પઞ્ચવિંશતિસાહસ્રિકા પ્રજ્ઞાપારમિતા · ભાગ 2140

નાધ્યાત્મશૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે, ન બહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે, નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે, ન શૂન્યતાશૂન્યતાયાં ન મહાશૂન્યતાયાં ન પરમાર્થશૂન્યતાયાં ન સંસ્કૃતશૂન્યતાયાં નાસંસ્કૃતશૂન્યતાયાં નાત્યન્તશૂન્યતાયાં નાનવરાગ્રશૂન્યતાયાં નાનવકારશૂન્યતાયાં ન પ્રકૃતિશૂન્યતાયાં ન સર્વધર્મશૂન્યતાયાં ન સ્વલક્ષણશૂન્યતાયાં નાનુપલમ્ભશૂન્યતાયાં નાભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ન ભાવશૂન્યતાયાં નાભાવશૂન્યતાયાં ન સ્વભાવશૂન્યતાયાં ન પરભાવશૂન્યતાયામ્ અભિનિવેક્ષ્યતે.
ન તથતાયાં ન ભૂતકોટ્યાં ન ધર્મધાતૌ ન સત્ત્વપરિપાકે ન બુદ્ધક્ષેત્રપરિશુદ્ધૌ નોપાયકૌશલ્યે ઽભિનિવેક્ષ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તે સર્વધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યસ્ ચાભિનિવિશેત યેન ચાભિનિવિશેત યત્ર ચાભિનિવિશેત.
ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનભિનિવિષ્ટઃ સર્વધર્મેષુ દાનપારમિતયા વિવર્ધતે, શીલપારમિતયા ( પ્સ્પ્1-1: 131 ) વિવર્ધતે, ક્ષાન્તિપારમિતયા વિવર્ધતે, વીર્યપારમિતયા વિવર્ધતે, ધ્યાનપારમિતયા વિવર્ધતે, પ્રજ્ઞાપારમિતયા વિવર્ધતે, બોધિસત્ત્વનિયામમ્ અવક્રામતિ.
ઇતિ સમુદયે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ન્ અવિનિવર્તનીયાં ભૂમિમ્ અવક્રામતિ.
ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
એવં ચરન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભિજ્ઞાઃ પરિપૂરયતિ, અભિજ્ઞાઃ પરિપૂર્ય બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયતિ તેનૈવ કુશલમૂલેન તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં ચાન્તિક ઉપપદ્યતે, ધર્મં ચ શૃણોતિ શ્રુતાશ્ ચાસ્ય ધર્મા ન જાતૂચ્છેત્સ્યન્તે યાવદા બોધિમણ્ડાદ્ ઇતિ ધારણીમુખાનિ પ્રતિલપ્સ્યતે સમાધિમુખાનિ પ્રતિલપ્સ્યતે. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા નામસાંકેતિકી ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિર્ અનુબોદ્ધવ્યા.
ઇતિ નિરોધે ધર્મજ્ઞાનમ્
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ અપિ તુ રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વેદના બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંજ્ઞા બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંસ્કારા બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ઽન્યત્ર રૂપાદ્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અન્યત્ર વેદનાયા બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અન્યત્ર સંજ્ઞાયા બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અન્યત્ર સંસ્કારેભ્યો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપે બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વેદનાયાં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંજ્ઞાયાં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંસ્કારેષુ બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વિજ્ઞાને બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે બોઅધિસત્ત્વે રૂપમ્ ઇતિ, બોધિસત્ત્વે વેદનેતિ, બોધિસત્ત્વે સંજ્ઞેતિ, બોધિસત્ત્વે સંસ્કારા ઇતિ, બોધિસત્ત્વે વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અરૂપો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અવેદનો બોધિસત્ત્વ ( પ્સ્પ્1-1: 132 ) ઇતિ, અસંજ્ઞો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અસંસ્કરો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, અવિજ્ઞનો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ચક્ષુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ચક્ષુષશ્ ચક્ષુષિ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ચક્ષુર્ અચક્ષુષ્કો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
શ્રોત્રં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર શ્રોત્રાચ્ છ્રોત્રે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે શ્રોત્રમ્ અશ્રોત્રો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
ઘ્રાણં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ઘ્રાણાદ્ ઘ્રાણે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ઘ્રાણમ્ અઘ્રાણો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
જિહ્વા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર જિહ્વાયા જિહ્વાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે જિહ્વાજિહ્વો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
કાયો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર કાયાત્ કાયે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે કાયો ઽકાયો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
મનો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર મનસો મનસિ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે મનો ઽમનસ્કો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર રૂપાદ્ રૂપે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે રૂપમ્ અરૂપો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે શબ્દો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર શબ્દાચ્ છબ્દે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે શબ્દો ઽશબ્દો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ગન્ધો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ગન્ધાદ્ ગન્ધે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ગન્ધો ઽગન્ધો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રસો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર રસાદ્ રસે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે રસો ઽરસો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સ્પ્રષ્ટવ્યં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સ્પ્રષ્ટવ્યાત્ સ્પ્રષ્ટવ્યે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ અસ્પ્રષ્ટવ્યો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ધર્મો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ધર્માદ્ ધર્મે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ધર્મો ઽધર્મો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ( પ્સ્પ્1-1: 133 ) ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનાનિબોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ ઽ; સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર એભ્ય એષુ સઃ, એતાનિ તસ્મિન્ વિના મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનૈર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે પૃથિવીધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર પૃબ્થિવીધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે પૃથિવીધાતુર્ અપૃથિવીધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ઽબ્ધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાબ્ધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ઽબ્ધાતુર્ અનબ્ધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે તેજોધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર તેજોધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે તેજોધાતુર્ અતેજોધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વાયુધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વાયુધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વાયુધાતુર્ અવાયુધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે આકાશધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાકાશધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે આકાશધાતુર્ અનાકાશધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વિજ્ઞાનધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વિજ્ઞાનધાતોસ્ તત્ર બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વિજ્ઞાનધાતુર્ અવિજ્ઞાનધાતુકો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?

સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે અવિદ્યા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાવિદ્યાયા અવિદ્યાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ઽવિદ્યાનવિદ્યો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સંસ્કારા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સંસ્કારેભ્યઃ સંસ્કારેષુ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સંસ્કારા અસંસ્કારો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વિજ્ઞાનાદ્ વિજ્ઞાને બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વિજ્ઞાનમ્ અવિજ્ઞાનો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે નામરૂપં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર નામરૂપાન્ નામરૂપે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે નામરૂપમ્ અનામરૂપો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ષડાયતનં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ષડાયતનાત્ ષડાયતને બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ષડાયતનમ્ અષડાયતનો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સ્પર્શો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સ્પર્શાત્ સ્પર્સે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સ્પર્શો ઽસ્પર્શો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વેદના બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વેદનાયા વેદનાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વેદનાવેદનો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે તૃષ્ણા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર તૃષ્ણાયાઃ તૃષ્ણાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે તૃષ્ણાતૃષ્ણો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ઉપાદાનં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ઉપાદાનાદ્ ઉપાદાને બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ઉપાદાનમ્ અનુપાદાનો બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ભવો બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ભવાદ્ ભવે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ભવો ઽભવો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે જાતિર્ બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર જાતેર્ જાતૌ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે જાતિર્ અજાતિર્ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે જરામરણં બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર જરામરણાદ્ જરામરણે બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે જરામરણમ્ અજરામરણો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે ઽપિ નુ યા રૂપસ્ય તથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર રૂપતથતાયા રૂપતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે રૂપતથતા અરૂપતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા વેદનાતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વેદનાતથતાયા વેદનાતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વેદનાતથતા અવેદનાતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા સંજ્ઞાતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સંજ્ઞાતથતાયાઃ સંજ્ઞાતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સંજ્ઞાતથતા અસંજ્ઞાતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા સંસ્કારતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સંસ્કારતથતાયાઃ સંસ્કારતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સંસ્કારતથતા અસંસ્કારતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા વિજ્ઞાનતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વિજ્ઞાનતથતાયા વિજ્ઞાનતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વિજ્ઞાનતથતા અવિજ્ઞાનતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદિ વ્યસ્તેષુ સ્કન્ધેષુ ન બોધિસત્ત્વઃ સમસ્તેષુ ભવતુ યા સ્કન્ધતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર સ્કન્ધતથતાયાઃ સ્કન્ધતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે સ્કન્ધતથતા અસ્કન્ધતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતાયાશ્ ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતા અચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
એવં શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનતથતા ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનતથતા જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનતથતા કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞનતથતાયા મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતાયા મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ન્મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતા અમનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા પૃથિવીધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર પૃથિવીધાતુતથતાયાઃ પૃથિવીધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે પૃથિવીધાતુતથતા અપૃથિવીધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા અબ્ધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાબ્ધાતુતથતાયા અબ્ધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે અબ્ધાતુતથતા અનબ્ધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા તેજોધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર તેજોધાતુતથતાયાઃ તેજોધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે તેજોધાતુતથતા અતેજોધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા વાયુધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વાયુધાતુતથતાયાઃ વાયુધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વાયુધાતુતથતા અવાયુધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા આકાશધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર આકાશધાતુતથતાયા આકાશધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે આકાશધાતુતથતા અનાકાશધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ:
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા વિજ્ઞાનધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર વિજ્ઞાનધાતુતથતાયા વિજ્ઞાનધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે વિજ્ઞાનધાતુતથતા અન્વિજ્ઞાનધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યદિ વ્યસ્તેષુ ધાતુષુ ન બોધિસત્ત્વઃ સમસ્તેષુ ભવતુ યા ધાતુતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ધાતુતથતાયા ધાતુતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ધાતુતથતા અધાતુતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?

સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે યા ચક્ષુસ્તથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર ચક્ષુસ્તથતાયાશ્ ચક્ષુસ્તથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે ચક્ષુસ્તથતા અચક્ષુસ્તથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ. એવં યા શ્રોત્રતથતાઘ્રાણતથતાજિહ્વાતથતાકાયતથતા,
તત્ કિં મન્યસે સુભૂએ યા મનસ્તથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર મનસ્તથતાયા મનસ્તથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે મનસ્તથતા અમનસ્તથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા રૂપતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર રૂપતથતાયા રૂપતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે રૂપતથતા અરૂપતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ? એવં યાઃ શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતાઃ સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતાભ્યઃ શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતાસુ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતા અશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: યદિ સુભૂતે વ્યસ્તેષ્વ્ આયતનેષુ ન બોધિસત્ત્વઃ સમસ્તેષુ ભવતુ યા સુભૂતે આયતનતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાયતનતથતાયા આયતનતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે આયતનતથતા ( પ્સ્પ્1-1: 138 ) અનાયતનતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા અવિદ્યાતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્રાવિદ્યાતથતા યા અવિદ્યાતથતાયા અવિદ્યાતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે અવિદ્યાતથતા અનવિદ્યાતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
એવં યા સંસ્કારતથતા વિજ્ઞાનતથતા નામરૂપતથતા ષડાયતનતથતા સ્પર્શતથતા વેદનાતથતા તૃષ્ણાતથતા ઉપાદાનતથતા ભવતથતા જાતિતથતા,
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યા જરામરણતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર જરામરણતથતાયા જરામરણતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે જરામરણતથતા અજરામરણતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે યદિ વ્યસ્તેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગેષુ ન બોધિસત્ત્વઃ સમસ્તેષુ ભવતુ યા પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા સા બોધિસત્ત્વો ઽન્યત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતાયાઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતાયાં બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વે પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા અપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતો બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ ત્વં સુભૂતે ઽર્થવશમ્ ઉપાદાયૈવં વદસિ: ન રૂપં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન પૃથિવીધાતુર્ નાબ્ધાતુર્ ન તેજોધાતુર્ ન વાયુધાતુર્ નાકાશધાતુર્ ન વિજ્ઞાનધાતુર્ ન રૂપાણિ ન શબ્દા ન ગન્ધા ન રસા ન સ્પ્રષ્ટવ્યા ન ધર્માઃ, ન ચક્ષુર્ ન શ્રોત્રં ન ઘ્રાણં ન જિહ્વા નકાયો ન મનઃ, ન ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનં ન ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનં ન જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનં ન કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનં ન મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનં, નાવિદ્યા એવં ન સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, યાવન્ ન સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદો બોધિસત્ત્વ ઇતિ, ન રૂપતથતા બોધિસત્ત્વ ઇતિ, ન વેદનાતથતા ન સંજ્ઞાતથતા ન સંસ્કારતથતા ન ( પ્સ્પ્1-1: 139 ) વિજ્ઞાનતથતા યાવન્ ન પૃથિવીધાતુતથતા નાબ્ધાતુતથતા ન તેજોધાતુતથતા ન વાયુધાતુતથતાનાકાશધાતુતથતા ન વિજ્ઞાનધાતુતથતા,
ન ચક્ષુસ્તથતા ન શ્રોત્રતથતા ન ઘ્રાણતથતા ન જિહ્વાતથતાન કાયતથતા ન મનસ્તથતા,
ન રૂપતથતા ન શબ્દતથતા ન ગન્ધતથતા ન રસતથતાન સ્પ્રષ્ટવ્યતથતા ન ધર્મતથતા,
ન ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતા ન શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનતથતા ન ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનતથતા ન જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનતથતા ન કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનતથતા ન મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતા,
નાવિદ્યાતથતા ન સંસ્કારતથતા ન વિજ્ઞાનતથતા ન નામરૂપતથતા ન ષડાયતનતથતા ન સ્પર્શતથતા ન વેદનાતથતા ન તૃષ્ણાતથતા નોપાદાનતથતા ન ભવતથતા ન જાતિતથતા ન જરામરણતથતા યાવન્ ન સ્કન્ધધાત્વાયતનતથતા ન પ્રતીત્યસમુત્પાદતથતા બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો રૂપં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે. તત્ કુતઃ પૃથિવીધાતુ બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવમ્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુર્ બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો રૂપં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પર્શો ધર્મો બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતશ્ ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞનાનિ ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનાનિ જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનાનિ ( પ્સ્પ્1-1: 140 ) કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનાનિ, મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનાનિ બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્ય્તે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો ઽવિદ્યા બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ. એવં સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતઃ પુનર્ અસ્ય રૂપતથતોપલપ્સ્યતે, વેદનાતથતા સંજ્ઞાતથતા સંસ્કારતથતા વિજ્ઞાનતથતોપલપ્સ્યતે.
અત્યન્તતય ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો ઽસ્ય પૃથિવીધાતુતથતોપલપ્સ્યતે, એવમ્ અબ્ધાતુતેજોધાતુવાયુધાત્વાકાશધાતુવિજ્ઞાનધાતુતથતોપલપ્સ્યતે.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો ઽસ્ય રૂપતથતોપલપ્સ્યતે, એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મતથતોપલપ્સ્યતે, એવં ચક્ષુસ્તથતા શ્રોત્રતથતા ઘ્રાણતથતા જિહ્વાતથતા કાયતથતા મનસ્તથતોપલપ્સ્યતે, એવં ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનતથતોપલપ્સ્યતે, એવં શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનતથતા ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનતથતા જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનતથતા કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનતથતા મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનતથતોપલપ્સ્યતે.
અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો ઽસ્યાવિદ્યાતથતોપલપ્સ્યતે, એવં સંસ્કારતથતા વિજ્ઞાનતથતા નામરૂપતથતા ષડાયતનતથતા સ્પર્શતથતા વેદનાતથતા તૃષ્ણાતથતા ઉપાદાનતથતા ભવતથતા જાતિતથતા જરામરણતથતોપલપ્સ્યતે.

એવમ્ એકૈકશઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ વ્યસ્તસમસ્તેષ્વ્ અત્યન્તતયા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તત્ કુતો ઽસ્ય સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદતથતોપલપ્સ્યતે, નૈતત્ સ્થાનં વિદ્યતે.
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે, એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સત્ત્વાનુપલબ્ધ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાનુપલબ્ધૌ શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ નિરોધે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપસ્યૈતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યૈતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપનિત્યતાયા રૂપાનિત્યતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, રૂપસુખતાયા રૂપદુઃખતાયા રૂપાત્મતાયા રૂપાનાત્મતાયા રૂપશાન્તતાયા રૂપાશાન્તતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વેદનાનિત્યતાયા વેદનાનિત્યતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વેદનાસુખતાયા વેદનાદુઃખતાયા વેદનાત્મતાયા વેદનાનાત્મતાયા વેદનાશાન્તતાયા વેદનાશાન્તતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સંજ્ઞાનિત્યતાયા સંજ્ઞાનિત્યતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંજ્ઞાસુખતાયા સંજ્ઞાદુઃખતાયા સંજ્ઞાત્મતાયા સંજ્ઞાનાત્મતાયા સંજ્ઞાશાન્તતાયા સંજ્ઞાશાન્તતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે સંસ્કારનિત્યતાયા સંસ્કારાનિત્યતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સંસ્કારસુખતાયાઃ સંસ્કારદુઃખતાયાઃ સંસ્કારાત્મતાયાઃ સંસ્કારાનાત્મતાયાઃ સંસ્કારશાન્તતાયાઃ સંસ્કારાશાન્તતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વિજ્ઞાનનિત્યતાયા વિજ્ઞાનાનિત્યતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, વિજ્ઞાનસુખતાયા વિજ્ઞાનદુઃખતાયા વિજ્ઞાનાત્મતાયા વિજ્ઞાનનાત્મતાયા વિજ્ઞાનશાન્તતાયા વિજ્ઞાનાશાન્તતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે રૂપશૂન્યતાયા રૂપાશૂન્યતાયા રૂપનિમિત્તતાયા રૂપાનિમિત્તતાયા રૂપપ્રણિહિતતાયા રૂપાપ્રણિહિતતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ? એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ,
તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે વિજ્ઞાનશૂન્યતાયા વિજ્ઞાનાશૂન્યતાયા વિજ્ઞાનનિમિત્તતાયા ( પ્સ્પ્1-1: 142 ) વિજ્ઞાનાનિમિત્તતાયા વિજ્ઞાનપ્રણિહિતતાયા વિજ્ઞાનાપ્રણિહિતતાયા એતદ્ અધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ?

