ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા સર્વ એતે ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.

અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ નામધેયમાત્રમ્ એતદ્ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, આગન્તુકમ્ એતચ્ છારિપુત્ર નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઉત સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીતિ, ન ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ નામ ન ચ નામ્નિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ નામ યાનિ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ઉભયમ્ એતન્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાનિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ઽપ્રમાણાનિ ધ્યાનાનિ આરૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદ આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઉતાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇતિ ન ચ બુદ્ધધર્મેષુ નામ નામ્નિ બુદ્ધધર્માઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ નામ યે ચ બુદ્ધધર્મા ઉભયમ્ એતદ્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, આગન્તુકમ્ એતન્ નામધેયં પ્રક્ષિપ્તં યદ્ ઉત સમાધિર્ ઇતિ, યાવત્ સર્વજ્ઞતેતિ, ન ( પ્સ્પ્1-2: 148 ) ચ સર્વજ્ઞતાયાં નામ ન ચ નામ્નિ સર્વજ્ઞતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ યચ્ ચ નામ યા ચ સર્વજ્ઞતા ઉભયમ્ એતન્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કેન કારણેનોચ્યતે યથા આત્મા આત્મેતિ ચોચ્યતે, અત્યન્તતયા ચાનભિનિવૃત્ત આત્મેતિ, આત્મા શારિપુત્ર અત્યન્તતયા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સત્ત્વો જીવઃ પોષઃ પુરુષઃ પુદ્ગલો મનુજો માનવઃ કારકો વેદકો જાનકઃ પશ્યકો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, અત્યન્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિજ્ઞાનં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ચક્ષુર્ ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાનં જિહ્વા કાયો મનઃ, અત્યન્તતયા મનો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ
અત્યન્તતયા રૂપં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પૃષ્ટવ્યાનિ, અત્યન્તતયાધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવમ્ અત્યન્તતયા શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ચક્ષુર્સંસ્પર્શો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિત્ ભવિષ્યતિ, અત્યન્તતયા મનઃસંસ્પર્શો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યાભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, અત્યન્તતયા શ્રોત્રસંસ્પર્શજા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શજા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શજા વેદના કાયસંસ્પર્શજા ( પ્સ્પ્1-2: 149 ) વેદના ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્ય અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, અત્યન્તતયા મનઃસંસ્પર્શજા વેદના ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા દાનપારમિતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવમ્ અત્યન્તતયા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, અત્યન્તતયા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા અધ્યાત્મશૂન્યતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવં અત્યન્તતયા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ અસ્યા અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, એવમ્ અત્યન્તતયા સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચબલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ, અપ્રમાણાનિ ધ્યાનાન્ય્ આરૂપ્યસમાપત્તયો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ, અત્યન્તતયા અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા સમાધયો ધારણીમુખાનિ ન સંવિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા શ્રાવકઃ પ્રત્યેકબુદ્ધો બોધિસત્ત્વસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન સંવિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ પુનર્ એષામ્ અભિનિવૃત્તિર્ ભવિષ્યતિ.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ આત્મા આત્મેતિ ચોચ્યતે, અત્યન્તતયા ચાનભિનિવૃત્ત આત્મા.
પુનર્ અપરં યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, અભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ઇતિ, એવમ્ એતત્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ.
શારિપુત્ર આહ: કસ્યાયુષ્મન્ સુભૂતે નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપસ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, ( પ્સ્પ્1-2: 150 ) વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ,
ચક્ષુષો નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, એવં શ્રોત્રસ્ય ઘ્રાણસ્ય જિહ્વાયાઃ કાયસ્ય મનસો નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ,
એવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માણાં નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય ઘ્રાણવિજ્ઞાનસ્ય જિહ્વાવિજ્ઞાનસ્ય કાયવિજ્ઞાનસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્ય નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શસ્ય શ્રોત્રસંસ્પર્શસ્ય ઘ્રાણસંસ્પર્શસ્ય જિહ્વાસંસ્પર્શસ્ય કાયસંસ્પર્શસ્ય મનઃસંસ્પર્શસ્ય નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાયા વેદનાયાઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા ઘ્રાણસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા જિહ્વાસંસ્પર્શજાયા વેદનાયાઃ કાયસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા મનઃસંસ્પર્શજાયા વેદનાયા નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયા શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયા ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયા જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયાઃ કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયા મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાયા નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ, નાસ્તિ દાનપારમિતાયા નાસ્તિ શીલપારમિતાયા નાસ્તિ ક્ષાન્તિપારમિતાયા નાસ્તિ વીર્યપારમિતાયા નાસ્તિ ધ્યાનપારમિતાયા નાસ્તિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા નાસ્તિ સાંયોગિકઃ સ્વભાવઃ. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણાસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનિત્યાઃ સર્વધર્મા ન કસ્યચિદ્ વિગમેન.