સુભૂતિર્ આહ: નો હીદં ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: કિં પુનસ્ ત્વં સુભૂતે ઽર્થવશં પ્રતીત્ય એવં વદસિ: ન રૂપસ્ય નિત્યતાધિવચનં નાનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન રૂપસ્ય પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
ન વેદનાયા નિત્યતાધિવચનં નાનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન વેદનાયાઃ પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
ન સંજ્ઞાયા નિત્યતાધિવચનમ્ અનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન સંજ્ઞાયાઃ પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
ન સંસ્કારાનાં નિત્યતાધિવચનમ્ અનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન સંસ્કારાનાં પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં ( પ્સ્પ્1-1: 143 ) બોધિસત્ત્વ ઇતિ,
ન વિજ્ઞાનસ્ય નિત્યતાધિવચનં નાનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન વિજ્ઞાનસ્ય પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
સુભૂતિર્ આહ: અત્યન્તતયા ભગવન્ રૂપં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો રૂપાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તયા ભગવન્ વેદના ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો વેદનાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ સંજ્ઞા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતઃ સંજ્ઞાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ સંસ્કારા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, કુતઃ સંસ્કારાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ વિજ્ઞાનં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો વિજ્ઞાનાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
અત્યન્તતયા ભગવન્ નિત્યં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો રૂપનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ન્ અનિત્યં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો રૂપાનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ નિત્યં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો વિજ્ઞાનનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ,
અત્યન્તતયા ભગવન્ન્ અનિત્યં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, કુતો વિજ્ઞાનાનિત્યતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ, એવં ન સુખાધિવચનં ન દુઃખાધિવચનં નાત્માધિવચનં નાનાત્માધિવચનં ન શાન્તાધિવચનં ( પ્સ્પ્1-1: 144 ) નાશાન્તાધિવચનં ન શૂન્યતાધિવચનં નાશૂન્યતાધિવચનં ન નિમિત્તાધિવચનં નાનિમિત્તાધિવચનં ન પ્રણિહિતાધિવચનં નાપ્રણિહિતાધિવચનં બોધિસત્ત્વો ભવિષ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: સાધુ સાધુ સુભૂતે, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન વેદનાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન સંજ્ઞાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન સંસ્કારાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન વિજ્ઞાનાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન.
રૂપસ્ય નિત્યાનિત્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન સુખદુઃખાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન આત્મનાનાત્માધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શાન્તાશાન્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શૂન્યાશૂન્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન નિમિત્તાનિમિત્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રણિહિતાપ્રણિહિતાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન,
વેદનાયા નિત્યાનિત્યાધિવચચનમ્ અનુપલભમાનેન સુખદુઃખાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન આત્માનાત્માધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શાન્તાશાન્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શૂન્યાશૂન્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન નિમિત્તાનિમિત્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રણિહિતાપ્રણિહિતાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન,
સંજ્ઞાયા નિત્યાનિત્યાધિવચચનમ્ અનુપલભમાનેન સુખદુઃખાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન આત્મનાનાત્માધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શાન્તાશાન્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શૂન્યાશૂન્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન નિમિત્તાનિમિત્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રણિહિતાપ્રણિહિતાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન,
સંસ્કારાણાં નિત્યાનિત્યાધિવચચનમ્ અનુપલભમાનેન સુખદુઃખાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન આત્માનાત્માધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શાન્તાશાન્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શૂન્યાશૂન્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન નિમિત્તાનિમિત્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રણિહિતાપ્રણિહિતાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન,
વિજ્ઞાનસ્ય નિત્યાનિત્યાધિવચચનમ્ અનુપલભમાનેન સુખદુઃખાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન આત્માનાત્માધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન ( પ્સ્પ્1-1: 145 ) શાન્તાશાન્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન શૂન્યાશૂન્યાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન નિમિત્તાનિમિત્તાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રણિહિતાપ્રણિહિતાધિવચનમ્ અનુપલભમાનેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
યદ્ અપિ સુભૂતે એવં વદસિ, નાહં તં ધર્મં સમનુપશ્યામિ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, ન હિ સુભૂતે ધર્મો ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ.
ઇતિ માર્ગે ધર્મજ્ઞાનમ્
ન સુભૂતે રૂપધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતૂ રૂપધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન સુભૂતે વેદનાધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ વેદનાધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન સુભૂતે સંજ્ઞાધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ સંજ્ઞાધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન સુભૂતે સંસ્કારધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ સંસ્કારધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન સુભૂતે વિજ્ઞાનધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન ચક્ષુર્ધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુશ્ ચક્ષુર્ધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન શ્રોત્રધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુઃ શ્રોત્રધાતું સમનુપશ્યતિ,

ન ઘ્રાણધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ ઘ્રાણધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન જિહ્વાધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ જિહ્વાધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન કાયધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ કાયધાતું સમનુપશ્યતિ,
ન મનોધાતુર્ ધર્મધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપિ ધર્મધાતુર્ ( પ્સ્પ્1-1: 146 ) મનોધાતું સમનુપશ્યતિ.
ઇતિ મર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનક્ષાન્તિઃ
ન સુભૂતે સંસ્કૃતધાતુર્ અસંસ્કૃતધાતું સમનુપશ્યતિ, નાપ્ય્ અસંસ્કૃતધાતુઃ સંસ્કૃતધાતું સમનુપશ્યતિ.
ઇતિ માર્ગે ઽન્વયજ્ઞાનમ્
ઇતિ દર્શનમાર્ગાવવાદઃ
ન ચ સુભૂતે સંસ્કૃતવ્યતિરેકેણાસંસ્કૃતં શક્યં પ્રજ્ઞપયિતું, નાપ્ય્ અસંસ્કૃતવ્યતિરેકેણ સંસ્કૃતં શક્યં પ્રજ્ઞપયિતુમ્.

એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન કઞ્ચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ, અસમનુપશ્યન્ નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, ન ચાસ્ય ક્વચિદ્ ધર્મચિત્તમ્ અવલીયતે, ન વિપ્રતિસારી ભવતિ માનસમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપં ન સમનુપશ્યતિ, વેદનાં ન સમનુપશ્યતિ, સંજ્ઞાં ન સમનુપશ્યતિ, સંસ્કારાન્ ન સમનુપશ્યતિ, વિજ્ઞાનં ન સમનુપશ્યતિ.
ચક્ષુર્ ન સમનુપશ્યતિ, શ્રોત્રં ન સમનુપશ્યતિ, ઘ્રાણં ન સમનુપશ્યતિ, જિહ્વાં ન સમનુપશ્યતિ, કાયં ન સમનુપશ્યતિ, મનો ન સમનુપશ્યતિ.
રૂપાણિ ન સમનુપશ્યતિ, શબ્દાન્ ન સમનુપશ્યતિ, ગન્ધાન્ ન સમનુપશ્યતિ, રસાન્ ન સમનુપશ્યતિ, સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ ન સમનુપશ્યતિ, ધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ.
પૃથિવીધાતુમ્ અબ્ધાતું તેજોધાતું વાયુધાતુમ્ આકાશધાતું વિજ્ઞાનધાતું ન સમનુપશ્યતિ.
અવિદ્યાં ન સમનુપશ્યતિ, સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણોપાદાનભવજાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાન્ ન સમનુપશ્યતિ.
રાગં ન સમનુપશ્યતિ, દ્વેષં ન સમનુપશ્યતિ, મોહં ન સમનુપશ્યતિ.
આત્માનં ન સમનુપશ્યતિ, સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજનકપશ્યકાન્ ન સમનુપશ્યતિ.
કામધાતું ન સમનુપશ્યતિ, રૂપધાતું ન સમનુપશ્યતિ, આરૂપ્યધાતું ન સમનુપશ્યતિ, આકાશધાતું ન સમનુપશ્યતિ. ( પ્સ્પ્1-1: 147 ) શ્રાવકં ન સમનુપશ્યતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધં ન સમનુપશ્યતિ, બોધિસત્ત્વં ન સમનુપશ્યતિ, શ્રાવકધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, બોધિસત્ત્વધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, બુદ્ધં ન સમનુપશ્યતિ, બુદ્ધધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, બોધિં ન સમનુપશ્યતિ, યાવત્ સર્વધર્માન્ ન સમનુપશ્યતિ, સર્વધર્માન્ અસમનુપશ્યન્, નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વશ્ ચિત્તચૈતસિકાન્ ધર્માન્ નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નોત્ત્રસ્યતિ માનસમ્?
ભગવાન્ આહ: તથા હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મનશ્ ચ મનોધાતું ચ નોપલભતે ન સમનુપસ્યતિ, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય નોત્ત્રસ્યતિ માનસમ્. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્માન્ ઉપલબ્ધ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરિતવ્યમ્.
સચેત્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તાં પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, તઞ્ ચ બોધિસત્ત્વં, તચ્ ચ બોધિસત્ત્વનામ, તચ્ ચ બોધિચિત્તં નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, એષ એવ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાવવાદઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ એષૈવાનુશાસં.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: રૂપં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, વેદનાં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, સંજ્ઞાં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્નાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, સંસ્કારાન્ પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, વિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન ( પ્સ્પ્1-1: 148 ) મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ચક્ષુઃ પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, શ્રોત્રં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, ઘ્રાણં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, જિહ્વાં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, કાયં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, મનઃ પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
રૂપં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, શબ્દં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, ગન્ધં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, રસં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, સ્પર્શં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, ધર્મં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, શ્રોત્રવિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, ઘ્રાણવિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, જિહ્વાવિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, કાયવિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, મનોવિજ્ઞાનં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
ચક્ષુઃસંસ્પર્શં ચક્ષુઃસંસ્પર્શજાં વેદનાં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, શ્રોત્રસંસ્પર્શં શ્રોત્રસંસ્પર્શજાં વેદનાં, ઘ્રાણસંસ્પર્શં ઘ્રાણસંસ્પર્શજાં વેદનાં, જિહ્વાસંસ્પર્શં જિહ્વાસંસ્પર્શજાં વેદનાં, કાયસંસ્પર્શં કાયસંસ્પર્શજાં વેદનાં, મનઃસંસ્પર્શં મનઃસંસ્પર્શજાં વેદનાં પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન ( પ્સ્પ્1-1: 149 ) મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
રાગદ્વેષમોહાન્ પ્રહાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપરમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્, એવં સત્કાયદૃષ્ટિં શીલવ્રતપરામર્શં વિચિકિત્સાં કામરાગં વ્યાપાદં રૂપરાગમ્ આરૂપ્યરાગં સંયોજનાનુશયપર્યુત્થાનાનિ પ્રહાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપરમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ચતુરો યોગાન્ ઓઘાન્ ગ્રન્થાન્ ઉપાદાનાનિ ચતુરો વિપર્યાસાન્ પ્રહાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપરમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
દશાકુશલાન્ કર્મપથાન્ પ્રહાતુકામેન, દશકુશલાન્ કર્મપથાન્ પરિજ્ઞાતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.

ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચતુર્ ઋદ્ધિપાદાન્ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યષ્ટાઙ્ગમાર્ગં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદશ્ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ષડ્ અભિજ્ઞા દશ તથાગતબલાનિ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ પરિપૂરયિતુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
બોધ્યઙ્ગં નામ સમાધિં પ્રતિલબ્ધુકામેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
સિંહવિક્રીડિતં સમાધિં, સિંહવિજૃમ્ભિતં સમાધિં, સર્વધારણીમુખં સમાધિં, શૂરઙ્ગમં સમાધિં, રત્નમુદ્રં સમાધિં, ચન્દ્રપ્રભં સમાધિં, ચન્દ્રધ્વજકેતું સમાધિં, સર્વધર્મમુદ્રાગતં સમાધિં, અવલોકિતમુદ્રં સમાધિં, ધર્મધાતુનિયતં સમાધિં, નિયતધ્વજકેતું સમાધિં, વજ્રોપમં સમાધિં, સર્વધર્મપ્રવેશમુખં સમાધિં, સમાધિરાજં સમાધિં, ગગનગઞ્જમુદ્રં સમાધિં, બલવિશુદ્ધં સમાધિં, સમુદ્ગતં સમાધિં, સર્વધર્મનિરુક્તિનિયતપ્રવેશં સમાધિં, સર્વધર્મજ્ઞાનમુદ્રાપ્રવેશં સમાધિં, સર્વધર્મમુદ્રાધારણીમુખં સમાધિં, સર્વધર્માસંપ્રમોષં સમાધિં, સર્વધર્મસમવસરણાકારમુદ્રં ( પ્સ્પ્1-1: 150 ) સમાધિં, આકાશાવસ્થિતં સમાધિં, ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિં સમાધિં, અચ્યુતાનુગામિન્યભિજ્ઞાં સમાધિં, પાત્રગતં સમાધિં, ધ્વજાગ્રકેયૂરં સમાધિં, સર્વક્લેશનિર્દહનં સમાધિં, ચતુર્મારબલવિકરણં સમાધિં, જ્ઞાનોલ્કાં સમાધિં, દશબલોદ્ગતં સમાધિં, આકાશાસંગનિરુક્તિનિરૂપલેપં નામ સમાધિં, એતાનિ ચાન્યાનિ ચ સમાધિમુખાનિ પ્રતિલબ્ધુકામેઅ ન ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અભિપ્રાયં પરિપૂરયિતુકામેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વકુશલમૂલાનિ પરિપૂરયિતુકામેન યૈઃ કુશલમૂલૈઃ પરિપૂર્ણૈર્ નાપાયેષૂપપદ્યતે, ન હીનકુલેષૂપપદ્યતે, ન ચ શ્રાવકભૂમિં વા ન ચ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ, ન ચ બોધિસત્ત્વમૂર્ધામં વા પતતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
શારિપુત્ર આહ: કથં ચાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મૂર્ધામં પતતિ?
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપાયકુશલઃ ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરન્ન્ ઉપાયકૌશલમ્ અજાનન્ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાન્ સમાધીન્ આગમ્ય નૈવ શ્રાવકભૂમિં નૈવ પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતતિ નૈવ બોધિસત્ત્વન્યામમ્ અવક્રામતિ, અયમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વમૂર્ધામઃ.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેન આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાયમ્ આમઃ?
સુભૂતિર્ આહ: આમ ઇત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધર્મતૃષ્ણા.
ઇતિ ભાવનામાર્ગાવવાદઃ
ઇત્ય્ ઉક્તો ઽવવાદઃ
શારિપુત્ર આહ: કતમા આયુષ્મન્ સુભૂતે ધર્મતૃષ્ણા?
સુભૂતિર્ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન ( પ્સ્પ્1-1: 151 ) સંજાનીતે, દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મકમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, રૂપં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્, વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મકમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે. ઇયમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય આનુલોમિકી ધર્મતૃષ્ણા આમઃ.
ઇતિ દુઃખસત્યાધિકારેણ મૃદૂષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
એવં રૂપં પ્રહાતવ્યમ્ અનેન રૂપં પ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, એવં વેદના પ્રહાતવ્યા અનેન વેદના પ્રહાતવ્યેતિ, એવં સંજ્ઞા પ્રહાતવ્યા અનેન સંજ્ઞા પ્રહાતવ્યેતિ, એવં સંસ્કારાઃ પ્રહાતવ્યા અનેન સંસ્કારાઃ પ્રહાતવ્યા ઇતિ, એવં વિજ્ઞાનં પ્રહાતવ્યમ્ અનેન વિજ્ઞાનં પ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે, એવં દુઃખં પરિજ્ઞેયમ્ અનેન દુઃખં પરિજ્ઞેયમ્ ઇતિ, એવં સમુદયઃ પ્રહાતવ્યો ઽનેન સમુદયઃ પ્રહાતવ્ય ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે.
ઇતિ સમુદયસત્યાધિકારેણ મૃદૂષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
એવં નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્યો ઽનેન નિરોધઃ સાક્ષાત્કર્તવ્ય ઇતિ, એવં માર્ગો ભાવયિતવ્યો ઽનેન માર્ગો ભાવયિતવ્ય ઇતિ, અયં સંક્લેશ ઇદં વ્યવદાનમ્ ઇતિ, ઇમે ધર્માઃ સેવિતવ્યા ઇમે ધર્મા ન સેવિતવ્યા ઇતિ, ઇહ ચરિતવ્યમ્ ઇહ ન ચરિતવ્યમ્, અયં માર્ગો ભાવયિતવ્યો ઽયં ન ભાવયિતવ્યઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય શિક્ષા ઇયમ્ અશિક્ષા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ન દાનપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ન શીલપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ન ક્ષાન્તિપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ન વીર્યપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય ન ધ્યાનપારમિતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્યન પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલમ્ ઇદમ્ અનુપાયકૌશલમ્ ઇતિ નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે. અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મૂર્ધામઃ.
સચેદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ઇમાન્ ધર્માન્ એવં નાભિનિવિશતે નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે ઽયં બોધિસત્ત્વસ્યાનુલોમિકી ધર્મતૃષ્ણા આમઃ.
શારિપુત્ર આહ: કતમઃ પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન્યામઃ?

સુભૂતિર્ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નાધ્યાત્મશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન બહિર્ધાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા બહિર્ધાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા શૂન્યતાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન શૂન્યતાશૂન્યતયા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન શૂન્યતાશૂન્યતયા મહાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન મહાશૂન્યતયા શૂન્યતાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન મહાશૂન્યતયા પરમાર્થશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન પરમાર્થશૂન્યતયા મહાશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન પરમાર્થશૂન્યતયા સંસ્કૃતશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સંસ્કૃતશૂન્યતયા પરમાર્થશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સંસ્કૃતશૂન્યતયા અસંસ્કૃતશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાસંસ્કૃતશૂન્યતયા સંસ્કૃતશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાસંસ્કૃતશૂન્યતયા અત્યન્તશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાત્યન્તશૂન્યતયા અસંસ્કૃતશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાત્યન્તશૂન્યતયા અનવરાગ્રશૂન્યતાંસમનુપશ્યતિ, નાનવરાગ્રશૂન્યતયા અત્યન્તશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાનવરાગ્રશૂન્યતયા અનવકારશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાનવકારશૂન્યતયા અનવરાગ્રશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાનવકારશૂન્યતયા પ્રકૃતિશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન પ્રકૃતિશૂન્યતયા અનવકારશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન પ્રકૃતિશૂન્યતયા સર્વધર્મશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સર્વધર્મશૂન્યતયા પ્રકૃતિશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સર્વધર્મશૂન્યતયા સ્વલક્ષણશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સ્વલક્ષણશૂન્યતયા સર્વધર્મશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સ્વલક્ષણશૂન્યતયા અનુપલમ્ભશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાનુપલમ્ભશૂન્યતયા સ્વલક્ષણશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાનુપલમ્ભશૂન્યતયા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાભાવસ્વભાવશૂન્યતયા અનુપલમ્ભશૂન્યતાં ( પ્સ્પ્1-1: 153 ) સમનુપશ્યતિ, નાભાવસ્વભાવશૂન્યતયા ભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન ભાવશૂન્યતયા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન ભાવશૂન્યતયા અભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાભાવશૂન્યતયા ભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, નાભાવશૂન્યતયા સ્વભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સ્વભાવશૂન્યતયા અભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન સ્વભાવશૂન્યતયા પરભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ, ન પરભાવશૂન્યતયા સ્વભાવશૂન્યતાં સમનુપશ્યતિ.
અયં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વન્યામઃ
ઇતિ નિરોધસત્યાધિકારેણ મૃદૂષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતૈવં શિક્ષિતવ્યમ્. યથા શિક્ષમાણેન રૂપં જ્ઞાતવ્યં ન ચ તેન મન્તવ્યં, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં જ્ઞાતવ્યં ન ચ તેન મન્તવ્યં, ચક્ષુર્ જ્ઞાતવ્યમ્ એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનોજ્ઞાતવ્યં ન ચ તેન મન્તવ્યં, શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મા જ્ઞાતવ્યા ન ચ તૈર્ મન્તવ્યં, દાનપારમિતા જ્ઞાતવ્યા શીલપારમિતા જ્ઞાતવ્યા ક્ષાન્તિપારમિતા જ્ઞાતવ્યા વીર્યપારમિતા જ્ઞાતવ્યા ધ્યાનપારમિતા જ્ઞાતવ્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા જ્ઞાતવ્યા ન ચ તાભિર્ મન્તવ્યં, એવં પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગા ભાવયિતવ્યા ન ચ તૈર્ મન્તવ્યં, ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ દશતથાગતબલાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા જ્ઞાતવ્યા ન ચ તૈર્ મન્તવ્યમ્.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા બોધિચિત્તં નામ જ્ઞાતવ્યમ્ અસમચિત્તં નામોદારચિત્તં નામ જ્ઞાતવ્યં ન ચ તેન મન્તવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા તચ્ ચિત્તમ્ અચિત્તં પ્રકૃતિશ્ ચિત્તસ્ય પ્રભાસ્વરા.
શારિપુત્ર આહ: કા પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ચિત્તસ્ય પ્રભાસ્વરતા?
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ચિત્તં ન રાગેણ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, ન દ્વેષેણ મોહેન સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, ન પર્યુત્થાનૈઃ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, નાવરણૈઃ સંયુક્તં ન ( પ્સ્પ્1-1: 154 ) વિસંયુક્તં, નાનુશયૈઃ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, ન સંયોજનૈઃ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, ન દૃષ્ટિકૃતૈઃ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તં, ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તૈઃ સંયુક્તં ન વિસંયુક્તમ્. ઇયં શારિપુત્ર ચિત્તસ્ય પ્રભાસ્વરતા.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અસ્તિ તચ્ ચિત્તં યચ્ ચિત્તમ્ અચિત્તમ્?
સુભૂતિર્ આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા અચિત્તતા તત્રાસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા વિદ્યતે વા ઉપલભ્યતે વા?
શારિપુત્ર આહ: ન ખલ્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: સચેદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર તત્રાચિત્તતાયામ્ અસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા ન વિદ્યતે વા નોપલભ્યતે વા, અપિ નુ તે યુક્ત એષ પર્યનુયોગઃ, યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર એવમ્ આહ, અસ્તિ તચ્ ચિત્તં યચ્ ચિત્તમ્ અચિત્તમ્ ઇતિ.
શારિપુત્ર આહ: કા પુનર્ એષા આયુષ્મન્ સુભૂતે અચિત્તતા?
સુભૂતિર્ આહ: અવિકારા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અવિકલ્પા અચિત્તતા યા સર્વધર્માણાં ધર્મતા, ઇયમ્ ઉચ્યતે અચિત્તતા.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે યથૈવ તચ્ ચિત્તમ્ અવિકારમ્ અવિકલ્પં તથૈવ રૂપમ્ અપ્ય્ અવિકારમ્ અવિકલ્પં, વેદનાપ્ય્ અવિકારા અવિકલ્પા સંજ્ઞાપ્ય્ અવિકારા અવિકલ્પા સંસ્કારા અપ્ય્ અવિકારા અવિકલ્પા વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અવિકારમ્ અવિકલ્પં, એવમ્ એવ ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ, શ્રોત્રધાતુઃ શબ્દધાતુઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ, ઘ્રાણધાતુર્ ગન્ધધાતુર્ ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ, જિહ્વાધાતૂ રસધાતુર્ જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ, કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ કાયવિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ, મનોધાતુર્ ધર્મધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુર્ અવિકારો ઽવિકલ્પઃ. એવમ્ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પારમિતા અભિજ્ઞાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદ્બલાવેણિકા બુદ્ધધર્મા યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિર્ અવિકારા અવિકલ્પા.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યથૈવ ચિત્તમ્ અવિકારમ્ ( પ્સ્પ્1-1: 155 ) અવિકલ્પં તથૈવ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદપારમિતાભિજ્ઞાબોધિપક્ષ્યા ધર્મા દશતથાગતબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા યાવદ્ અનુત્તરા સમ્યક્સંબોધિઃ.
શારિપુત્ર આહ: સાધુ સાધુ આયુષ્મન્ સુભૂતે તદ્યથાપિ નામ ભગવતઃ પુત્ર ઔરસો મુખતો જાતો ધર્મજો ધર્મનિર્મિતો ધર્મદાયાદો નામિષદાયાદઃ પ્રત્યક્ષચક્ષુધર્મેષુ કાયસાક્ષી યથાપિ નામાગ્રારો ઽરણાવિહારિણાં ભગવતા અગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટસ્યાયમ્ ઉપદેશઃ.
એવમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં, અતશ્ ચ બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વો ઽવિનિવર્તનીય ઉપપરીક્ષિતવ્યો ઽવિરહિતશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વેદિતવ્યઃ.
ઇતિ માર્ગસત્યાધિકારેણ મૃદૂષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ

શ્રાવકભૂમાવ્ અપિ આયુષ્મન્ સુભૂતે શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ ઉપપરીક્ષિતવ્યા.
પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમાવ્ અપિ આયુષ્મન્ સુભૂતે શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ ઉપપરીક્ષિતવ્યા.
બોધિસત્ત્વભૂમાવ્ અપિ આયુષ્મન્ સુભૂતે શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ ઉપપરીક્ષિતવ્યા.
બુદ્ધભૂમાવ્ અપિ આયુષ્મન્ સુભૂતે શિક્ષિતુકામેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઇયમ્ એવ પ્રજ્ઞાપારમિતા શ્રોતવ્યોદ્ગ્રહીતવ્યા ધારયિતવ્યા વાચયિતવ્યા પર્યવાપ્તવ્યા યોનિશશ્ ચ ઉપપરીક્ષિતવ્યા.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ત્રીણિ યાનાનિ વિસ્તરેણોપદિષ્ટાનિ યત્ર બોધિસત્ત્વૈર્ મહાસત્ત્વૈઃ શ્રાવકભૂમૌ વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ વા બોધિસત્ત્વભૂમૌ વા શિક્ષિતવ્યમ્.
ઇતિ સર્વેષાં હેતુત્વવિશેષઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ઽહં ભગવન્ ન બોધિસત્ત્વં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં વિન્દામિ નોપલભે ન ( પ્સ્પ્1-1: 156 ) સમનુપશ્યામિ. તત્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ? એતદ્ એવ મે ભગવન્ કૌકૃત્યં સ્યાત્, યો ઽહં વસ્તુ ન વિન્દામિ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ સો ઽહં ભગવન્ વસ્ત્વ્ અવિન્દન્ન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમેન ધર્મેણ કતમં ધર્મમ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ? એતદ્ એવ મે ભગવન્ કૌકૃત્યં સ્યાત્, યો ઽહં સર્વધ્હર્માન્ અવિન્દન્ન્ અનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ નામધેયમાત્રેણાયવ્યયં કુર્યાં બોધિસત્ત્વ ઇતિ વા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ વા.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય નામધેયસ્ય એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્, રૂપસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, વેદનાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સંજ્ઞાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સંસ્કારાણામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચનોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, વિજ્ઞાનસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સો ઽહં ભગવન્ રૂપાદીનામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચાનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કસ્ય નામધેયં કરિષ્યામિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ?
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાત્ તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્.
ચક્ષુષો ઽહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, શ્રોત્રસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, ઘ્રાણસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, જિહ્વાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, કાયસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, મનસો ઽહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવન્ યદ્ અપિ તદ્ રૂપં નામ વેદના નામ સંજ્ઞા નામ સંસ્કારા નામ વિજ્ઞાનં નામ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં ( પ્સ્પ્1-1: 157 ) જિહ્વા કાયો મન ઇતિ નામ, એતાનિ નામધેયાનિ ન સ્થિતાનિ નાસ્થિતાનિ ન વિષ્ટિતાનિ નાવિષ્ટિતાનિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તેષાં નામધેયાનાં, એવં તાનિ નામધેયાનિ ન સ્થિતાનિ નાસ્થિતાનિ ન વિષ્ટિતાનિ નાવિષ્ટિતાનિ, રૂપસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે. એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, સો ઽહં ભગવન્ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચાનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કસ્ય નામધેયં કરિષ્યામિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતં, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય ઘ્રાણવિજ્ઞાનસ્ય જિહ્વાવિજ્ઞાનસ્ય કાયવિજ્ઞાનસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, સો ઽહં ભગવંશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય શ્રોત્રવિજ્ઞાનસ્ય ઘ્રાણવિજ્ઞાનસ્ય જિહ્વાવિજ્ઞાનસ્ય કાયવિજ્ઞાનસ્ય મનોવિજ્ઞાનસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યન્ન્ અનુપલમ્ભમાનઃ કસ્ય નામધેયં કરિષ્યામિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, શ્રોત્રસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવચ્ છ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, ઘ્રાણસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવદ્ ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, જિહ્વાસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવદ્ જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, કાયસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવત્ કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, મનઃસંસ્પર્શસ્યાહં ભગવન્ યાવન્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતસ્યાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, ( પ્સ્પ્1-1: 158 ) પૃથિવીધાતોર્ એવમ્ અબ્ધાતોસ્ તેજોધાતોર્ વાયુધાતોર્ આકાશધાતોર્ વિજ્ઞાનધાતોર્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સનુપશ્યામિ નોપલભે.
એવમ્ અવિદ્યા યાવજ્ જરામરણસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, એવમ્ અવિદ્યાનિરોધસ્ય યાવજ્ જરામરણનિરોધસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, રાગદ્વેષમોહાનામ્ અહં ભગવન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે, પર્યુત્થાનાવરણાનુશયસંયોજનદૃષ્ટિકૃતાનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ ન સમનુપશ્યામિ નોપલભે.

દાનપારમિતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, શીલપારમિતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, ક્ષાન્તિપારમિતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચવ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, વીર્યપારમિતાયા અહં ભગવન્નાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, ધ્યાનપારમિતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ.
આત્મનો ઽહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, એવં સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકાનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ.
સ્મૃત્યુપસ્હાનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેનદ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, શૂન્યતાયા આનિમિત્તસ્યાપ્રણિહિતસ્યાહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, ચતુર્ણાં ધ્યાનાનાં ચતુર્ણામ્ અપ્રમાણાનાં ચતસૃણામ્ આરૂપ્યસમાપત્તીનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, બુદ્ધાનુસ્મૃતેર્ ધર્માનુસ્મૃતેઃ સંઘાનુસ્મૃતેઃ શીલાનુસ્મૃતેસ્ ત્યાગાનુસ્મૃતેર્ દેવતાનુસ્મૃતેર્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, આનાપાનાનુસ્મૃતેર્ મરણાનુસ્મૃતેર્ આયઞ્ ચ ( પ્સ્પ્1-1: 159 ) વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, પઞ્ચાનાં ચક્ષુષામ્ અભિજ્ઞાનાં વૈશારદ્યાનાં દશાનાં તથાગતબલાનામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનામ્ અહં ભગવન્ બુદ્ધધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સો ઽહં ભગવન્ન્ અષ્ટાદશાનામ્ આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચાનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કસ્ય નામધેયં કરિષ્યામિ બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વેન તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્.
સ્વપ્નોપમાનામ્ અહં ભગવન્ પઞ્ચાનામ્ ઉપાદાનસ્કન્ધાનામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, એવં માયોપમાનાં પ્રતિશ્રુત્કોપમાનાં પ્રતિભાસોપમાનાં પ્રતિબિમ્બોપામાનાં મરીચ્યુપમાનાં ઉદકચન્દ્રોપમાનાં નિર્મિતકોપમાનામ્ અહં ભગવન્ પઞ્ચાનામ્ ઉપાદાનસ્કન્ધાનામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ. એવં વિવિક્તસ્ય શાન્તસ્યાનુત્પાદસ્યાનિરોધસ્યાસંક્લેશસ્યાવ્યવદાનસ્ય અહં ભગવન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ. એવં ધર્મધાતોસ્ તથતાયા ભૂતકોટેર્ ધર્મસ્થિતિતાયા ધર્મનિયામતાયા અહં ભગવન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ.
એવં કુશલાનામ્ અકુશલાનાં સાવદ્યાનામ્ અનવદ્યાનાં સાસ્રવાણામ્ અનાસ્રવાણાં સંક્લેશાનાં નિઃક્લેશાનાં લૌકિકાનાં લોકોત્તરાણાં સંસ્કૃતાનામ્ અસંસ્કૃતાનાં સંક્લેશાનાં વ્યવદાનાનાં સંસારિકાણાં નૈર્વાણિકાનામ્ અહં ભગવન્ ધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ.
અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનાં ધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, ભગવતો ઽપ્ય્ અહં ભગવન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચનોપલભે ન સમનુપશ્યામિ.
પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સબોધિસત્ત્વસંઘાનામ્ ( પ્સ્પ્1-1: 160 ) અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, પશ્ચિમસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, ઉત્તરસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, ઉત્તરપૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, પૂર્વદક્ષિણસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુલોકધાતુષુ, દક્ષિણપશ્ચિમસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, પશ્ચિમોત્તરસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, ઊર્ધ્વં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ, અધો દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુલોકધાતુષુ, તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સબોધિસત્ત્વસંઘાનામ્ અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સો ઽહં ભગવંસ્ તથાગતાનામ્ અર્હતાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંઘાનાં સબોધિસત્ત્વસંઘાનામાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલંભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ.

અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાત્ તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતં, સર્વધર્મતથતાયા અહં ભગવન્ન્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ નોપલભે ન સમનુપશ્યામિ, સો ઽહં ભગવન્ સર્વધર્મતથતાયામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચાનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ કતમં બોધિસત્ત્વં કતમસ્યાં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અવવદિષ્યામ્ય્ અનુશાસિષ્યામિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાત્ તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્.
ઇતિ મધ્યોષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
યાપીયં ભગવન્ ધર્મસાંકેતિકી ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિર્ યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ, સા ન કેનચિદ્ વચનીયા સ્કન્ધેન વા ધાતુના વા આયતનેન વા યાવદ્ આવેણિકેન વા બુદ્ધધર્મેણ, યાવદ્ એવૈષા ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિઃ, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ સ્વપ્નો ન કેનચિદ્ વચનીયઃ પ્રતિશ્રુત્કો પ્રતિભાસઃ પ્રતિબિમ્બં નિર્મિતકં ન કેનચિદ્ વચનીયં, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ પૃથિવ્યાપ્તેજોવાય્વાકાશં નામ ન કેનચિદ્ ( પ્સ્પ્1-1: 161 ) વચનીયમ્, તદ્યથાપિ નામ ભગવન્ શીલમ્ ઇતિ સમાધિર્ ઇતિ પ્રજ્ઞેતિ વિમુક્તિર્ ઇતિ વિમુક્તિજ્ઞા અનદર્શનમ્ ઇતિ નામ ન કેનચિદ્ વચનીયં, સ્રોતઆપન્ન ઇતિ નામ ન કેનચિદ્ વચનીયં, સકૃદાગામીતિ, અનાગામીતિ, અર્હન્ન્ ઇતિ, પ્રત્યેકબુદ્ધ ઇતિ, યાવદ્ બોધિસત્ત્વધર્મ ઇતિ તથાગત ઇતિ બુદ્ધ ઇતિ તથતેતિ બુદ્ધધર્મ ઇતિ નામ ન કેનચિદ્ વચનીયં, કુશલેન વા અકુશલેન વા સાવદ્યેન વા અનવદ્યેન વા સુખેન વા દુઃખેનવા આત્મના વા અનાત્મના વા શાન્તેન વા અશાન્તેન વા વિવિક્તેન વા અવિવિક્તેનવા નિમિત્તેન વા અનિમિત્તેન વા ભાવેન વા અભાવેન વા ઇમમ્ અપ્ય્ અહં ભગવન્ અર્થવશં પ્રતીત્ય એવં વદામિ એતદ્ એવ મે ભગવન્ કૌકૃત્યં સ્યાત્, યો ઽહં સર્વધર્માણામ્ આયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચાનુપલભમાનો ઽસમનુપશ્યન્ નામધેયમાત્રેણાયઞ્ ચ વ્યયઞ્ ચ કુર્યાં બોધિસત્ત્વ ઇતિ.
અપિ તુ ખલુ પુનર્ ભગવંસ્ તદ્ અપિ નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતમ્, તત્ કસ્ય હેતોઃ? અવિદ્યમાનત્વાત્ તસ્ય નામધેયસ્ય, એવં તં નામધેયં ન સ્થિતં નાસ્થિતં ન વિષ્ઠિતં નાવિષ્ઠિતં, સચેદ્ ભગવન્ન્ એવં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાષ્યમાણાયાં ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ, માનસં નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે નિયતં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવિનિવર્તણીયાયાં બોધિસત્ત્વભૂમૌ સ્થિતો વેદિતવ્યઃ સુસ્થિતો ઽસ્થાનયોગેન.
ઇતિ અધિમાત્રોષ્મગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યં તેન ન ચક્ષુષિ સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રે ન ઘ્રાણે ન જિહ્વાયાં ન કાયે ન મનસિ સ્થાતવ્યં, તેન ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન શબ્દે ન ગન્ધે ન રસે ન સ્પ્રષ્ટવ્યે ન ધર્મે સ્થાતવ્યં, તેન ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યન્ ન શ્રોત્રવિજ્ઞાને ન ઘ્રાણવિજ્ઞાને ન જિહ્વાવિજ્ઞાને ન કાયવિજ્ઞાને ન મનોવિજ્ઞાને સ્થાતવ્યં, તેન ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યન્ ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન શ્રોત્રસંસ્પર્શે ન શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન ઘ્રાણસંસ્પર્શે ( પ્સ્પ્1-1: 162 ) ન ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન જિહ્વાસંસ્પર્શે ન જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન કાયસંસ્પર્શે ન કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન મનઃસંસ્પર્શે ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યમ્. ન પૃથિવીધાતૌ સ્થાતવ્યં નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ નાકાશધાતૌ ન વિજ્ઞાનધાતૌ સ્થાતવ્યં, તેન નાવિદ્યાયાં સ્થાતવ્યં ન સંસ્કારેષુન વિજ્ઞાને ન નામરૂપે ન ષડાયતને ન સ્પર્સે ન વેદનાયાં ન તૃષ્ણાયાં નોપાદાને ન ભવે ન જાતૌ ન જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌમનસ્યોપયાસેષુ સ્થાતવ્યમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપં રૂપત્વેન શૂન્યં, વેદનાવેદનાત્વેન શૂન્યા, સંજ્ઞા સંજ્ઞાત્વેન શૂન્યા, સંસ્કારાઃ સંસ્કારત્વેન શૂન્યાઃ, વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ ભગવન્ રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્ રૂપં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા રૂપં, રૂપમ્ એવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવ રૂપં, યા ચ ભગવન્ વેદનાયાઃ શૂન્યતા ન સા વેદના, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા વેદના, વેદનૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ વેદના, યા ચ ભગવન્ સંજ્ઞાયાઃ શૂન્યતા ન સા સંજ્ઞા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ સંજ્ઞા, સંજ્ઞૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સંજ્ઞા, યા ચ ભગવન્ સંસ્કારાણાં શૂન્યતા ન તે સંસ્કારાઃ, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ સંસ્કારાઃ, સંસ્કારા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સંસ્કારાઃ, યા ચ ભગવન્ વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા ન તદ્ વિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનમ્.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્.
ન પૃથિવીધાતૌ સ્થાતવ્યં નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ નાકાશધાતૌ ન વિજ્ઞાનધાતૌ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ પૃથિવીધાતુઃ પૃથિવીધાતુત્વેન શૂન્યા, યા ચ પૃથિવીધાતુશૂન્યતા નાસૌ પૃથિવીધાતુર્ ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ પૃથિવીધાતુઃ, પૃથિવીધાતુર્ એવ શૂન્યતા, શૂન્યતૈવ પૃથિવીધાતુઃ, એવમ્ અબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુસ્ તથા હિ ભગવન્ વિજ્ઞાનધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુત્વેન શૂન્યા, યા ચ વિજ્ઞાનધાતુશૂન્યતા નાસૌ વિજ્ઞાનધાતુર્ ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા વિજ્ઞાનધાતુર્ વિજ્ઞાનધાતુર્ એવ શૂન્યતા, શૂન્યતૈવ ( પ્સ્પ્1-1: 163 ) વિજ્ઞાનધાતુઃ. અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન પૃથિવીધાતૌ સ્થાતવ્યં નાબ્ધાતૌ ન તેજોધાતૌ ન વાયુધાતૌ નાકાશધાતૌ ન વિજ્ઞાનધાતૌ સ્થાતવ્યમ્.