શારિપુત્ર આહ: કતમે તે આયુષ્મન્ સુભૂતે અનિત્યાઃ સર્વધર્મા ન કસ્યચિદ્ વિગમેન?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાનિત્યં ન કસ્યચિદ્ વિગમેન, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાનિત્યં ન કસ્યચિદ્ વિગમેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યદ્ અનિત્યં સો ઽભાવઃ ક્ષયશ્ ચ એવં દુઃખા અનાત્માનઃ શાન્તાઃ શૂન્યા આનિમિત્તા અપ્રણિહિતા ન કસ્યચિદ્ વિગમેન સર્વધર્માઃ કુશલા અનવદ્યા અનાસ્રવા નિઃક્લેશા લોકોત્તરા વ્યવદાના અસંસ્કૃતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યો ઽસંસ્કૃતઃ સો ઽભાવઃ ક્ષયશ્ ચાનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા ન કસ્યચિદ્ વિગમેન. પુનર્ અપરં શારિપુત્રાકૂટસ્થા અવિનાશિનઃ સર્વધર્માઃ.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે અકૂટસ્થાવિનાશિનઃ સર્વધર્માઃ.

સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અકૂટસ્થમ્ અવિનાશિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અકૂટસ્થમ્ અવિનાશિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, એવં કુશલમ્ અકુશલં સાવદ્યમ્ અનવદ્યં સાસ્રવમ્ અનાસ્રવં સંક્લેશં નિઃક્લેશં લૌકિકં લોકોત્તરં સંસ્કૃતમ્ અસંસ્કૃતં સંક્લેશો વ્યવદાનં સંસારો નિર્વાણમ્ અકૂટસ્થમ્ અવિનાશિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણાભાવસ્વભાવાઃ સર્વધર્માઃ. યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, કેન કારણેન રૂપમ્ અનભિસંસ્કૃતમ્ એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ કેન કારણેન વિજ્ઞાનમ્ અનભિસંસ્કૃતમ્ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપમ્ અનભિનિવૃત્તં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનભિનિવૃત્તમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાભિસંસ્કર્ત્તા નાસ્તિ,
ચક્ષુર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાનભિસંસ્કૃતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અભિસંસ્કર્ત્તા નાસ્તિ, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયા મનો ઽનભિસંસ્કૃતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અભિસંસ્કર્ત્તા નાસ્તિ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર રૂપશબ્દગન્ધરસસંસ્પર્શધર્મા અનભિસંસ્કૃતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અભિસંસ્કર્ત્તા નોપલભ્યતે યાવત્ સર્વધર્મા અનભિસંસ્કૃતાઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અભિસંસ્કર્ત્તા નોપલભ્યતે, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાન્ય્ અનભિનિવૃત્તાનિ. યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કેન કારણેન યદ્ અનભિનિવૃત્તં ન તદ્ રૂપંન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપં પ્રકૃતિશૂન્યં, યચ્ ચ પ્રકૃતિશૂન્યં ન તસ્યોત્પાદો ન વ્યયઃ, યસ્ય ચ નોત્પાદો ન વ્યયો ન તસ્યાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશૂન્યં યચ્ ચ પ્રકૃતિશૂન્યં ન તસ્યોત્પાદો ન વ્યયઃ, યસ્ય ચ નોત્પાદો ન વ્યયો ન તસ્યાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે, એવં યાવત્ સર્વધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા યે ચ પ્રકૃતિશૂન્યાસ્ તેષાં નોત્પાદો ન વ્યયો યેષાં નોત્પાદો ન વ્યયસ્ તેષાં નાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યદ્ અનભિનિવૃત્તં ન તદ્ રૂપં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, કેન કારણેનૈવં વદસિ, તત્ કિમ્ અનભિનિવૃત્તિમ્ અનભિનિવૃત્તૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામીતિ, યથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા અનભિનિવૃત્તિઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા યા પ્રજ્ઞાપારમિતા સા અનભિનિવૃત્તિઃ, ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાનભિનિવૃત્તિશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણૈવં વદામિ, તત્ કિમ્ અનભિનિવૃત્તિમ્ અનભિનિવૃત્તૌ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામીતિ.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ સારિપુત્ર એવમ્ આહ, ન ચાન્યત્રાનભિનિવૃત્તેર્ બોધિસત્ત્વ ઉપલભ્યતે યો બોધાય ચરેદ્ ઇતિ, તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નાન્યામ્ અનભિનિવૃત્તિમ્ અન્યં બોધિસત્ત્વં સમનુપશ્યતિ, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ બોધિસત્ત્વશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
નાન્યત્રાનભિનિવૃત્તે રૂપં સમનુપશ્યતિ, નાન્યત્રાનભિનિવૃત્તેર્ વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ સમનુપશ્યતિ, નાન્યત્રાનભિનિવૃત્તેર્ વિજ્ઞનં સમનુપશ્યતિ,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિર્વૃત્તિશ્ ચ રૂપં ચાદ્વ્યમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ વિજ્ઞનં ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ ચક્ષુશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ મનશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તશ્ ચ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્માશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ મનોવિજ્ઞાનં ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તશ્ ચ ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયસંસ્પર્શશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ મનઃસંસ્પર્શશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદનાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્,
ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્, ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ દશબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારં, યાવદ્ ઇતિ હ્ય્ અનભિનિવૃત્તિશ્ ચ સર્વધર્મશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ નાન્યત્રાનભિનિવૃત્તેર્ બોધિસત્ત્વ ઉપલભ્યતે યો બોધાય ચરેત્.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, કેન કારણેનૈવં વદસિ, સચેદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવમ્ ઉપદિશ્યમાને ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ ઇતિ, તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વધર્માન્ નિરીહાન્ સમનુપશ્યતિ માયોપમાન્ સ્વપ્નોપમાન્ મરીચ્યુપમાન્ પ્રતિશ્રુત્કોપમાન્ પ્રતિબિમ્બોપમાન્ પ્રતિભાસોપમાન્ નિર્મિતકોપમાન્ ગન્ધર્વનગરોપમાન્ સમનુપશ્યતિ.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય એવમ્ ઉપદિશ્યમાને ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ચરતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.

અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યસ્મિન્ સમયે ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે રૂપં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ રૂપમ્ એતદ્ ઇતિ, યસ્મિન્ સમયે ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ વિજ્ઞાનમ્ એતદ્ ઇતિ, તસ્મિન્ સમયે ચક્ષુર્ નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ ચક્ષુર્ એતદ્ ઇતિ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં મનો નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ મન એતદ્ ( પ્સ્પ્1-2: 154 ) ઇતિ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે દાનપારમિતાં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ દાનપારમિતેયમ્ ઇતિ. એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા, તસ્મિન્ સમયે પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ પ્રજ્ઞાપારમિતેયમ્ ઇતિ, તસ્મિન્ સમયે અધ્યાત્મશૂન્યતાં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયત્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતેયમ્ ઇતિ, તસ્મિન્ સમયે બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતેયમ્ ઇતિ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે સ્મૃત્યુપસ્થનાનિ નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનીમાનીતિ, તસ્મિન્ સમયે સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાનીન્દ્રિયાનિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગં નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ માર્ગો ઽયમ્ ઇતિ, તસ્મિન્ સમયે અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ સમાપત્તય ઇમા ઇતિ, તસ્મિન્ સમયે દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ બુદ્ધધર્મા ઇમે ઇતિ.
પુનર્ અપરં ભગવન્ યસ્મિન્ સમયે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, તસ્મિન્ સમયે સર્વસમાધિધારણીમુખાનિ નોપૈતિ નોપાદદાતિ નાધિતિષ્ઠતિ નાભિનિવિશતે ન પ્રજ્ઞપયતિ સમાધિધારણીમુખાનીમાનિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ન સમનુપશ્યતિ યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદં ન સમનુપશ્યતિ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ પારમિતા ન સમનુપશ્યતિ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માન્ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં ન સમનુપશ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ન તદ્ રૂપં યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ ( પ્સ્પ્1-2: 155 ) સંસ્કારાણાં યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ હિ વિજ્ઞાનં ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકરમ્. યો ભગવંશ્ ચક્ષુષો ઽનુત્પાદો ન તચ્ ચક્ષુર્ યઃ શ્રોત્રસ્ય ઘ્રાણસ્ય જિહ્વાયાઃ કાયસ્ય મનસો ઽનુત્પાદો ન તન્ મન ઇતિ હિ મનશ્ ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
યો ભગવન્ દાનપારમિતાયા અનુત્પાદો ન સા દાનપારમિતા, યઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયા, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદો ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
યો ભગવન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા, યો બહિર્ધાશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા બહિર્ધાશૂન્યતા, યો ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા, યો યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, ઇતિ હિ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
યો ભગવન્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ અનુત્પાદો ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો,
યો ભગવન્ન્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્ અનુત્પાદો ન તે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ઇતિ હિ બુદ્ધધર્માશ્ ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્.