ન રૂપે સ્થાતવ્યન્ ન શબ્દે ન ગન્ધેન રસે ન સ્પ્રષ્ટવ્યે ન ધર્મે સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપં રૂપત્વેન શૂન્યં, યા ચ રૂપે શૂન્યતા ન તદ્ રૂપં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા રૂપં, રૂપમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રૂપં, તથા હિ શબ્દઃ શબ્દત્વેન શૂન્યા, યા ચ શબ્દશૂન્યતા ન સ શબ્દો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ શબ્દઃ, શબ્દ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શબ્દઃ, તથા હિ ગન્ધો ગન્ધત્વેન શૂન્યો, યા ચ ગન્ધશૂન્યતા ન સ ગન્ધો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા ગન્ધો, ગન્ધ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ગન્ધઃ, તથા હિ રસો રસત્વેન શૂન્યો, યા ચ રસશૂન્યતા ન સ રસો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા રસો, રસ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રસઃ, તથા હિ સ્પ્રષ્ટવ્યં સ્પ્રષ્ટવ્યત્વેન શૂન્યં, યા ચ સ્પ્રષ્ટવ્યશૂન્યતા ન તત્ સ્પ્રષ્ટવ્યં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ સ્પ્રષ્ટવ્યં, સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સ્પ્રષ્ટવ્યં, તથા હિ ભગવન્ ધર્મો ધર્મત્વેન શૂન્યો, યા ચ ધર્મશૂન્યતા ન તે ધર્મા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા ધર્મા, ધર્મા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધર્માઃ.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપે સ્થાતવ્યં ન શબ્દે ન ગન્ધે ન રસે ન સ્પ્રષ્ટવ્યે ન ધર્મે સ્થાતવ્યં, ન ચક્ષુષિ સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રે ન ઘ્રાણે ન જિહ્વાયાં ન કાયે ન મનસિ સ્થાતવ્યમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંશ્ ચક્ષુશ્ ચક્ષુત્વેન શૂન્યં, યા ચ ચક્ષુઃશૂન્યતા ન તચ્ ચક્ષુર્, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ ચક્ષુશ્, ચક્ષુર્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃ, તથા હિ શ્રોત્રં શ્રોત્રત્વેન શૂન્યં યા ચ શ્રોત્રશૂન્યતા ન તચ્ છ્રોત્રં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ શ્રોત્રં, શ્રોત્રમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શ્રોત્રં, તથા હિ ઘ્રાણં ઘ્રાણત્વેન શૂન્યં, યા ચ ઘ્રાણશૂન્યતા ન તદ્ ઘ્રાણં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા ઘ્રાણં, ઘ્રાણમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ઘ્રાણં, તથા હિ જિહ્વા જિહ્વાત્વેન શૂન્યા, યા ચ જિહ્વાશૂન્યતા ન સા જિહ્વા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા જિહ્વા, જિહ્વૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ જિહ્વા, તથા હિ કાયઃ કાયત્વેન શૂન્યા, યા ચ કાયશૂન્યતા ન સ કાયો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ કાયઃ, કાય એવ શૂન્યતા ( પ્સ્પ્1-1: 164 ) શૂન્યતૈવ કાયઃ, તથા હિ ભગવન્ મનો મનસ્ત્વેન શૂન્યં, યા ચ મનઃશૂન્યતા ન તં મનો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા મનો, મન એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનઃ.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ચક્ષુષિ સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રે ન ઘ્રાણે ન જિહ્વાયાં ન કાયે ન મનસિ સ્થાતવ્યં, ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રવિજ્ઞાનેન ઘ્રાણવિજ્ઞાને ન જિહ્વાવિજ્ઞાને ન કાયવિજ્ઞાને ન મનોવિજ્ઞાને સ્થાતવ્યમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, તથા હિ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ શ્રોત્રવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તચ્ છ્રોત્રવિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં, શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં, તથા હિ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ ઘ્રાણવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તદ્ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા ઘ્રાણવિજ્ઞાનં, ઘ્રાણવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં, તથા હિ જિહ્વાવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ જિહ્વાવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તજ્ જિહ્વાવિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ જિહ્વાવિજ્ઞાનં, જિહ્વાવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ જિહ્વાવિજ્ઞાનં, તથા હિ કાયવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ કાયવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તત્ કાયવિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ કાયવિજ્ઞાનં, કાયવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ કાયવિજ્ઞાનં, તથા હિ મનોવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, યા ચ મનોવિજ્ઞાનશૂન્યતા ન તન્ મનોવિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા મનોવિજ્ઞાનં, મનોવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનોવિજ્ઞાનં,
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાને સ્થાતવ્યન્ ન શ્રોત્રવિજ્ઞાને ન ઘ્રાણવિજ્ઞાને ન જિહ્વાવિજ્ઞાને ન કાયવિજ્ઞાને ન મનોવિજ્ઞાને સ્થાતવ્યં, ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રસંસ્પર્શે ન ઘ્રાણસંસ્પર્શેન જિહ્વાસંસ્પર્શે ન કાયસંસ્પર્શે ન મનઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શત્વેન ( પ્સ્પ્1-1: 165 ) શૂન્યઃ, યા ચ ચક્ષુઃસંસ્પર્શશૂન્યતા ન સ ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્, ચક્ષુઃસંસ્પર્શ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શઃ, તથા હિ ભગવન્ મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શત્વેન શૂન્યો, યા ચ મનઃસંસ્પર્શશૂન્યતા ન સ મનઃસંસ્પર્શો, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા મનઃસંસ્પર્શો, મનઃસંસ્પર્શ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનઃસંસ્પર્શઃ.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યં ન શ્રોત્રસંસ્પર્શે ન ઘ્રાણસંસ્પર્શે ન જિહ્વાસંસ્પર્શે ન કાયસંસ્પર્શે ન મનઃસંસ્પર્શે સ્થાતવ્યમ્.
ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યમ્ એવં યાવન્ ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતે સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતત્વેન શૂન્યં, યા ચ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતાન તચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાશ્ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, તથા હિ ભગવન્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતત્વેન શૂન્યં, યા ચ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં શૂન્યતા ન તન્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે સ્થાતવ્યં, ન શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે, ન ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે, ન જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે, ન કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે ન કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયોત્પન્ને વેદયિતે સ્થાતવ્યમ્.

નાવિદ્યાયાં સ્થાતવ્યમ્ એવં યાવન્ ન જરામરણે સ્થાતવ્યમ્. તત્ ( પ્સ્પ્1-1: 166 ) કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ન્ અવિદ્યા અવિદ્યાત્વેન શૂન્યા, યા ચાવિદ્યાશૂન્યતા ન સાવિદ્યા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અવિદ્યા, અવિદ્યૈવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવાવિદ્યા, એવં સંસ્કારાઃ સંસ્કારત્વેન શૂન્યાઃ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનત્વેન શૂન્યં, નામરૂપં નામરૂપત્વેન શૂન્યં, ષડાયતનં ષડાયતનત્વેન શૂન્યં, સ્પર્શઃ સ્પર્શત્વેન શૂન્યઃ, વેદના વેદનાત્વેન શૂન્યા, તૃષ્ણા તૃષ્ણાત્વેન શૂન્યા, ઉપાદાનમ્ ઉપાદાનત્વેન શૂન્યં, ભવો ભવત્વેન શૂન્યઃ, જાતિર્ જાતિત્વેન શૂન્યા, તથા હિ ભગવઞ્ જરામરણં જરામરણત્વેન શૂન્યં, યા ચ જરા અમરણશૂન્યતા ન તજ્ જરામરણં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા જરામરણં, જરામરણમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ જરામરણમ્.
અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા નાવિદ્યાયાં સ્થાતવ્યં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ન નામરૂપે ન ષડાયતને ન સ્પર્સે ન વેદનાયાં ન તૃષ્ણાયાં નોપાદાનેન ભવે ન જાતૌ ન જરામરણે સ્થાતવ્યમ્.
એવં સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ ચ કર્તવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનત્વેન શૂન્યાનિ, યા ચ ભગવન્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનાં શૂન્યતા ન તાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ સ્થાતવ્યં, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આવેણિકબુદ્ધધર્મા આવેણિકબુદ્ધધર્મત્વેન શૂન્યા યા ચ ભગવન્ન્ આવેણિકબુદ્ધધર્માણાં શૂન્યતા ન તે આવેણિકબુદ્ધધર્મા ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા આવેણિકા બુદ્ધધર્મા આવેણિકા બુદ્ધધર્મા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ( પ્સ્પ્1-1: 167 ) ન સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન દાનપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ દાનપારમિતૈવ શૂન્યા દાનપારમિતાસ્વભાવેન, યા ચ ભગવન્ દાનપારમિતાયાઃ શૂન્યતા ન સા દાનપારમિતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા દાનપારમિતા, દાનપારમિતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ દાનપારમિતા, ન શીલપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ શૂન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન, યા ચ ભગવન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ શૂન્યતા ન સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા, પ્રજ્ઞાપારમિતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ પ્રજ્ઞાપારમિતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન દાનપારમિતાયાં સ્થાતવ્યં, ન શીલપારમિતાયાં ન ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન વીર્યપારમિતાયાં ન ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અક્ષરેષુ ન સ્થાતવ્યં, અક્ષરાભિનિર્હારેષુ ન સ્થાતવ્યં, એકોદાહારે દ્વિર્ ઉદાહારે ત્રિર્ ઉદાહારે ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અક્ષરાણિ શૂન્યાન્ય્ અક્ષરસ્વભાવેન, યા ચ ભગવન્ન્ અક્ષરશૂન્યતા ન તાનિ અક્ષરાણિ, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અક્ષરાણિ, અક્ષરાણ્ય્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાક્ષરાણિ, તદ્ અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા નાક્ષરેષુ સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા નાભિજ્ઞાસુ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અભિજ્ઞા એવ શૂન્યા અભિજ્ઞાસ્વભાવેન, યા ચ ભગવન્ન્ અભિજ્ઞા શૂન્યતા ન તા અભિજ્ઞા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અભિજ્ઞા, અભિજ્ઞા એવશૂન્યતા શૂન્યતૈવાભિજ્ઞાઃ, તદ્ અનેન ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા નાભિજ્ઞાસુ સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ( પ્સ્પ્1-1: 168 ) રૂપાનિત્યતા અનિત્યતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ રૂપાનિત્યતા શૂન્યતા ન સા અનિત્યતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનિત્યતા, અનિત્યતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનિત્યતા, તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ન સ્થાતવ્યમ્.
ન વેદનાનિત્યેતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વેદનાનિત્યતાનિત્યતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ વેદનાનિત્યતાશૂન્યતા ન સા અનિત્યતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનિત્યતા, અનિત્યતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનિત્યતા,
ન સંજ્ઞા અનિત્યેતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સંજ્ઞાનિત્યતાનિત્યતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ સંજ્ઞા અનિત્યતા શૂન્યતા ન સા અનિત્યતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનિત્યતા, અનિત્યતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનિત્યતા,
ન સંસ્કારા અનિત્યા ઇતિ સ્થાતવ્યં, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સંસ્કારાનિત્યતાનિત્યતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ સંસ્કારા અનિત્યતા શૂન્યતા ન સા અનિત્યતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનિત્યતા અનિત્યતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનિત્યતા,
ન વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિજ્ઞાનાનિત્યતાનિત્યતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ વિજ્ઞાનાનિત્યતા શૂન્યતા ન સા અનિત્યતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનિત્યતા, અનિત્યતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનિત્યતા, તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્.

એવં ન રૂપં દુઃખમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપદુઃખતા દુઃખતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ રૂપદુઃખતા શૂન્યતા ન સા દુઃખતા ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા દુઃખતા દુઃખતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ દુઃખતા, તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપં દુઃખમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં. ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિજ્ઞાનદુઃખતા દુઃખતાસ્વભાવેન શૂન્યા યા ચ ભગવન્ વિજ્ઞાનદુઃખતા શૂન્યતા ન સા દુઃખતા ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા દુઃખતા દુઃખતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ દુઃખતા, તદ્ અનેનાપિ ( પ્સ્પ્1-1: 169 ) ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્.
એવં ન રૂપમ્ અનાત્મેતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપાનાત્મતા અનાત્મતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ રૂપાનાત્મતા શૂન્યતા ન સાનાત્મતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનાત્મતા, અનાત્મતૈવશૂન્યતા શૂન્યતૈવાનાત્મતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપમ્ અનાત્મેતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિજ્ઞાનાનાત્મતા અનાત્મતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ વિજ્ઞાનાનાત્મતા શૂન્યતા ન સા અનાત્મતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા અનાત્મતા, અનાત્મતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવાનાત્મતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપં શાન્તમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ રૂપશાન્તતા શાન્તતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ રૂપશાન્તતા શૂન્યતા ન સા શાન્તતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ શાન્તતા, શાન્તતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શાન્તતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન રૂપં શાન્તમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યં, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ વિજ્ઞાનશાન્તતા શાન્તતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ વિજ્ઞાનશાન્તતા શૂન્યતા ન સા શાન્તતા, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ શાન્તતા, શાન્તતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શાન્તતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ન વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ ઇતિ સ્થાતવ્યમ્.
એવં હેતુસમુદયપ્રભવપ્રત્યયતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા તથતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તથતા તથતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવંસ્ તથતાયાઃ શૂન્યતા ન સા તથતા, ન ચાન્યત્ર તથતાયાઃ શૂન્યતા, તથતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ તથતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ( પ્સ્પ્1-1: 170 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા તથતાયાન્ ન સ્થાતવ્યમ્.
એવં ધર્મતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધર્મતા ધર્મતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ ધર્મતાયાઃ શૂન્યતા ન સા ધર્મતા, ન ચાન્યત્ર ધર્મતાયાઃ શૂન્યતા, ધર્મતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધર્મતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્.
એવં ધર્મધાતૌ ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધર્મધાતુર્ ધર્મધાતુસ્વભાવેન શૂન્યો, યા ચ ભવગવન્ ધર્મધાતોઃ શૂન્યતા ન સ ધર્મધાતુર્, ન ચાન્યત્ર ધર્મધાતોઃ શૂન્યતા, ધર્મધાતુર્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધર્મધાતુઃ. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મધાતૌ ન સ્થાતવ્યમ્.
એવં ધર્મનિયામતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધર્મનિયામતા ધર્મનિયામતાસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ ધર્મનિયામતા શૂન્યતા ન સા ધર્મનિયમતા, ન ચાન્યત્ર ધર્મનિયામતાયાઃ શૂન્યતા, ધર્મનિયામતૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધર્મનિયમતા. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધર્મનિયામતાયાં ન સ્થાતવ્યમ્.

એવં ભૂતકોટ્યાં ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભૂતકોટિર્ ભૂતકોટિસ્વભાવેન શૂન્યા, યા ચ ભગવન્ ભૂતકોટેઃ શૂન્યતા ન સા ભૂતકોટિર્, ન ચાન્યત્ર ભૂતકોટેઃ શૂન્યતા, ભૂતકોટિર્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ભૂતકોતિઃ. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ભૂતકોટ્યાં ન સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સર્વધારણીમુખેષુ ન સ્થાતવ્યમ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ધારણીમુખાનિ ધારણીમુખૈઃ શૂન્યાનિ, યા ચ ભગવન્ ધારણીમુખાનાં શૂન્યતા ન તાનિ ધારણીમુખાનિ, ન ચાન્યત્ર ધારણીમુખેભ્યઃ શૂન્યતા, ધારણીમુખાન્ય્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધારણીમુખાનિ. તદ્ અનેનાપિ ભગવન્ પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા ધારણીમુખેષુ ન સ્થાતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલો ઽહઙ્કારમમકારપતિતેન માનસેન સચેદ્ રૂપે ( પ્સ્પ્1-1: 171 ) તિસ્થતિ રૂપાભિસંસ્કારે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદનાયાં સંજ્ઞાયાં સંસ્કારેષુ, સચેદ્ વિજ્ઞાને તિષ્ઠતિ વિજ્ઞાનાભિસંસ્કારે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હ્ય્ અભિસંસ્કારે ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિગૃહ્ણાતિ ન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં યોગમ્ આપદ્યતે ન પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતિ, અપરિપૂરયન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ન નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ રૂપમ્ અપરિગૃહીતં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપરિગૃહીતમ્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? યશ્ ચ રૂપસ્યાપરિગ્રહો ન તદ્ રૂપં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, યશ્ ચ વિજ્ઞાનસ્યાપરિગ્રહો ન તદ્ વિજ્ઞાનં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
એવં યાવદ્ ભૂતકોટિર્ અપરિગૃહીતા. તત્ કસ્ય હેતોઃ? યશ્ ચ ભૂતકોટ્યા અપરિગ્રહો ન સા ભૂતકોટિઃ પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સાપિ પ્રજ્ઞાપારમિતા અપરિગૃહીતા પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
એવં બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા પ્રકૃતિશૂન્યાઃ સર્વધર્માઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યાઃ, તથા ચ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યા યથા ન ક્વચિદ્ ધર્મે મનસો વ્યુપચારો ભવેત્. ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વધર્માપરિગૃહીતં નામ સમાધિમણ્ડલં વિપુલં પુરસ્કૃતમ્ અપ્રમાણં નિયતમ્ અસંહાર્યં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ.
સાપિ સર્વાકારજ્ઞતા અપરિગૃહીતા અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, મહાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, શૂન્યતાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પરમાર્થશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સંસ્કૃતશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અસંસ્કૃતશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અત્યન્તશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનવકારશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સર્વધર્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનુપલમ્ભશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, ભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પરભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ મૃદુમૂર્ધગતસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ન ભગવન્ સર્વાકારજ્ઞતા નિમિત્તતઃ ઉદ્ગ્રહીતવ્યા નિમિત્તં હિ ક્લેશઃ.
કતમત્ પુનર્ નિમિત્તમ્? રૂપં નિમિત્તં વેદના નિમિત્તં સંજ્ઞા નિમિત્તં સંસ્કારા નિમિત્તં વિજ્ઞાનં નિમિત્તં, ચક્ષુર્ નિમિત્તં શ્રોત્રં નિમિત્તં ઘ્રાણં નિમિત્તં જિહ્વા નિમિત્તં કાયો નિમિત્તં મનો નિમિત્તં, રૂપં નિમિત્તં શબ્દો નિમિત્તં ગન્ધો નિમિત્તં રસો નિમિત્તં સ્પર્શો નિમિત્તં ધર્મો નિમિત્તં, સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાક્ષરદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારધર્મધાતુધર્મતાઇધર્મનિયામતાભૂતકોટિનિમિત્તમ્ અયમ્ ઉચ્યતે ક્લેશઃ.
સચેત્ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા નિમિત્તત ઉદ્ગ્રહીતવ્યાભવિષ્યન્ નૈવેહ શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકઃ શાસને શ્રદ્ધામ્ અલપ્સ્યત, અત્ર સર્વજ્ઞજ્ઞાને કતમા ચ શ્રદ્ધા? યેયં પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અભિશ્રદ્દધાનતા અવકલ્પનતા અધિમુક્તિશ્ ચિન્તના તુલના વ્યુપપરીક્ષણા તચ્ ચાનિમિત્તયોગેન, એવમ્ અનિમિત્તત ઉદ્ગ્રહીતવ્યા.
અત્ર પુનઃ શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકઃ અધિમુચ્ય શ્રદ્ધાનુસારી પ્રાદેશિકેન જ્ઞાનેનાવતીર્ણઃ, સો ઽવતીર્ય ન રૂપં પરિગૃહીતવાન્ ન વેદનાં ન સંજ્ઞાં ન સંસ્કારાન્ ન વિજ્ઞાનં પરીગૃહીતવાન્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તેન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન કશ્ચિદ્ ધર્મઃ પરિગૃહીતો નિમિત્તામનસિકારતામ્ ઉપાદાય.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ નાધ્યાત્મપ્રાપ્ત્યભિસમયતસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, ન બહિર્ધાપ્રાપ્ત્યભિસમયતસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મબહિર્ધાપ્રાપ્ત્યભિસમયતસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાપ્ય્ અન્યત્રપ્રાપ્ત્યભિસમયતસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સ તં ધર્મં ન સમનુપશ્યતિ, યો વા પ્રજાનીયાદ્, યં વા પ્રજાનીયાદ્, યેન વા પ્રજાનીયાત્.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? નાધ્યાત્મરૂપસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ નાધ્યાત્મવેદનાયાસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મસંજ્ઞાયાસ્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મસંસ્કારાણાં તજ્ જ્ઞાનં ( પ્સ્પ્1-1: 173 ) સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મવિજ્ઞાનસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ.
ન બહિર્ધારૂપસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, ન બહિર્ધાવેદનાયા ન બહિર્ધાસંજ્ઞાયા ન બહિર્ધાસંસ્કારાણાં ન બહિર્ધાવિજ્ઞાનસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ,
નાધ્યાત્મબહિર્ધારૂપસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાધ્યાત્મબહિર્ધાવેદનાયા નાધ્યાત્મબહિર્ધાસંજ્ઞાયા નાધ્યાત્મબહિર્ધાસંસ્કારાણાં નાધ્યાત્મબહિર્ધાવિજ્ઞાનસ્ય તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ,
નાપ્ય્ અન્યત્રરૂપાત્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, નાપ્ય્ અન્યત્રવેદનાયા, નાપ્ય્ અન્યત્રસંજ્ઞાયા, નાપ્ય્ અન્યત્રસંસ્કારેભ્યો, નાપ્ય્ અન્યત્રવિજ્ઞાનાત્ તજ્ જ્ઞાનં સમનુપશ્યતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
અત્ર પદપર્યાયે શ્રેણિકઃ પરિવ્રાજકો ઽધિમુક્તઃ સો ઽત્રાધિમુચ્ય શ્રદ્ધાનુસારી પ્રાદેશિકેન જ્ઞાનેનાવતીર્ણઃ સર્વજ્ઞજ્ઞાને ધર્મતાં પ્રમાણીકૃત્ય સર્વધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવમ્ અધિમુક્તસ્ તેન ન કશ્ચિદ્ ધર્મઃ પરીગૃહીતો નિમિત્તામનસિકારતામ્ ઉપાદાય, નાપ્ય્ અનેન કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલબ્ધો યં પરિગૃહીયાદ્ વા મુઞ્ચેદ્ વા સર્વધર્માનુદ્ગ્રહાનુત્સર્ગતામ્ ઉપાદાય. સ નિર્વાણેનાપિ ન મન્યતે સર્વધર્માનુદ્ગ્રહાનુત્સર્ગતામ્ ઉપાદાય.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? યઃ સર્વધર્માણામ્ અપરિગ્રહો ઽનુત્સર્ગઃ સા પ્રજ્ઞાપારમિતા, ઇયમ્ અપિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા અપારપારગતામ્ ઉપાદાય, યદ્ રૂપં ન પરિગૃહ્ણાતિ યદ્ વેદનાં ન પરિગૃહ્ણાતિ યત્ સંજ્ઞાં ન પરિગૃહ્ણાતિ યત્ સંસ્કારાન્ ન પરિગૃહ્ણાતિ યદ્ વિજ્ઞાનં ન પરિગૃહ્ણાતિ, સર્વધર્માપરિગૃહીતતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્

સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાક્ષરદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારધર્મધાતુધર્મતાધર્મનિયમતાસમાધિમુખધારણીમુખાનિ, યાવત્ સમધિં ન પરિગૃહ્ણાતિ સર્વધર્માપરિગૃહીતતામ્ ઉપાદાય, ન ચાન્તરાપરિનિર્વાત્ય્ અપરિપૂર્ણૈઃ પ્રણિધાનૈર્, યાવદ્ દશભિસ્ તથાગતબલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈશ્ ચતસૃભિઃ પ્રતિસંવિદ્ભિર્ અષ્ટાદશભિર્ આવેણિકૈર્ બુદ્ધધર્મૈઃ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સર્વધર્મા અધર્મા, યાવત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકા ( પ્સ્પ્1-1: 174 ) બુદ્ધધર્મા અધર્મા, નાપિ તે ધર્મા નાધર્માઃ. ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા સર્વધર્માપરિગૃહીતતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ મધ્યમૂર્ધગતાલમ્બનાકારવિશેષઃ
પુનર્ અપરં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા એવં વ્યુપપરીક્ષિતવ્યમ્.
કતમૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા? કસ્ય ચૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા? કિમ્ એષા પ્રજ્ઞાપારમિતા? કેનૈષા પ્રજ્ઞાપારમિતા?
સચેત્ પુનર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવમ્ ઉપનિધ્યાયતિ, તત્ કિં યો ધર્મો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે સા પ્રજ્ઞાપારમિતેતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
અથ ખલુ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કતમે તે આયુષ્મન્ સુભૂતે ધર્મા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે?
સુભૂતિર્ આહ: પ્રજ્ઞાપારમિતા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધ્યાનપારમિતા આયુષ્માન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વીર્યપારમિતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ક્ષાન્તિપારમિતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, શીલપારમિતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, દાનપારમિતા આયુષ્માન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, શૂન્યતાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, મહાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પરમાર્થશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સંસ્કૃતશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અસંસ્કૃતશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અત્યન્તશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનવરાગ્રશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનવકારશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સર્વધર્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સ્વલક્ષણશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અનુપલમ્ભશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, ભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, સ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, પરભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદના ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંજ્ઞા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંસ્કારા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતા આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, બહિર્ધાશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા ન વિદ્યતે ( પ્સ્પ્1-1: 175 ) નોપલભ્યતે, શૂન્યતાશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, મહાશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, પરમાર્થશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંસ્કૃતશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અસંસ્કૃતશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અત્યન્તશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અનવરાગ્રશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અનવકારશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, પ્રકૃતિશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સર્વધર્મશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સ્વલક્ષણશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અનુપલમ્ભશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અભાવસ્વભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સ્વભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, પરભાવશૂન્યતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, અભિજ્ઞા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે, તથતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધર્મતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધર્મે સ્થિતિતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ધર્મનિયામતા ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, ભૂતકોટિર્ ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, બુદ્ધાપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સર્વાકારજ્ઞતાપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવત્ પરભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સચેત્ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવમ્ ઉપપરીક્ષતે એવમ્ ઉપનિધ્યાયતિ તસ્યૈવમ્ ઉપપરીક્ષમાણસ્યૈવમ્ ઉપનિધ્યાયતશ્ ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, અવિરહિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા વેદિતવ્યઃ.
ઇત્ય્ અધિમાત્રમૂર્ધગતાલમ્બનાકારવિશેષઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતયા અવિરહિતો વેદિતવ્યઃ?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતં રૂપસ્વભાવેન, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન. દાનપારમિતાપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતા દાનપારમિતાસ્વભાવેન, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ( પ્સ્પ્1-1: 176 ) ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતા પ્રજ્ઞાપારમિતાસ્વભાવેન. એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાક્ષરદશબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા વિરહિતા બુદ્ધધર્મસ્વભાવેન, ભૂતકોટિર્ અપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર વિરહિતા ભૂતકોટિસ્વભાવેન.
શારિપુત્ર આહ: કથં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપસ્ય સ્વભાવઃ? કથં વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં? કથં વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવઃ? કથં વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાઙ્ગાનાં સ્વભાવઃ? એવં વિસ્તરેણ યાવત્ કથં ભૂતકોટ્યાઃ સ્વભાવઃ?
સુભૂતિર્ આહ: અભાવ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપસ્ય સ્વભાવઃ, અભાવો વેદનાયાઃ, અભાવઃ સંજ્ઞાયાઃ, અભાવઃ સંસ્કારાણામ્, અભાવો વિજ્ઞાનસ્ય સ્વભાવઃ, અભાવો વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાનાં સ્વભાવઃ, અભાવઃ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાણાં જાતઃ સ્વભાવઃ, અભાવઃ તથતાધર્મધાતુધર્મસ્થિતિતાધર્મનિયામતાનાં સ્વભાવઃ.
એવં વિસ્તરેણ યાવદ્ અભાવો ભૂતકોટ્યાઃ સ્વભાવઃ, તદ્ અનેન ત્વયાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણૈવં વેદિતવ્યમ્, યથા રૂપં વિરહિતં રૂપસ્વભાવેન, વેદના વિરહિતા વેદનાસ્વભાવેન, સંજ્ઞા વિરહિતા સંજ્ઞાસ્વભાવેન, સંસ્કારા વિરહિતાઃ સંસ્કારસ્વભાવેન, વિજ્ઞાનં વિરહિતં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન.
એવં વિસ્તરેણ વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ કર્તવ્યં, યાવદ્ ભૂતકોટિર્ વિરહિતા ભૂતકોટિસ્વભાવેન.

પુનર્ અપરં શારિપુત્ર રૂપં વિરહિતં રૂપલક્ષણેન, વેદના વિરહિતા વેદનાલક્ષણેન, સંજ્ઞા વિરહિતા સંજ્ઞાલક્ષણેન, સંસ્કારા વિરહિતાઃ સંસ્કારલક્ષણેન, વિજ્ઞાનં વિરહિતં વિજ્ઞાનલક્ષણેન. એવં વિસ્તરેણ વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ કર્તવ્યં, યાવદ્ ભૂતકોટિર્ વિરહિતા ભૂતકોટિલક્ષણેન, લક્ષણસ્વભાવેનાપિ લક્ષણં વિરહિતં, સ્વભાવલક્ષણેનાપિ સ્વભાવો વિરહિતઃ.

શારિપુત્ર આહ: ય આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽત્ર શિક્ષિષ્યતે સ નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યો હ્ય્ એવમ્ અત્ર શિક્ષિષ્યતે સ નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
ઇતિ મૃદુક્ષાન્તેર્ આલમ્બનાકારવિશેષઃ
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર અજાતા અનિર્યાતાઃ સર્વધર્માઃ.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે અજાતા અનિર્યાતાઃ સર્વધર્માઃ?
સુભૂતિર્ આહ: રૂપમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યં રૂપસ્વભાવેન તસ્ય નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે, વેદના શારિપુત્ર શૂન્યા વેદનાસ્વભાવેન તસ્યા નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે, સંજ્ઞા શારિપુત્ર શૂન્યા સંજ્ઞાસ્વભાવેન તસ્યા નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે, સંસ્કારાઃ શારિપુત્ર શૂન્યાઃ સંસ્કારસ્વભાવેન તેષાં નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે, વિજ્ઞાનમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર શૂન્યં વિજ્ઞાનસ્વભાવેન તસ્ય નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે. એવં વિસ્તરેણ વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ કર્તવ્યં, યાવદ્ ભૂતકોટિઃ શૂન્યા ભૂતકોટિસ્વભાવેન તસ્યા નાપિ જાતિર્ નાપિ નિર્યાણમ્ ઉપલભ્યતે.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાયા આસન્નીભવતિ યથા યથા ચ સર્વાકારજ્ઞતાયા આસન્નીભવતિ તથા તથા કાયપરિશુદ્ધિઞ્ ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિઞ્ ચ લક્ષણપરિશુદ્ધિં ચાધિગચ્છતિ, યથા યથા ચ કાયપરિશુદ્ધિં ચ ચિત્તપરિશુદ્ધિં ચ લક્ષણપરિશુદ્ધિં ચાધિગચ્છતિ તથા તથા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રાગસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે દોષસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે મોહસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે માનસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે લોભસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે કુદૃષ્ટિસહગતં ચિત્તં નોત્પદ્યતે સ રાગચિત્તાનુત્પાદાદ્ દોષચિત્તાનુત્પાદાન્ મોહચિત્તાનુત્પાદાન્ માનચિત્તાનુત્પાદાલ્ લોભચિત્તાનુત્પાદાત્ કુદૃષ્ટિચિત્તાનુત્પાદાદ્ ન જાતુ માતુઃ કુક્ષાવ્ ઉપપદ્યતે, સતતસમિતમ્ ઔપપાદુકો ભવતિ, બુદ્ધક્ષેત્રેણ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, બુદ્ધાંશ્ ચ ભગવતઃ પર્યુપાસ્તે, ( પ્સ્પ્1-1: 178 ) સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ, ન તૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ વિરહિતો ભવતિ, યાવદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધઃ. એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ આસન્નીભવત્ય્ અનુત્તરાયાઃ સમ્યક્સંબોધેઃ.
ઇતિ મધ્યક્ષાન્તેર્ આલમ્બનાકારવિશેષઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽનુપાયકુશલઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપે ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદનાયાં ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેત્ સંજ્ઞાયાં ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેત્ સંસ્કારેષુ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાને ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ રૂપં નિત્યમ્ અનિત્યં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદના નિત્યા અનિત્યા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંજ્ઞા નિત્યા અનિત્યા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંસ્કારા નિત્યમ્ અનિત્યં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ અનિત્યં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ રૂપં સુખં દુઃખં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદના સુખા દુઃખા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંજ્ઞા સુખા દુઃખા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંસ્કારાઃ સુખા દુઃખા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાનં સુખં દુઃખં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ રૂપમ્ આત્મા અનાત્મા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદના આત્મા અનાત્મા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંજ્ઞા આત્મા અનાત્મા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંસ્કારા આત્માનો ઽનાત્માનો વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાનમ્ આત્મા અનાત્મા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ રૂપં શાન્તમ્ અશાન્તં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદના શાન્તા અશાન્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંજ્ઞા શાન્તા અશાન્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંસ્કારાઃ શાન્તા અશાન્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ અશાન્તં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ રૂપં વિવિક્તમ્ અવિવિક્તં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વેદના વિવિક્તા અવિવિક્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંજ્ઞા વિવિક્તા અવિવિક્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ સંસ્કારા વિવિક્તા અવિવિક્તા વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, સચેદ્ વિજ્ઞાનં વિવિક્તમ્ અવિવિક્તં વેતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલઃ સપ્તત્રિંશત્સુ બોધિપક્ષ્યેષુ ધર્મેષુ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્, એવં યાવદ્ અભિજ્ઞાસુ પારમિતાસ્વ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ પઞ્ચસુ ચક્ષુઃષુ દશસુ તથાગતબલેષુ ચતસૃષુ પ્રતિસંવિત્સુ ચતુર્ષુ વૈશારદ્યેષુ યાવદ્ અષ્ટાદશસ્વ્ આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
સચેદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુપાયકૌશલેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત એવં ભવતિ, અહં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામીત્ય્ ઉપલમ્ભે ચરતિ, અહં ચરામીતિ ચરતિ નિમિત્તે ચરતિ.
સચેદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યૈવં ભવતિ, ય એવં ચરતિ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતિ, સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ભાવયતીતિ નિમિત્ત એવ સ ચરતિ, ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુપાયકૌશલં વેદિતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્ર આયુષ્મન્તં સુભૂતિમ્ એતદ્ અવોચત્: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાનુપાયકૌશલં વેદિતવ્યમ્?

સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ રૂપમ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, વેદનામ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સંજ્ઞામ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સંસ્કારાન્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, વિજ્ઞાનમ્ ( પ્સ્પ્1-1: 180 ) અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સ રૂપમ્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, વેદનામ્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, સંજ્ઞામ્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, સંસ્કારાન્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, વિજ્ઞાનમ્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, રૂપસ્યાભિસંસ્કારે ચરતિ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્યાભિસંસ્કારે ચરતિ તત્ તસ્ય જાતિજરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસકરમ્ ઇતિ વદામિ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર સચેદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલઃ, ચક્ષુર્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વાં કાયઞ્ મનો ઽધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, રૂપમ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, શબ્દાન્ ગન્ધાન્ રસાન્ સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ ધર્માન્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનમ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સચેચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શમ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સચેચ્ છ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શમ્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સચેચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વાધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સચેચ્ છ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વાધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે.
સચેત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, એવં પઞ્ચ ચક્ષૂંષિ ષડ્ અભિજ્ઞાઃ ષટ્ પારમિતાશ્ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદશ્ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીર્ દશતથાગતબલાન્ય્ અષ્ટાદશવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ અર્હત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધત્વં બોધિસત્ત્વત્વં બુદ્ધધર્માન્ અધિતિષ્ઠતિ સંજાનીતે ઽધિમુચ્યતે, સર્વાન્ બુદ્ધધર્માન્ અધિતિષ્ઠન્ સંજાનાનો ઽધિમુચ્યમાનઃ, બુદ્ધધર્માણામ્ અભિસંસ્કારે ચરતિ, અભિસંસ્કારે ચરન્ન્ અપરિમુચ્યતે, જાત્યા જરયા મરણેન ચ શોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસૈર્ ન પરિમુચ્યતે દુઃખેનેતિ વદામિ.
સ ખલુ પુનઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભવ્યઃ શ્રાવકભૂમિં પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમિં વા પતિતું કુતઃ સો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ ( પ્સ્પ્1-1: 181 ) અભિસંભોત્સ્યતે નેદં સ્થાનં વિદ્યતે. એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલો વેદિતવ્યઃ.
શારિપુત્ર આહ: કથમ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ઉપાયકુશલો વેદિતવ્યઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ય આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ન રૂપમ્ અધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે નાધિમુચ્યતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે નાધિમુચ્યતે, એવં યાવદ્ બુદ્ધધર્માન્ નાધિતિષ્ઠતિ ન સંજાનીતે નાધિમુચ્યતે, સ ન રૂપે ચરતિ ન વેદનાયાં ન સંજ્ઞાયાં ન સંસ્કારેષુ ન વિજ્ઞાને ચરતિ, ન રૂપસ્ય નિમિત્તે ચરતિ ન વેદનાયા ન સંજ્ઞાયા ન સંસ્કારાણાં ન વિજ્ઞનસ્ય નિમિત્તે ચરતિ, ન રૂપં નિત્યમ્ ઇતિ નાનિત્યમ્ ઇતિ ચરતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં નિત્યમ્ ઇતિ નાનિત્યમ્ ઇતિ ચરતિ, ન રૂપં સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ચરતિ, ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં સુખમ્ ઇતિ ન દુઃખમ્ ઇતિ નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ, ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ ચરતિ, ન રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ચરતિ, ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ચરતિ ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇતિ ચરતિ, એવં ન વેદના ન સંજ્ઞા ન સંસ્કારા ન વિજ્ઞાનં ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ, ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ ચરતિ ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ચરતિ, ન વિવિક્તમ્ ઇતિ નાવિવિક્તમ્ ઇતિ ચરતિ.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યા રૂપસ્ય શૂન્યતા ન તદ્ રૂપં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયાઃ રૂપં, નાન્યત્ર રૂપાચ્ છૂન્યતા, રૂપમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવં રૂપમ્,
યા વેદનાયાઃ શૂન્યતા સંજ્ઞાયાઃ શૂન્યતા સંસ્કારાણાં શૂન્યતા, યા વિજ્ઞાનસ્ય શૂન્યતા ન તદ્ વિજ્ઞાનં, ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા વિજ્ઞાનં, નાન્યત્ર વિજ્ઞાનાચ્ છૂન્યતા, શૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા.
એવં વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ પારમિતાસ્વ્ અભિજ્ઞાસુ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ બલવૈશારદ્યેષુ પ્રતિસંવિત્સુ આવેણિકેષુબુદ્ધધર્મેષુ, યાવદ્ યા બુદ્ધધર્માણાં શૂન્યતા ન તે બુદ્ધધર્મા,( પ્સ્પ્1-1: 182 ) ન ચાન્યત્ર શૂન્યતાયા બુદ્ધધર્માઃ, નાન્યત્ર બુદ્ધધર્મેભ્યઃ શૂન્યતા, શૂન્યતૈવ બુદ્ધધર્મા બુદ્ધધર્મા એવ શૂન્યતા.
એવમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ ઉપાયકુશલો વેદિતવ્યઃ.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ ભવ્યો ઽનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, સ પુનઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સચેત્ કંચિદ્ ધર્મમ્ ઉપૈતિ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં, નોપૈતિ ન ચરતિ, ઉપૈતિ નોપૈતિ ચ ન ચરતિ, નૈવોપૈતિ ન નોપૈતિ ચ ન ચરતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્.
શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ સુભૂતે નોપૈતિ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્?
સુભૂતિર્ આહ: તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઃ સ્વભાવો નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ અભાવસ્વભાવા પ્રજ્ઞાપારમિતા, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરામીતિ નોપૈતિ, ન ચરામીતિ નોપૈતિ, ચરામિ ચ ન ચરામિ ચેતિ નોપૈતિ, નૈવ ચરામિ ન ન ચરામીતિ નોપૈતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તેન સર્વધર્મા અભાવસ્વભાવા ઇત્ય્ અનુગતા અનુપાત્તાઃ. સચેદ્ એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ચિત્તં નાવલીયતે ન સંલીયતે નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે વેદિતવ્યમ્.
આયુષ્મન્ શારિપુત્રાસન્નીભવત્ય્ અયં બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
ઇત્ય્ અધિમાત્રક્ષાન્તેર્ આલમ્બનાકારવિશેષઃ
સો ઽપિ ખલ્વ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયા અદ્વયા અદ્વૈધીકારા સર્વધર્માભાવસ્વભાવતામ્ ઉપાદાય. અયં સર્વધર્મસ્વભાવાનુત્પત્તિર્ નામ સમાધિર્ બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં વિપુલઃ પુરસ્કૃતો ઽપ્રમાણો નિયતો ઽસંહાર્યઃ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સમાધિના વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યતે.

શારિપુત્ર આહ: કતમૈર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સમાધિભિર્ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: અસ્ત્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વાનાં મહાસત્ત્વાનાં ( પ્સ્પ્1-1: 183 ) શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિર્ યેન સમાધિના વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે.
અસ્તિ રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સુચન્દ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ચન્દ્રધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વધર્મમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અવલોકિતમૂર્ધા નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ધર્મધાતુનિયતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિયતધ્વજકેતુર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વજ્રોપમો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વધર્મપ્રવેશમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમાહિતાવસ્થાપ્રતિષ્ઠાનો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રાજમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ બલવીર્યો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વધર્મસમુદ્ગતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિરુક્તિનિયતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અસેચનકપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ દિગવલોકનો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ધારણીમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અસંપ્રમુષિતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમવસરણો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આકાશસ્ફારણો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વજ્રમણ્ડલો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ધ્વજાગ્રકેતુરાજો નામ સમાધિઃ, અસ્તીન્દ્રકેતુર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સ્રોતાનુગતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સિંહવિજૃમ્ભિતો નામસમાધિઃ, અસ્તિ વ્યત્યસ્તસમાપત્તિર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રણંજહો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વૈરોચનો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિમિષો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિકેતસ્થિતો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિશ્ચિતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિવિપુલપ્રતિપન્નો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનન્તપ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વરધર્મમુદ્રો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમન્તાવભાસો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ શુદ્ધાવાસો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રતિકરો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અજયો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ તેજોવતી નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ક્ષયાપગતો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિર્જિતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિવૃતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સૂર્યપ્રદીપો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ચન્દ્રવિમલો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ શુદ્ધપ્રતિભાસો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આલોકકરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ કારાકારો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ જ્ઞાનકેતુર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ચિત્તસ્થિતિર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમન્તાવલોકો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સુપ્રતિષ્ઠિતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રત્નકોટિર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વરધર્મમુદ્રો ( પ્સ્પ્1-1: 184 ) નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વધર્મસમતા નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રતિજહો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ધર્મોદ્ગતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિકિરણો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વધર્મપદપ્રભેદો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમાક્ષરાવતારો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અક્ષરાવતારો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આવરણચ્છેદો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિગરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ પ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નામનિયતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિકેતચારી નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિતિમિરાપગતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ચારિત્રવતી નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અચલો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિષમશાન્તિર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વગુણસંચયો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિશ્ચિતો નામસમાધિઃ, અસ્તિ શુભપુષ્પિતશુદ્ધો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ બોધ્યઙ્ગવતી નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનન્તપ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આગમસમો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વવિક્રમણો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ પ્રતિચ્છેદકરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિમતિવિકિરણો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિરધિષ્ઠાનો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ એકવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આકારાનભિનિવેશનિર્હારો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આકારાનવકારો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિરતિશયસર્વભવતલવિકિરણો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સંકેતરૂતપ્રવેશો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ઘોષવતી નામ સમાધિઃ, અસ્તિ નિરક્ષરવિમુક્તો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ તેજોવતી નામ સમાધિઃ, અસ્તિ જ્વલનોલ્કા નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રક્ષાનુપરિશોષણો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનાવિલક્ષાન્તિર્ નામ સમાધિઃ,
અસ્તિ સર્વાકારાવતારો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વસુખદુઃખનિરભિનન્દી નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અક્ષયાકારો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ધારણીપતિર્ નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમ્યક્ત્વમિથ્યાત્વસંગ્રહો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ રોષવિરોષપ્રતિરોષો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિમલપ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ શારવતી નામ સમાધિઃ, અસ્તિ પરિપૂર્ણવિમલચન્દ્રપ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ વિદ્યુત્પ્રભો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ મહાવ્યૂહો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સર્વલોકપ્રભાકરો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ સમાધિસમા નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનયવિનયનયવિમુક્તો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનુસરણસર્વસમવસરણો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ અનિલનિયતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ તથતાસ્થિતનિશ્ચિતો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ કાયકલિસંપ્રમથનો નામ ( પ્સ્પ્1-1: 185 ) સમાધિઃ, અસ્તિ વાક્કલિવિધ્વંસનો નામ સમાધિઃ, અસ્તિ ગગનકલ્પો નામ સમાધિઃ, અસ્ત્ય્ આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ.
ઇમે આયુષ્મન્ શારિપુત્ર સમાધયો યૈઃ સમાધિભિર્ વિહરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યતે, અન્યાનિ ચાસંખ્યેયાપ્રમેયાણિ સમાધિમુખાનિ યેષુ શિક્ષ્યમાણા બોધિસત્ત્વ મહાસત્ત્વાઃ ક્ષિપ્રમ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે.
તત્ર કતમઃ શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિઃ? યેન સમાધિના સર્વસમાધીનાં ગોચરમ્ અનુભવત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે શૂરઙ્ગમો નામ સમાધિઃ.

તત્ર કતમો રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ? યેન સમાધિના સર્વસમાધયો મુદ્રિતા ભવત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે રત્નમુદ્રો નામ સમાધિઃ.
એવં યાવત્ તત્ર કતમ આકાશસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ? યત્ર સમાધૌ સ્થિત્વા સર્વધર્માણામ્ આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપતામ્ અનુપ્રાપ્નોત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપો નામ સમાધિઃ.
ઇતિ મૃદ્વગ્રધર્મસ્યાલમ્બનાકારવિશેષહ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતિર્ બુદ્ધાનુભાવેન આયુષ્મન્તં સરિપુત્રમ્ એતદ્ અવોચત્: વ્યકૃતો ઽયમ્ અયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પૂર્વકૈસ્ તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ, યે ઽપ્ય્ એતર્હિ દશદિશિ લોકે તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ, તે ઽપિ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્ તં બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં વ્યાકુર્વન્તિ. ય એતૈઃ સમાધિભિર્ વિહરતિ સ સમાધિમ્ અપિ ન સમનુપશ્યતિ, સ ન ચ તેન સમાધિના મન્યતે, અહં સમાહિત ઇતિ, અહં સમાધિં સમાપત્સ્યે, અહં સમાધિં સમાપન્નઃ, અહં સમાધિં સમાપદ્યે, સર્વ એતે વિકલ્પા બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ન વિદ્યન્તે નોપલભ્યન્તે.
ઇતિ મધ્યાગ્રધર્મસ્યાલંબનાકારવિશેષઃ
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે એષુ સમાધિષુ સ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વ્યાક્રિયતે તથાગતૈર્ અર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સંબુદ્ધૈઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો હીદમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર નાન્યા પ્રજ્ઞાપારમિતા અન્યઃ સમાધિઃ અન્યો બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ એવ સમાધિઃ સમાધિર્ એવ બોધિસત્ત્વઃ.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે નાન્યઃ સમાધિઃ, નાન્યો બોધિસત્ત્વઃ, સમાધિર્ એવ બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ એવ સમાધિઃ સર્વધર્મસમતામ્ ઉપાદાય. તત્ કિં શક્યઃ સ સમાધિર્ દર્શયિતુમ્?
સુભૂતિર્ આહ: ન હ્ય્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સ કુલપુત્રસ્ તં સમાધિં સંજાનીતે?
સુભૂતિર્ આહ: નાયુષ્મન્ શારિપુત્ર સ કુલપુત્રસ્ તં સમાધિં સંજાનીતે.
શારિપુત્ર આહ: કથં ન સંજાનીતે?
સુભૂતિર્ આહ: યથા ન વિકલ્પયતિ.
શારિપુત્ર આહ: કથં ન વિકલ્પયતિ?
સુભૂતિર્ આહ: અવિદ્યમાનત્વેન સર્વધર્માણામ્ એવં તં સમાધિં ન વિકલ્પયતિ, અનેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંજાનીતે.
શારિપુત્ર આહ: કથં ન સંજાનીતે?
સુભૂતિર્ આહ: અવિકલ્પત્વેન તસ્ય સમાધેર્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન સંજાનીતે.
ઇત્ય્ અધિમાત્રાગ્રધર્મસ્યાલમ્બનાકારવિશેષઃ
અથ ખલુ ભગવાન્ આયુષ્મતે સુભૂતયે સાધુકારમ્ અદાત્, સાધુ સાધુ સુભૂતે યથાપિ નામ તે મયા અરણાવિહારિણામ્ અગ્રતાયાં નિર્દિષ્ટસ્ય નિર્દેશઃ.
એવં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્સિતવ્યમ્. એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિઅતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્.
એવં સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યમ્.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે.
ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન. એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં ( પ્સ્પ્1-1: 187 ) શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન,
યાવદ્ વિસ્તરેણ સપ્તત્રિંશદ્બોધિસપક્ષેષુ ધર્મેષુ શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન, યાવદ્ અપ્રમાણધ્યનારૂપ્યસમાપત્તિષુ સિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન, દશબલચતુર્વૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન.
ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે, અનુપલમ્ભયોગેન.
શારિપુત્ર આહ: કિમ્ ઇતિ ભગવન્ નોપલભતે.
ભગવાન્ આહ: આત્માનં શારિપુત્ર નોપલભતે, યાવત્ સત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકાન્ નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાન્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદાન્ નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
દુઃખં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સમુદયં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, નિરોધં નોપલભતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, માર્ગં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
કામધાતું નોપલભતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, રૂપધાતું નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, આરૂપ્યધાતું નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય,
સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાનર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ નોપલભ્યન્તે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પારમિતા નોપલભતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, દશબલચતુર્વૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
સ્રોતઆપન્નં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, સકૃદાગામિનં નોપલભતે અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અનાગામિનં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, અર્હન્તં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, પ્રત્યેકબુદ્ધં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બોધિસત્ત્વં નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, બુદ્ધં ( પ્સ્પ્1-1: 188 ) નોપલભતે, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
શારિપુત્ર આહ: કા પુનર્ ભગવન્ વિશુદ્ધિઃ?
ભગવાન્ આહ: અનુત્પાદઃ શારિપુત્ર અપ્રાદુર્ભાવો ઽનુપલમ્ભો ઽનભિસંસ્કારો વિશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ સામાન્યેન વિકલ્પસંપ્રયોગાધિકારહ્.
શારિપુત્ર આહ: એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ કતમેષુ ધર્મેષુ શિક્ષતે?
ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષામાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન કસ્મિંશ્ચિદ્ ધર્મે શિક્ષતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? નૈતે શારિપુત્ર ધર્માસ્ તથા સંવિદ્યન્તે યથા બાલપૃથગ્જનાનામ્ અભિનિવેશઃ.
શારિપુત્ર આહ: કથં ભગવન્ન્ એતે ધર્માઃ સંવિદ્યન્તે?
ભગવાન્ આહ: યથા ન સંવિદ્યન્તે તથા સંવિદ્યન્તે, એવમ્ અસંવિદ્યમાનાસ્ તેનોચ્યન્તે ઽવિદ્યેતિ.
ઇત્ય્ ઉષ્મગતવિકલ્પસંપ્રયોગે પ્રથમો ઽવિદ્યાવિકલ્પઃ