યો ભગવન્ ધર્મધાતોર્ અનુત્પાદો ન સ ધર્મધાતુઃ, યસ્ તથતાયા આકાશધાતોર્ ભૂતકોટેર્ અચિન્ત્યધાતોર્ બોધેર્ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદો ન સા સર્વાકારજ્ઞતેતિ હિ સર્વાકારજ્ઞતા ચાનુત્પાદશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અનુત્પાદો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદો ન સા સર્વાકારજ્ઞતા.
યો ભગવન્ રૂપસ્ય વ્યયો ન તદ્ રૂપં, યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં યો વિજ્ઞાનસ્ય વ્યયો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્, ઇતિ હિ સ્કન્ધાશ્ ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યઃ પઞ્ચાનાં સ્કન્ધાનાં વ્યયો ન તે પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ,
યો ભગવન્ દાનપારમિતાયા વ્યયો ન સા દાનપારમિતા, એવં ( પ્સ્પ્1-2: 156 ) યઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયા, યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વ્યયો ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા ઇતિ હિ પ્રજ્ઞાપારમિતા ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યઃ પારમિતાનાં વ્યાયો નતાઃ પારમિતા.
યો ભગવન્ન્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયા વ્યયો ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા, ઇતિ હ્ય્ અધ્યાત્મશૂન્યતા ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યો ઽધ્યાત્મશૂન્યતયા વ્યયો ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા એવં યો બહિર્ધાશૂન્યતાયા વ્યયો ન સા બહિર્ધાશૂન્યતા, યો ઽધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા વ્યયો ન સા ધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ યો ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા વ્યયો ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ઇતિ હ્ય્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યો ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા વ્યયો ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા.
યો ભગવન્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં વ્યયો ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, ઇતિ હિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકરમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં વ્યયો ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ,

એવં યઃ સમ્યક્પ્રહાણાનામ્ ઋદ્ધિપાદાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં બલાનાં બોધ્યઙ્ગાનાં યશ્ ચાર્યાષ્ટાઙ્ગસ્ય માર્ગસ્ય વ્યયો ન સ માર્ગ ઇતિ હિ માર્ગશ્ ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યો માર્ગસ્ય વ્યયો ન સ માર્ગઃ,
એવં યો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અભિજ્ઞાનાં પ્રતિસંવિદાં વૈશારદ્યાનાં દશાનાં તથાગતબલાનાં યો ઽષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં વ્યયો ન તે બુદ્ધધર્મા ઇતિ હિ બુદ્ધધર્માશ્ ચ વ્યયશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વ્યયો નૈકો ન દ્વૌ ન બહવો ન પૃથક્ તસ્માદ્ યો બુદ્ધધર્માણાં વ્યયો ન તે બુદ્ધધર્માઃ.
યત્ પુનર્ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, રૂપમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, યત્ પુનર્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા, યાવદ્ યત્ પુનર્ ઉચ્યતે રૂપં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ ( પ્સ્પ્1-2: 157 ) અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા.
ઇતિ પ્રાપ્તિનિર્યાણે પ્રાપ્યપ્રાપકસંબન્ધપ્રતિષેધઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કથમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે, કતમ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વઃ, કતમા પ્રજ્ઞાપારમિતા, કતમા ઉપપરીક્ષમાણા.
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કતમો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, બોધિર્ એવ સત્ત્વસ્ તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વ ઇતિ, તયા ચ બોધ્યા સર્વધર્માણામ્ આકારાઞ્ જાનાતિ ન ચાત્રાભિનિવિશતે.
કતમેષાં ધર્માણામ્ આકારાઞ્ જાનાતિ, રૂપસ્યાકારાઞ્ જાનાતિ ન ચાત્રાભિનિવિશતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્યાકારાઞ્ જાનાતિ, ન ચાત્રાભિનિવિશતે, એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાનાં ધર્માણામ્ આકારાઞ્ જાનાતિ ન ચાત્રાભિનિવિશતે, એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં પારમિતાનાં બલાનાં વૈશારદ્યાનાં પ્રતિસંવિદામ્ આવેણિકાનાંબુદ્ધધર્માણામ્ આકારાઞ્ જાનાતિ ન ચાત્રાભિનિવિશતે.
શારિપુત્ર આહ: કતમે તે સુભૂતે સર્વધર્માણામ્ આકારાઃ?

સુભૂતિર્ આહ: યૈર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર આકારૈર્ યૈર્ લિઙ્ગૈર્ યૈર્ નિમિત્તૈઃ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા વા અધ્યાત્મિકબાહ્યા વા ધર્માઃ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતા વા આકાર્યન્તે ઇમ ઉચ્યન્તે સર્વધર્માણામ્ આકારાઃ.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કતમા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, આરતા આરમિતૈષા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ, કુત આરતા આરમિતા? સ્કન્ધેભ્યો ધાતુભ્ય આયતનેભ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પદાદ્ દાનપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા આરતા આરમિતા, અધ્યાત્મશૂન્યતાયા બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા આરતા આરમિતા, સ્મૃત્યુપસ્થાનેભ્ય આરતા આરમિતા, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાદ્ આરતા આરમિતા, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિભ્ય આરતા આરમિતા, બલેભ્યો વૈશારદ્યેભ્ય આરતા આરમિતા, પ્રતિસંવિદ્ભ્ય આવેણિકેભ્યો બુદ્ધધર્મેભ્ય આરતા આરમિતા, યાવત્ સર્વજ્ઞતાયા આરતા આરમિતા, એષા તેનોચ્યતે પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ.
અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ આરતા આરમિતા એષા યદ્ ઉત પ્રજ્ઞાપારમિતા.
યત્ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવં વદસિ, કતમા ઉપપરીક્ષણેતિ, ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ન નિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે નાનિત્યમ્ ઇતિ ન સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમિતિ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્, ન વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, નાનિત્યમ્ ઇતિ ન સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમિત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયં મનો ન નિત્યમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, નાનિત્યમ્ ઇતિ ન સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માન્ ન નિત્યા ઇતિ નાનિત્યા ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખા ઇતિ ન દુઃખા ઇતિ નાત્માન ઇતિ નાનાત્માન ઇતિ ન શાન્તા ઇતિ નાશાન્તા ઇતિ ન શૂન્યા ઇતિ નાશૂન્યા ઇતિ ન નિમિત્તા ઇતિ નાનિમિત્તા ઇતિ ન પ્રણિહિતા ઇતિ નાપ્રણિહિતા ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તા ઇતિ નાવિવિક્તાઇતિ ઉપપરીક્ષતે.
એવં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં ન નિત્યં નાનિત્યમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં ચક્ષુઃસંસ્પર્શં શ્રોત્રસંસ્પર્શં ઘ્રાણસંસ્પર્શં જિહ્વાસંસ્પર્શં કાયસંસ્પર્શં મનઃસંસ્પર્શં ન નિત્ય ઇતિ નાનિત્ય ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખ ઇતિ ન દુઃખ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્ત ઇતિ ( પ્સ્પ્1-2: 159 ) નાશાન્ત ઇતિ ન શૂન્ય ઇતિ નાશૂન્ય ઇતિ ન નિમિત્ત ઇતિ નાનિમિત્ત ઇતિ ન પ્રણિહિત ઇતિ નાપ્રણિહિત ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના મનઃસંસ્પર્શપૃતત્યયા વેદના ન નિત્યા ઇતિ નાનિત્યા ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખા ઇતિ ન દુઃખા ઇતિ નાત્મા ઇતિ નાનાત્મા ઇતિ ન શાન્તા ઇતિ નાશાન્તા ઇતિ ન શૂન્યા ઇતિ નાશૂન્યા ઇતિ ન નિમિત્તા ઇતિ નાનિમિત્તા ઇતિ ન પ્રણિહિતા ઇતિ નાપ્રણિહિતા ઇતિ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તા ઇતિ નાવિવિક્તા ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં દાનપારમિતા શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા ન નિત્યેતિ નાનિત્યેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખેતિ ન દુઃખેતિ ન આત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તા ઇતિ નાશાન્તા ઇતિ, ન શૂન્યા ઇતિ નાશુન્યા ઇતિ ન નિમિત્તા ઇતિ નાનિમિત્તા ઇતિ ન પ્રણિહિતા ઇતિ નાપ્રણિહિતા ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તા ઇતિ નાવિવિક્તા ઇત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવમ્ અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન નિત્યેતિ નાનિત્યેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખેતિ ન દુઃખેતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તેતિ નાશાન્તેતિ ન શૂન્યેતિ નાશૂન્યેતિ ન નિમિત્તેતિ નાનિમિત્તેતિ ન પ્રણિહિતેતિ નાપ્રણિહિતેત્ય્ ઉપપરિક્ષતે, ન વિવિક્તેતિ નાવિવિક્તેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન નિત્યાનીતિ નાનિત્યાનીત્ય્ ઉપપરીક્ષતે ન સુખાનીતિ ન દુઃખાનીતિ નાત્માનીતિ નાનાત્માનીતિ ન શાન્તાનીતિ નાશાન્તાનીતિ ન શૂન્યાનીતિ નાશૂન્યાનીતિ ન નિમિત્તાનીતિ નાનિમિત્તાનીતિ ન પ્રણિહિતાનીતિ નાપ્રણિહિતાનીત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તાનીતિ નાવિવિક્તાનીત્ય્ ઉપપરીક્ષતે,
એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાનીન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞા દશતથાગતબલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ સમાધયઃ સર્વધારણીમુખાનિ સર્વજ્ઞતા ન નિત્યેતિ નાનિત્યેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન સુખેતિ ન દુઃખેતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તેતિ નાશાન્તેતિ ન શૂન્યેતિ નાશૂન્યેતિ ન નિમિત્તેતિ નાનિમિત્તેતિ ન પ્રણિહિતેતિ નાપ્રણિહિતેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે, ન વિવિક્તેતિ નાવિવિક્તેત્ય્ ઉપપરીક્ષતે.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વઓ મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ન તદ્ રૂપં, યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ પારમિતાસુ સર્વશૂન્યતાસુ સર્વબોધિપક્ષેષુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ બલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સુ સમાધિધારણીમુખેષ્વ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ, યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદો ન સા સર્વાકારજ્ઞતેતિ.
સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યં રૂપેણ, યા ચાયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યતા ન તદ્ રૂપં નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો રૂપસ્યાનુત્પાદો ન તદ્ રૂપં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનં શૂન્યં વિજ્ઞાનેન, યા ચાયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યતા ન તદ્ વિજ્ઞાનં નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદોન તદ્ વિજ્ઞાનમ્.

દાનપારમિતા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દાનપારમિતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા દાનપારમિતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો દાનપારમિતાયા અનુત્પાદો ન સા દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદો ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા.
અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદો ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અધ્યાત્મશૂન્યતા અધ્યાત્મશૂન્યતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા અધ્યાત્મશૂન્યતા, એવં બહિર્ધાશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યા, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો ઽભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અનુત્પાદો ન સા અભાવસ્વભાવશૂન્યતા.
સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનૈઃ શૂન્યાનિ, યા ચ શૂન્યતા ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ અનુત્પાદો ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ( પ્સ્પ્1-2: 161 ) દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદઃ સમાધિધારણ્યષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા સર્વાકારજ્ઞતા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વાકારજ્ઞતયા શૂન્યા, યા ચ શૂન્યતા ન સા સર્વાકારજ્ઞતા નોત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રયાયેણ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદો ન સા સર્વાકારજ્ઞતા.
શારિપુત્ર આહ: કિં કારણમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, યો રૂપસ્ય વ્યયો ન તદ્ રૂપં, યો વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યો વિજ્ઞાનસ્ય વ્યયો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતાબોધિપક્ષેસુ ધર્મેષુ પારમિતાસ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ બલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સ્વ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા વ્યયો ન સાસર્વાકારજ્ઞતા.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યશ્ ચ વ્યયો યચ્ ચ રૂપં યચ્ ચાદ્વૈધીકારં યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યે ચ સંસ્કારાઃ, યચ્ ચ વિજ્ઞાનં સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘાઃ, એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાભિજ્ઞાશૂન્યતાબોધિપક્ષેસુ ધર્મેષ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મસમાધિધારણીમુખેષુ યશ્ ચ વ્યયો યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયચ્ ચાદ્વૈધીકારં સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિણો નિદર્શના અપ્રતિઘાઃ, એકલક્ષણા યદ્ ઉતાલક્ષણાઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યો રૂપસ્ય વ્યયો ન તદ્ રૂપમ્, એવં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં, યો વિજ્ઞાનસ્ય વ્યયો ન તદ્ વિજ્ઞાનમ્, એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદશૂન્યતાસુ બોધિપક્ષેસુ ધર્મેષ્વ્ અભિજ્ઞાપારમિતાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સમાધિધારણીમુખેષુ યાવદ્ યઃ સર્વાકારજ્ઞતાયા વ્યયો ન સા સર્વાકારજ્ઞતા.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે એવં વદસિ, યદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે રૂપમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતેતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, યદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતેતિ, યાવદ્ યદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતેતિ.