શારિપુત્ર આહ: કેન કારણેનોચ્યતે અસંવિદ્યમાના અવિદ્યેતિ.
ભગવાન્ આહ: રૂપં શારિપુત્ર ન સંવિદ્યતે, અધ્યાત્યશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં શારિપુત્ર ન સંવિદ્યતે, અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, અધ્યાત્મશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, બહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ તત્રૈવ દ્વિતીયો રૂપાદિસ્કન્ધવિકલ્પઃ
તત્ર બાલા અવિદ્યાયાં તૃષ્ણાયાં ચાભિનિવિષ્ટાઃ, તૈર્ અવિદ્યાં તૃષ્ણાં ચ કલ્પિતાં કલ્પયિત્વા અવિદ્યાતૃષ્ણાભ્યામ્ અભિનિવિશ્ય ઉભાભ્યામ્ અન્તાભ્યાં સક્તાસ્ તે ઉભાવ્ અન્તૌ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, યથા ધર્મા ન સંવિદ્યન્તે, તે તાન્ ધર્માન્ કલ્પયિત્વા નામરૂપે અભિનિવિષ્ટાઃ, યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ ( પ્સ્પ્1-1: 189 ) અભિનિવિષ્ટાઃ.
ઇતિ તત્રૈવ તૃતીયો નામરૂપાભિનિવેશવિકલ્પઃ
તે ધર્મેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટા અસંવિદ્યમાનાવ્ ઉભાવ્ અન્તૌ કલ્પયન્તિ કલ્પયિત્વા ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, કિં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ?
રૂપં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, યાવત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તેન તે બાલા ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છન્તિ.
ઇતિ તત્રૈવ ચતુર્થો ઽન્તદ્વયસક્તિવિકલ્પઃ
તે અવિદ્યાતૃષ્ણાપ્રત્યયં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ. કિં ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ? રૂપં સંક્લિષ્ટમ્ ઇતિ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, એવં રૂપં વ્યવદાનમ્ ઇતિ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, વેદનાં સંજ્ઞાં સંસ્કારાન્ વિજ્ઞાનં સંક્લિષ્ટમ્ ઇતિ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, એવં વિજ્ઞાનં વ્યવદાનમ્ ઇતિ ન જાનન્તિ ન પશ્યન્તિ, તે ન નિર્યાસ્યન્તિ. કુતો ન નિર્યાસ્યન્તિ? કામધાતોર્ ન નિર્યાસ્યન્તિ, રૂપધાતોર્ ન નિર્યાસ્યન્તિ, આરૂપ્યધાતોર્ ન નિર્યાસ્યન્તિ, શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધધર્મેભ્યો ન નિર્યાસ્યન્તિ.
ઇતિ તત્રૈવ પઞ્ચમઃ સંક્લેશવ્યવદાનાજ્ઞાનવિકલ્પઃ
તે ન શ્રદ્દધતિ. કિમ્ ઇતિ ન શ્રદ્દધતિ? રૂપં રૂપેણ શૂન્યમ્ ઇતિ ન શ્રદ્દધતિ, યાવદ્ બોધિર્ બોધ્યાત્મના શૂન્યેતિ ન શ્રદ્દધતિ.
તે ન પ્રતિષ્ઠન્તે. કિમ્ ઇતિ ન પ્રતિષ્ઠન્તે? દાનપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, શીલપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, વીર્યપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન પ્રતિષ્ઠન્તે, અવિનિવર્તનીયભૂમૌ ન પ્રતિષ્ઠન્તે, યાવદ્ બુદ્ધધર્મેષુ ન પ્રતિષ્ઠન્તે, અનેન કારણેન બાલા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે.
તે અભિનિવિષ્ટાઃ. કિમ્ ઇતિ અભિનિવિષ્ટાઃ? રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટાઃ, ચક્ષુષિ શ્રોત્રે ઘ્રાણે જિહ્વાયાં કાયે મનસ્ય્ અભિનિવિષ્ટાઃ, સ્કન્ધધાત્વાયતનેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટાઃ, રાગદ્વેષમોહેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટાઃ, દૃષ્ટિકૃતેષ્વ્ અભિનિવિષ્ટાઃ, યાવદ્ બોધાવ્ અભિનિવિષ્ટાઃ.
શારિપુત્ર આહ: એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ( પ્સ્પ્1-1: 190 ) પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષતે, સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન નિર્યાસ્યતિ.
શારિપુત્ર આહ: કિં કારણં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષતે ન નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્?
ભગવાન્ આહ: ઇહ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ અનુપાયકુશલઃ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, ધ્યાનપારમિતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, વીર્યપારમિતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, ક્ષાન્તિપારમિતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, શીલપારમિતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, દાનપારમિતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
એવમ્ અપ્રમાણધ્યનારૂપ્યસમાપત્તીઃ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાન્ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકાન્બુદ્ધધર્માન્ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, યાવત્ સર્વધર્માન્ સર્વાકારજ્ઞતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે. અનેન શારિપુત્ર પર્યાયેણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન નિર્યાસ્યતિ.
શારિપુત્ર આહ: એવં શિક્ષમાણો ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષતે સર્વાકારજ્ઞતાયાં ન નિર્યાસ્યતિ.
ભગવાન્ આહ: એવં શિક્ષમાણઃ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ન શિક્ષતે ન નિર્યાસ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાયામ્.
ઇતિ તત્રૈવ ષષ્ઠ આર્યમાર્ગપ્રતિષ્ઠાનવિકલ્પઃ
શારિપુત્ર આહ: કથં પુનર્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે યથા શિક્ષમાણઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: યદા શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ.
એવં ખલુ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન, એવં ધ્યાનપારમિતાં વીર્યપારમિતાં ક્ષાન્તિપારમિતાં શીલપારમિતાં દાનપારમિતાં નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, યાવદ્ બોધિં સર્વાકારજ્ઞતાં નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ.
એવં ખલુ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણઃ સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન.
ઇતિ તત્રૈવ સપ્તમ ઉપલમ્ભવિકલ્પઃ
શારિપુત્ર આહ: કસ્યાનુપલમ્ભયોગેન?
ભગવાન્ આહ: આત્માનં શારિપુત્ર નોપલભતે ન સમનુપશ્યતિ, અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નોપલભતે ન સમનુપશ્યત્ય્ અત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ તત્રૈવાષ્ટમ આત્માદિવિકલ્પઃ
અનુત્પાદઃ શારિપુત્રાપ્રાદુર્ભાવો ઽનભિસંસ્કારો વિશુદ્ધિઃ.
ઇતિ તત્રૈવ નવમો વિશુદ્ધ્યુત્પાદાદિવિકલ્પઃ
ઇતિ પ્રથમો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
સો ઽનુપાયકુશલો રૂપં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, યાવદ્ વિજ્ઞાનં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
ઇતિ મૂર્ધગતવિકલ્પસંપ્રયોગે પ્રથમો રાશ્યર્થવિકલ્પઃ
ચક્ષુઃ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, એવં યાવન્ મનઃ, રૂપં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, એવં યાવદ્ ધર્માન્.
ઇતિ તત્રૈવ દ્વિતીય આયદ્વારાર્થવિકલ્પઃ
ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતૂન્ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, એવં યાવન્ મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતૂન્.
ઇતિ તત્રૈવ તૃતીયો ગોત્રાર્થવિકલ્પઃ
અવિદ્યાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે, એવં યાવજ્ જરામરણમ્.
ઇતિ તત્રૈવ ચતુર્થ ઉત્પાદાર્થવિકલ્પઃ

સો ઽધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતાં અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાં કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
ઇતિ તત્રૈવ પઞ્ચમઃ શૂન્યતાર્થવિકલ્પઃ
ષટ્પારમિતાઃ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
ઇતિ તત્રૈવ ષષ્ટઃ પારમિતાર્થવિકલ્પઃ
સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યાન્ ધર્માન્ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
ઇતિ તત્રૈવ સપ્તમો દર્શનમાર્ગવિકલ્પઃ
સ ધ્યાનાભિજ્ઞાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીઃ કલ્પયત્ય્ અભિનિવિશતે.
ઇતિ તત્રૈવાષ્ટમો ભાવનામાર્ગવિકલ્પઃ
સ દશતથાગતબલાનિ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં કલ્પયત્ય્ ( પ્સ્પ્1-1: 192 ) અભિનિવિશતે.
ઇતિ તત્રૈવ નવમઃ શૈક્ષમાર્ગવિકલ્પઃ
ઇતિ દ્વિતીયો ગ્રાહ્યવિકલ્પઃ
આત્માનં શારિપુત્ર નોપલભતે, એવં સત્ત્વં જીવં પોષં પુરુષં પુદ્ગલં મનુજં માનવં કારકં વેદકં જાનકં પશ્યકં નોપલભતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અત્યન્તતયા હ્ય્ આત્મા ન વિદ્યતે નોપલભતે.
ઇતિ ક્ષાન્તિગતવિકલ્પસંપ્રયોગે પ્રથમઃ સ્વતન્ત્રાત્મકવિકલ્પઃ
રૂપં શારિપુત્ર નોપલભતે, યાવદ્ વિજ્ઞાનં નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ દ્વિતીય એકાત્મવિકલ્પઃ
ચક્ષુઃ શારિપુત્ર નોપલભતે, એવં યાવન્ મનઃ, રૂપં નોપલભતે, એવં યાવદ્ બુદ્ધધર્માન્ નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ તૃતીયઃ કારણાત્મવિકલ્પઃ
ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનિ શારિપુત્ર નોપલભતે, યાવન્ મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનાનિ નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ ચતુર્થો દ્રષ્ટાદ્યાત્મવિકલ્પઃ
પ્રતીત્યસમુત્પાદં શારિપુત્ર નોપલભતે, યાવદ્ આરૂપ્યધાતું નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ પઞ્ચમઃ સંક્લેશાધારાત્મવિકલ્પઃ
પ્રથમં ધ્યાનં નોપલભતે, યાવદ્ આરૂપ્યસમાપત્તીર્ નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ ષષ્ટો વૈરાગ્યાધારાત્મવિકલ્પઃ
આર્યસત્યાનિ નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવ સપ્તમો દર્શનાધારાત્મવિકલ્પઃ
અષ્ટૌ વિમોક્ષાન્ નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તીર્ નોપલભતે.
ઇતિ તત્રૈવાષ્ટમો ભાવનાધારાત્મવિકલ્પઃ
દશબલાનિ નોપલભતે, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાં નોપલભતે, કથં નોપલભતે? આત્મત્વેન. તત્ કસ્ય હેતોઃ? આત્મનો ઽત્યન્તવિશુદ્ધિતામ્ ઉપાદાય.
ઇતિ તત્રૈવ નવમઃ કૃતાર્થતાધારાત્મવિકલ્પઃ
ઇતિ પ્રથમો ગ્રાહકવિકલ્પઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: યો ભગવન્ પૃચ્છેત્ કિમ્ અયં માયાપુરુષઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યન્ નિર્યાસ્યતીતિ, તસ્યૈવં પૃચ્છતઃ કથં નિર્દેષ્ટવ્યં સ્યાત્, એવં ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતીતિ, તસ્યૈવં પૃચ્છતઃ કથં નિર્દેષ્ટવ્યં સ્યાત્, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ, સર્વાકારજ્ઞતાં પ્રાપ્સ્યતીતિ, તસ્યૈવં પૃચ્છતઃ કથં નિર્દેષ્ટવ્યં સ્યાત્?
ભગવાન્ આહ: તેન હિ સુભૂતે ત્વામ્ એવાત્ર પ્રતિપ્રક્ષ્યામિ, યથા તે ક્ષમતે તથા વ્યાકુર્યાઃ, તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યા માયા, અન્યા વેદના અન્યા સંજ્ઞા અન્યે સંસ્કારાઃ, અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યા માયા?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ઇત્ય્ અગ્રધર્મગતવિકલ્પસંપ્રયોગે પ્રથમઃ સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યચ્ ચક્ષુઃ, અન્યા માયા અન્યચ્ છ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયઃ, અન્યા માયા અન્યન્ મનઃ, અન્યા માયા અન્યદ્ રૂપં, અન્યા માયા અન્યઃ શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યઃ, અન્યા માયા અન્યે ધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્. ઇતિ તત્રૈવ દ્વિતીય આયતનપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યચ્ ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, અન્યા માયા અન્યચ્ છ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞનં ઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનં, જિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનં, કાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનં, અન્યા માયા અન્યન્ મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનમ્, અન્યા માયા અન્યશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ, અન્યા માયા અન્યઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો ( પ્સ્પ્1_2: 2 ) જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શઃ, અન્યા માયા અન્યો મનઃસંસ્પર્શઃ.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.

ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યચ્ છ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા? સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યઃ પૃથિવીધાતુઃ, અન્યા માયા અન્યો ઽબ્ધાતુસ્ તેજોધાતુર્ વાયુધાતુર્ આકાશધાતુઃ, અન્યા માયા અન્યો વિજ્ઞાનધાતુઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ન્ અન્યઃ પૃથિવીધાતુર્ અન્યા માયા, પૃથિવીધાતુર્ એવ માયા માયૈવ પૃથિવીધાતુઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યો ઽબ્ધાતુર્ અન્યા માયા, અબ્ધાતુર્ એવ માયા માયૈવાબ્ધાતુઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યસ્ તેજોધાતુર્ અન્યા માયા, તેજોધાતુર્ એવ માયા માયૈવ તેજોધાતુઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યો વાયુધાતુર્ અન્યા માયા, વાયુધાતુર્ એવ માયા માયૈવ વાયુધાતુઃ, ન ભગવન્ન્ અન્ય આકાશધાતુર્ અન્યા માયા, આકાશધાતુર્ એવ માયા માયૈવ આકાસધાતુઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યો વિજ્ઞાનધાતુર્ અન્યા માયા, વિજ્ઞાનધાતુર્ એવ માયા માયૈવ વિજ્ઞાનધાતુઃ.
ઇતિ તત્રૈવ તૃતીયો ધાતુપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ન્ અન્યા અવિદ્યા અન્યા માયા, અવિદ્યૈવ માયા માયૈવાવિદ્યા, ન ભગવન્ન્ અન્યે સંસ્કારા અન્યા માયા, સંસ્કારા એવ માયા માયૈવ સંસ્કારાઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યદ્ વિજ્ઞાનમ્ અન્યા માયા, વિજ્ઞાનમ્ એવ માયા માયૈવ વિજ્ઞાનં, ન ભગવન્ન્ અન્યં નામરૂપમ્ અન્યા માયા, નામરૂપમ્ એવ માયા માયૈવ નામરૂપં, ન ભગવન્ન્ અન્યત્ ષડાયતનમ્ અન્યા માયા, ષડાયતનમ્ એવ માયા માયૈવ ષડાયતનં, ( પ્સ્પ્1-2: 3 ) ન ભગવન્ન્ અન્યઃ સ્પર્શો ઽન્યા માયા, સ્પર્શ એવ માયા માયૈવ સ્પર્શઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યા વેદના અન્યા માયા, વેદનૈવ માયા માયૈવ વેદના, ન ભગવન્ન્ અન્યા તૃષ્ણા અન્યા માયા, તૃષ્ણૈવ માયા માયૈવ તૃષ્ણા, ન ભગવન્ન્ અન્યદ્ ઉપાદાનમ્ અન્યા માયા, ઉપાદાનમ્ એવ માયા માયૈવ ઉપાદાનં, ન ભગવન્ન્ અન્યો ભવો ઽન્યા માયા, ભવ એવ માયા માયૈવ ભવઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યા જાતિર્ અન્યા માયા, જાતિર્ એવ માયા માયૈવ જાતિઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યજ્ જરામરણમ્ અન્યા માયા, જરામરણમ્ એવ માયા માયૈવ જરામરણમ્.
ઇતિ તત્રૈવ ચતુર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યે સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષા ધર્માઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ઇતિ તત્રૈવ પઞ્ચમો વ્યવદાનપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યા શૂન્યતા અન્યા માયા અન્યદ્ આનિમિત્તમ્ અન્યા માયા અન્યદ્ અપ્રણિહિતમ્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ઇતિ તત્રૈવ ષષ્ઠો દર્શનમાર્ગપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યા ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ઇતિ તત્રૈવ સપ્તમો ભાવનામાર્ગપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યાઃ સર્વશૂન્યતાઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ઇતિ તત્રૈવાષ્ટમો વિશેષમાર્ગપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યાનિ દશબલાનિ, અન્યા માયા અન્યે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અન્યા માયા અન્યા બોધિઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યદ્ રૂપં, રૂપમ્ એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ રૂપં, ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યા વેદના, વેદનૈવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ વેદના, ન ભગવન્ન્ ( પ્સ્પ્1-2: 4 ) અન્યા માયા અન્યા સંજ્ઞા, સંજ્ઞૈવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ સંજ્ઞા, ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યે સંસ્કારઃ, સંસ્કારા એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ સંસ્કારાઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યદ્ વિજ્ઞાનં, વિજ્ઞાનમ્ એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ વિજ્ઞાનમ્.
ન ભગવન્ન્ અન્યચ્ ચક્ષુર્ અન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યદ્ રૂપમ્ અન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શો ઽન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યચ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા અન્યા માયા.
ન ભગવન્ન્ અન્યચ્ છ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો ઽન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યન્ મનો ઽન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યે ધર્મા અન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યન્ મનોવિજ્ઞાનમ્ અન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યો મનઃસંસ્પર્શો ઽન્યા માયા, ન ભગવન્ન્ અન્યન્ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયાદ્ ઉત્પદ્યતે વેદયિતં સુખં વા દુઃખં વા અદુઃખાસુખં વા અન્યા માયા.
ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યે બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ, બોધિપક્ષ્યા ધર્મા એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ,
ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યે ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ન્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ન ભગવન્ન્ અન્યા માયા અન્યા બોધિઃ, બોધિર્ એવ ભગવન્ માયા માયૈવ ભગવન્ બોધિઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અપિ નુ માયાયા ઉત્પાદો વા નિરોધો વા?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, માયાયાઃ સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, યસ્ય નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષતે? ધ્યાનપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં શીલપારમિતાયાં દાનપારમિતાયાં શિક્ષતે? અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ શિક્ષતે? સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષ્વ્ અભિજ્ઞાદશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ( પ્સ્પ્1-2: 5 ) શિક્ષતે? સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અત્રૈષા સંજ્ઞા સમજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ વ્યવહારો બોધિસત્ત્વ ઇતિ. પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, સંજ્ઞા સમજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ વ્યવહારમાત્રેણ પઞ્ચાનામ્ ઉપાદાનસ્કન્ધાનામ્ ઉત્પાદો વા નિરોધો વા સંક્લેશો વા વ્યવદાનં વા ઉપલભ્યતે?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, યસ્ય ન સંજ્ઞા ન સમજ્ઞા ન પ્રજ્ઞપ્તિર્ ન વ્યવહારો ન નામ ન નામપ્રજ્ઞપ્તિર્ ન કાયો ન કાયકર્મ ન વાક્ ન વાક્કર્મ ન મનો ન મનસ્કર્મ નોત્પાદો ન નિરોધો ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનમ્ અપિ નુ સ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ, અનુપલમ્ભયોગેન.