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાન્યો ઽનુત્પાદો ઽન્યદ્ રૂપમ્, અનુત્પાદ એવ રૂપં, રૂપમ્ એવાનુત્પાદઃ, વેદના સંજ્ઞા ( પ્સ્પ્1-2: 162 ) સંસ્કારા, નાન્યો ઽનુત્પાદો ઽન્યદ્ વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનમ્ એવાનુત્પાદો ઽનુત્પાદ એવ વિજ્ઞાનમ્, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે રૂપમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા.
એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુપારમિતાસુ બોધિપક્ષેસુ ધર્મેષુ સર્વશૂન્યતાસ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ અભિજ્ઞાસુ બલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સુ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સમાધિધારણીમુખેષુ તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાન્યો ઽનુત્પાદો ઽન્યા સર્વાકારજ્ઞતા અનુત્પાદ એવ સર્વાકારજ્ઞતા, સર્વાકારજ્ઞતૈવાનુત્પાદઃ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ યદ્ એતદ્ ઉચ્યતે સર્વાકારજ્ઞતેત્ય્ અદ્વયસ્યૈષા ગણના કૃતા.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યસ્મિન્ સમયે ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમાન્ ધર્માન્ ઉપપરીક્ષતે તસ્મિન્ સમયે રૂપસ્યાનુત્પાદં સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાનુત્પાદં સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
આત્મનો ઽનુત્પાદં સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમનવકારકવેદકજાનકપશ્યકસ્યાનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
એવં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાભિજ્ઞાનામ્ અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
દાનપારમિતાયા અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં શીલપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયા ધ્યાનપારમિતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
અધ્યાત્મશૂન્યતાયા અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં બહિર્ધાશૂન્યતાયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયા અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
સ્મૃત્યુપસ્થાનાનામ્ અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાભિજ્ઞાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીનાં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિત્સમાધિધારણીમુખાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં સર્વાકારજ્ઞતાયા અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
પૃથગ્જનસ્યાનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પૃથગ્જનધર્માણામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 163 ) અનુત્પાદં પશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં સ્રોતઆપન્નસ્ય સ્રોતઆપન્નધર્માણાં સકૃદાગામિનઃ સકૃદાગામિધર્માણામ્ અનાગામિનો ઽનાગામિધર્માણામ્ અર્હતો ઽર્હદ્ધર્માણાં પ્રત્યેકબુદ્ધસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માણાં બોધિસત્ત્વસ્ય બોધિસત્ત્વધર્માણાં બુદ્ધસ્યાનુત્પાદં સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બુદ્ધધર્માણામ્ અનુત્પાદં સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.

શારિપુત્ર આહ: યથાહમ્ આયુષ્મતઃ સુભૂતેર્ ભાષિતસ્યાર્થમ્ આજાનામિ તથા રૂપમ્ અનુત્પાદો વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનુત્પાદો યાવદ્ વ્યસ્તા સમસ્તા સ્કન્ધા અનુત્પાદો ધાતવો ઽનુત્પાદ આયતનાન્ય્ અનુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽપ્ય્ અનુત્પાદઃ પારમિતાનુત્પાદઃ સર્વશૂન્યતાનુત્પાદઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્મા અનુત્પાદો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽનુત્પાદઃ, સમાધિધારણીમુખાનિ અનુત્પાદો દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદો ઽનુત્પાદઃ, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અનુત્પાદઃ સર્વાકારજ્ઞતા અનુત્પાદઃ પૃથગ્જનો ઽનુત્પાદઃ પૃથગ્જનધર્મા અનુત્પાદઃ, એવં સ્રોતઆપન્નઃ સ્રોતઆપન્નધર્માઃ સકૃદાગામીસકૃદાગામિધર્માઃ અનાગામી અનાગામિધર્મા અર્હન્ન્ અર્હદ્ધર્મા પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રત્યેકબુદ્ધધર્મા બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વધર્મા બુદ્ધો ઽનુત્પાદો બુદ્ધધર્મા અનુત્પાદઃ.
યદિ ચાયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપમ્ અપ્ય્ અનુત્પાદો યાવદ્ બુદ્ધધર્મા અપ્ય્ અનુત્પાદઃ, નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે પ્રાપ્તૈવ શ્રાવકેણ શ્રાવકબોધિઃ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકેન પ્રત્યેકબુદ્ધબોધિઃ, બોધિસત્ત્વેન પ્રાપ્તૈવ સર્વાકારજ્ઞતા ભવતિ, પઞ્ચાનાઞ્ ચ ગતીનાં ભેદો ન ભવિષ્યતિ, પ્રાપ્તૈવ ભવતિ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પઞ્ચવિધા બોધિઃ.
યદિ ચાયુષ્મન્ સુભૂતે સર્વધર્મા અનુત્પાદઃ, કિમ્ અર્થં સ્રોતઆપન્નેન ત્રયાણાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાય માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, સકૃદાગામિના રાગદોષમોહાનાં તનુતાયૈ માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, અનાગામિના પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાય માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, અર્હતા પઞ્ચોર્ધ્વભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાય માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકૈઃ પ્રત્યેકબોધિપ્રાપ્તયે માર્ગો ભાવયિતવ્યઃ, કિં કારણં બોધિસત્ત્વો દુષ્કરચારિકાં ચરતિ, યાનિ તાનિ સત્ત્વાનાં કૃતશો દુઃખાનિ પ્રત્યનુભવતિ, કિં કારણં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેનાનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અભિસંબુદ્ધા, ( પ્સ્પ્1-2: 164 ) કિં કારણં તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્?
સુભૂતિર્ આહ: નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અનુત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય પ્રાપ્તિમ્ ઇચ્છામિ નાપ્ય્ અભિસમયં,
નાહમ્ અનુત્પાદસ્ય સ્રોતઆપન્નમ્ ઇચ્છામિ ન સ્રોતઆપત્તિફલં ન સકૃદાગામિનં ન સકૃદાગામિફલં, નાનાગામિનં નાનાગામિફલં, નાર્હત્ત્વં નાર્હત્ત્વફલં, નાનુત્પાદસ્ય પ્રત્યેકાં બોધિમ્ ઇચ્છામિ ન પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં,
નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રેચ્છામિ બોધિસત્ત્વં દુષ્કરચારિકાં ચરન્તં નાપિ બોધિસત્ત્વો દુષ્કરસંજ્ઞયા ચરતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ શક્ય આયુષ્મન્ શારિપુત્ર દુષ્કરસંજ્ઞાયાં સ્થિત્વા અપ્રમેયાણામ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તુમ્.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર માતૃસંજ્ઞાં સર્વસત્ત્વેષુ જનયિત્વા પિતૃસંજ્ઞાં ભ્રાતૃસંજ્ઞાં પુત્રસંજ્ઞામ્ આત્મસંજ્ઞાં જનયિત્વા શક્યો ઽપ્રમેયાણાબ્મ્ અસંખ્યેયાનામ્ અપરિમાણાનાં સત્ત્વાનામ્ અર્થં કર્તુમ્.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવંચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં, યથા આત્મા આત્મેતિ ચોચ્યતે અત્યન્તતયા અનુત્પન્ન આત્મા, એવં સર્વેષ્વ્ અધ્યાત્મિકબાહ્યેષુ ધર્મેષુ સંજ્ઞોત્પાદયિતવ્યા, સચેદ્ એવંસંજ્ઞામ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ ન દુષ્કરસંજ્ઞાં ભવિષ્યતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે બોધિસત્ત્વાઃ સર્વેણ સર્વં સર્વથા સર્વં કઞ્ચિદ્ ધર્મં નોત્પાદયન્તે નોપલભન્તે.
નાહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્રાનુત્પાદે તથગતમ્ ઇચ્છામિ, નાપ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં, નાપિ ધર્મચક્રપ્રવર્તનં, નાપીચ્છામ્ય્ અનુત્પન્નેન ધર્મેણાનુત્પન્નાં પ્રાપ્તિં પ્રાપ્યમાણામ્.