સુભૂતિર્ આહ: એવં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષમાણેન માયાપુરુષેણૈવ શિક્ષિતવ્યં ભગવત્ય્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ સ એવ માયાપુરુષો વેદિતવ્યઃ, યદ્ ઉત પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે, અપિ ત્વ્ અમી પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યન્તિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવંસ્, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ. એવં સ્વપ્નોપમાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃસ્વપ્નશ્ ચાભાવસ્વભાવો નોપલભ્યતે, તથૈવ પઞ્ચસ્કન્ધા અભાવસ્વભાવતયા નોપલભ્યન્તે.
ભગવાન્ આહ: તત્ કિં મન્યસે સુભૂતે પ્રતિશ્રુત્કોપમાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ, પ્રતિભાસોપમાઃ નિર્મિતકોપમાઃ પ્રતિબિમ્બોપમાઃ પઞ્ચસ્કન્ધાઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં શિક્ષિત્વા સર્વાકારજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યન્તિ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવંસ્, તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવન્ન્ અભાવસ્વભાવાપ્રતિશ્રુત્કા, એવં પ્રતિભાસો નિર્મિતકં પ્રતિબિમ્બં તથૈવ પઞ્ચસ્કન્ધા અભાવસ્વભાવતયા નોપલભ્યન્તે, તથા હિ ભગવન્ માયોપમં રૂપં માયોપમા વેદના માયોપમા સંજ્ઞા માયોપમાઃ સંસ્કારા માયોપમં વિજ્ઞાનં, યચ્ ચ વિજ્ઞાનં તત્ ષડિન્દ્રિયં તે પઞ્ચસ્કન્ધાસ્ તે ચાધ્યાત્મશૂન્યતયા નોપલભ્યન્તે, બહિર્ધાશૂન્યતયા નોપલભ્યન્તે, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતયા નોપલભ્યન્તે, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતયા નોપલભ્યન્તે. સચેદ્ એવં ભગવન્ ભાષ્યમાણો યો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નાવલીયતે ન સંલીયતે ન વિપ્રતિસારી ભવતિ નોત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે, વેદિતવ્યમ્ અયં ભગવન્ નિર્યાસ્યતિ સર્વજ્ઞતાયાં નિર્યાસ્યતિ માર્ગજ્ઞતાયાં સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્સ્યતિ.
ઇતિ તત્રૈવ નવમો ઽશૈક્ષમાર્ગપ્રજ્ઞપ્તિવિકલ્પઃ
ઇતિ દ્વિતીયો ગ્રાહકવિકલ્પઃ.
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મા ખલુ ભગવન્ નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇમં નિર્દેશં શ્રુત્વા અવલીયેત સંલીયેત વિપ્રતિસારી ભવેત્, ઉત્ત્રસ્યેત્ સંત્રસ્યેત્ સંત્રાસમ્ આપદ્યેત.
ભગવાન્ આહ: સચેત્ સુભૂતે નવયાનસંપ્રસ્થિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલો ભવેન્ ન ચ કલ્યાણમિત્રહસ્તગતો ભવેદ્ ઉત્ત્રસ્યેત્ સંત્રસ્યેત્ સંત્રાસમ્ આપદ્યેત.
સુભૂતિર્ આહ: કતમદ્ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકૌશલ્યં યત્ર ચરન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, વેદના સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેનાનિત્યેતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, સંજ્ઞાસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેનાનિત્યેતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, સંસ્કારાઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેનાનિત્યા ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, વિજ્ઞાનં સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ( પ્સ્પ્1-2: 7 ) ચિત્તેનાનિત્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકૌશલ્યં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન રૂપં દુઃખમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, રૂપમ્ અનાત્મેતિ રૂપં શાન્તમ્ ઇતિ રૂપં વિવિક્તમ્ ઇતિ રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ રૂપમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ રૂપમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ વિજ્ઞાનં શાન્તમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનં વિવિક્તમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ આનિમિત્તમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન. ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકૌશલ્યં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યાન્ ધર્મદેશનાઙ્ કરોત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા, યા તેષામ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાનાં મનસિકારાણામ્ અપરામર્ષણતા ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતા, યા તેષામ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાનાં મનસિકારાણાં ક્ષમણારોચનપ્રત્યવેક્ષણતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા, યા તેષામ્ એવ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તાનાં મનસિકારાણાં અનુત્સૃષ્ટિર્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા, યા ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાનાં મનસિકારાણામ્ અનવકાશદાનતા અન્યેષામ્ અપિ વા કુશલાનાં ધર્માણામ્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા, એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ એવં પ્રત્યવેક્ષતે ન રૂપશૂન્યતયા રૂપં શૂન્યં રૂપમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રૂપમ્, ન વેદનાશૂન્યતયા વેદના શૂન્યા વેદનૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ વેદના, ન સંજ્ઞાશૂન્યતયા સંજ્ઞા શૂન્યા સંજ્ઞૈવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સંજ્ઞા, ન સંસ્કારશૂન્યતયા સંસ્કારાઃ શૂન્યાઃ સંસ્કારા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સંસ્કારાઃ, ન વિજ્ઞાનશૂન્યતયા વિજ્ઞાનં શૂન્યં વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ વિજ્ઞાનમ્.
એવં ન ચક્ષુઃશૂન્યતયા ચક્ષુઃ શૂન્યં ચક્ષુર્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃ, ન શ્રોત્રશૂન્યતયા શ્રોત્રં શૂન્યં શ્રોત્રમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શ્રોત્રં, ન ઘ્રાણશૂન્યતયા ઘ્રાણં શૂન્યં ઘ્રાણમ્ એવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવ ઘ્રાણં, ન જિહ્વાશૂન્યતયા જિહ્વા શૂન્યા જિહ્વૈવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવ જિહ્વા, ન કાયશૂન્યતયા કાયઃ શૂન્યઃ કાય એવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવ કાયઃ, ન મનઃશૂન્યતયા મનઃ શૂન્યં મન એવ શૂન્યતાશૂન્યતૈવ મનઃ.
એવં ન રૂપશૂન્યતયા રૂપં શૂન્યં રૂપમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રૂપં, ન શબ્દશૂન્યતયા શબ્દઃ શૂન્યઃ શબ્દ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શબ્દઃ, ન ગન્ધશૂન્યતયા ગન્ધઃ શૂન્યઃ ગન્ધ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ગન્ધઃ, ન રસશૂન્યતયા રસઃ શૂન્યઃ રસ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ રસઃ, ન સ્પ્રષ્ટવ્યશૂન્યતયા સ્પ્રષ્ટવ્યં શૂન્યં સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સ્પ્રષ્ટવ્યં, ન ધર્મશૂન્યતયા ધર્માઃ શૂન્યાઃધર્મા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ધર્માઃ.

એવં ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનશૂન્યતયા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શૂન્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં, ન શ્રોત્રવિજ્ઞાનશૂન્યતયા શ્રોત્રવિજ્ઞાનં શૂન્યં શ્રોત્રવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં, ન ઘ્રાણવિજ્ઞાનશૂન્યતયા ઘ્રાણવિજ્ઞાનં શૂન્યં ઘ્રાણવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ઘ્રાણવિજ્ઞાનં, ન જિહ્વાવિજ્ઞાનશૂન્યતયા જિહ્વાવિજ્ઞાનં શૂન્યં જિહ્વાવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ જિહ્વાવિજ્ઞાનં, ન કાયવિજ્ઞાનશૂન્યતયા કાયવિજ્ઞાનં શૂન્યં કાયવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ કાયવિજ્ઞાનં, ન મનોવિજ્ઞાનશૂન્યતયા મનોવિજ્ઞાનં શૂન્યં મનોવિજ્ઞાનમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનોવિજ્ઞાનમ્.
એવં ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શશૂન્યતયા શૂન્યશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ, એવં ન શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાઃ, ન મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શશૂન્યતયા શૂન્યો ( પ્સ્પ્1-2: 9 ) મનઃસંસ્પર્શ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનઃસંસ્પર્શઃ.
એવં ન ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયા શૂન્યં ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયાશૂન્યં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવશ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયાશૂન્યં ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયા શૂન્યં જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા, શૂન્યતૈવ જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્, ન કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયા શૂન્યં કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ન મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતશૂન્યતયા શૂન્યં મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્.
ન સ્મૃત્યુપસ્થાનશૂન્યતયા સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ શૂન્યાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગાનિ, ન માર્ગશૂન્યતયા માર્ગઃ શૂન્યો માર્ગ એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ માર્ગઃ, ન બલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મશૂન્યતયા બુદ્ધધર્માઃ શૂન્યા બુદ્ધધર્મા એવ શૂન્યતા શૂન્યતૈવ બુદ્ધધર્માઃ. ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરન્ નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
ઇત્ય્ ઉપાયકૌશલં પ્રથમઃ સંપરિગ્રહઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમાનિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ યૈઃ પરિગૃહીત ઇમં પ્રજ્નાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાનિ યાન્ય્ અસ્ય રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, ( પ્સ્પ્1-2: 10 ) તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા, વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, અમૂનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ યાન્ય્ અસ્ય રૂપં દુઃખમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, રૂપમ્ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, વેદના સંજ્ઞાસંસ્કારાઃ, યાન્ય્ અસ્ય વિજ્ઞાનં દુઃખમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ વિજ્ઞાનમ્ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, અમૂનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ યાન્ય્ અસ્ય ચક્ષુર્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ દુઃખમ્ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ દુઃખમ્ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, અમૂનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કલ્યાણમિત્રાણિ યાન્ય્ અસ્ય રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ દુઃખમ્ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, ( પ્સ્પ્1-2: 11 ) અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, એવં શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યં ધર્મા અનિત્યા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખા ઇતિ અનાત્માન ઇતિ શાન્તા ઇતિ વિવિક્તા ઇતિ શૂન્યા ઇતિ આનિમિત્તા ઇતિ અપ્રણિહિતા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. અમૂનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ યાન્ય્ અસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ચક્ષુઃસંસ્પર્શશ્ ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખમ્ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.

એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં શ્રોત્રસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ઘ્રાણસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, જિહ્વાવિજ્ઞાનં જિહ્વાસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, કાયવિજ્ઞાનં કાયસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં, મનોવિજ્ઞાનં મનઃસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખમ્ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્તમ્ ઇતિ વિવિક્તમ્ ઇતિ શૂન્યમ્ ઇતિ આનિમિત્તમ્ ઇતિ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કલ્યાણમિત્રાણિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ કલ્યાણમિત્રાણિ યાન્ય્ અસ્ય સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અનિત્યાનીતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખાનીતિ અનાત્માનીતિ શાન્તાનીતિ વિવિક્તાનીતિ શૂન્યાનીતિ આનિમિત્તાનીતિ અપ્રણિહિતાનીતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ આર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગો ઽનિત્ય ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખ ઇતિ અનાત્મેતિ શાન્ત ઇતિ વિવિક્ત ઇતિ શૂન્ય ઇતિ આનિમિત્ત ઇતિ અપ્રણિહિત ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ( પ્સ્પ્1-2: 12 ) ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽભિજ્ઞા અનિત્યા ઇતિ દુઃખા ઇતિ અનાત્માન ઇતિ શાન્તા ઇતિ વિવિક્તા ઇતિ શૂન્યા ઇતિ આનિમિત્તા ઇતિ અપ્રણિહિતા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ.
એવં વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો દશતથાગતબલાનિ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અપ્ય્ અનિત્યા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ, દુઃખા ઇતિ અનાત્માન ઇતિ શાન્તા ઇતિ વિવિક્તા ઇતિ શૂન્યા ઇતિ આનિમિત્તા ઇતિ અપ્રણિહિતા ઇતિ ધર્મં દેશયન્તિ તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન, તાનિ ચ કુશલમૂલનિ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયન્તિ, અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ. ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય કલ્યાણમિત્રાણિ, યૈઃ પરિગૃહીત ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા નોત્ત્રસ્યતિ ન સંત્રસ્યતિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયામ્ અનુપાયકુશલો ભવિષ્યતિ પાપમિત્રહસ્તગતશ્ ચ ભવિષ્યતિ, ય ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્ત્રસિષ્યતિ સંત્રસિષ્યતિ સંત્રાસમ્ આપત્સ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ પ્રજ્ઞાપારમિતયા મન્યતે, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ધ્યાનપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ ધ્યાનપારમિતયા મન્યતે, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વીર્યપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ વીર્યપારમિતયા મન્યતે, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ ક્ષાન્તિપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ ક્ષાન્તિપારમિતયા મન્યતે, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ શીલપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ શીલપારમિતયા મન્યતે, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ દાનપારમિતાં ભાવયતિ ઉપલભતે, તયા ચ દાનપારમિતયા મન્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( પ્સ્પ્1-2: 13 ) ચરન્ન્ અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈ રૂપમ્ અધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, રૂપં બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, રૂપમ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ રૂપમ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, એવમ્ અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તાં ચાધ્યાત્મશૂન્યતાં બહિર્ધાશૂન્યતામ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતામ્ ઉપલભતે તાભિશ્ ચ શૂન્યતાભિર્ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન.
ચક્ષુર્ અધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, તાશ્ ચ શૂન્યતા ઉપલભતે તયા ચ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, તાશ્ ચ શૂન્યતા ઉપલભતે તયા ચ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન. એવં રૂપશબ્ધગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષુ કર્ત્તવ્યં, યાવચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનંશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનં, એવં ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શઃ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતમ્ અધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, તાશ્ ચ શૂન્યતા ઉપલભતે તયા ચ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન.
એવમ્ અવિદ્યા યાવજ્ જરામરણમ્ અધ્યાત્મશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, બહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યમ્ ઇતિ મનસિકરોતિ, તાશ્ ચ શૂઅન્યતા ઉપલભતે, તેભિર્ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ( પ્સ્પ્1-2: 14 ) ચરન્ન્ અપગતસર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ભાવયતિ તાનિ ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ઉપલભતે તૈશ્ ચ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદાનીન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગાન્ અપ્રમાણાનિ ધ્યાનાનિ આરૂપ્યસમાપત્તીઃ, અભિજ્ઞાઃ પ્રતિસંવિદો દશતથાગતબલાનિ વૈશારદ્યાનિ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ તાંશ્ ચ બુદ્ધધર્માન્ ઉપલભતે તૈશ્ ચ મન્યતે ઉપલમ્ભયોગેન. એવં ખલુ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલ ઇમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્ત્રસ્યતિ સંત્રસ્યતિ સંત્રાસમ્ આપદ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પાપમિત્રપરિગૃહીતો ભવતિ, યેન પાપમિત્રપરિગ્રહેણેમં પ્રજ્ઞાપારમિતાનિર્દેશં શ્રુત્વા ઉત્ત્રસ્યતિ સંત્રસ્યતિ સંત્રાસમ્ આપદ્યતે?

ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય યઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયા વિવેચયતિ, ધ્યાનપારમિતાયા વીર્યપારમિતાયાઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાઃ શીલપારમિતાયા દાનપારમિતાયા વિવેચયતિ, નાત્ર શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ નૈતત્ તથાગતેનાર્હતા સમ્યક્સંબુદ્ધેન ભાષિતમ્ ઇતિ કવિકૃતાન્ય્ એતાનિ કાવ્યાનિ નૈતાનિ શ્રોતવ્યાનિ નોદ્ગ્રહીતવ્યાનિ ન પર્યવાપ્તવ્યાનિ ન ધારયિતવ્યાનિ ન વાચયિતવ્યાનિ ન મનસિકર્તવ્યાનિ નાપિ પરેભ્યો દેશયિતવ્યાનિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં યો ઽસ્ય ન મારકર્માણ્ય્ ઉપદિશતિ, ન મારદોષાન્ આચષ્ટે, ઇતિ હિ મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણ વિવેચયતિ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવં બ્રવીતિ: કિં તે કુલપુત્ર પ્રજ્ઞાપારમિતયા ભાવિતયા? કિં તે ધ્યાનપારમિતયા ભાવિતયા? કિં તે વીર્યપારમિતયા ભાવિતયા? કિં તે ક્ષાન્તિપારમિતયા ભાવિતયા? કિં તે શીલપારમિતયા ભાવિતયા? કિં તે દાનપારમિતયા ભાવિતયા? ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બુદ્ધવેષેણ શ્રાવકભૂમિપ્રતિસંયુક્તાનિ સૂત્રાણિ ગેયં વ્યાકરણં ગાથોદાનં નિદાનમ્ ઇતિવૃત્તકં જાતકાનિ વૈપુલ્યમ્ અદ્ભુતધર્માવદાનોપદેશમ્ ઉપદેક્ષ્યતિ પ્રકાશયિષ્યતિ વિભજિષ્યતિ ઉત્તાનીકરિષ્યતિ સંપ્રકાશયિષ્યતિ, ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ ( પ્સ્પ્1-2: 15 ) મારકર્માણિ ચાખ્યાતાનિ નાવબોધયતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ; ન તે કુલપુત્ર કિંચિદ્ બોધિચિત્તં નાપિ ત્વમ્ અવિનિવર્તનીયો નાપિ ત્વં શક્ષ્યસ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબોદ્ધું, ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણ્ય્ આખ્યાતાનિ નાવબોધયતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય બુદ્ધવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ; ચક્ષુઃ કુલપુત્ર શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનઃ શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, રૂપં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શબ્દો ગન્ધો રસઃ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ધર્માઃ શૂન્યા આત્મના ચાત્મીયેન ચ, ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ઘ્રાણવિજ્ઞાનં જિહ્વાવિજ્ઞાનં કાયવિજ્ઞાનં મનોવિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ શૂન્ય આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શો ઘ્રાણસંસ્પર્શો જિહ્વાસંસ્પર્શઃ કાયસંસ્પર્શો મનઃસંસ્પર્શઃ શૂન્ય આત્મના ચાત્મીયેન ચ, ચક્ષુઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શ્રોત્રસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં ઘ્રાણસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં જિહ્વાસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં કાયસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં મનઃસંસ્પર્શપ્રત્યયવેદયિતં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, દાનપારમિતા શૂન્યા આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા પ્રજ્ઞાપારમિતા શૂન્યા આત્મના ચાત્મીયેન ચ, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ શૂન્યાનિ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગા યાવદ્ આવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ શૂન્યા આત્મના ચાત્મીયેનચ, કિં કરિષ્યસ્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ નાચષ્ટે નોપદિશતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં પ્રત્યેકબુદ્ધવેષેણોપસંક્રમ્યૈવં વક્ષ્યતિ; શૂન્યા કુલપુત્ર પૂર્વા દિગ્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ ચ નાત્ર બુદ્ધો ન બોધિર્ ન બોધિસત્ત્વો ન શ્રાવકઃ, એવં સમન્તાદ્ દશ દિશઃ શૂન્યા ( પ્સ્પ્1-2: 16 ) બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ બોધિસત્ત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ ચ નાત્ર બુદ્ધો ન બોધિર્ ન બોધિસત્ત્વો ન શ્રાવકઃ, ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ નોપદેક્ષ્યન્તિ, ઇમાનિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રાણિ વેદિતવ્યાનિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ શ્રમણવેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેભ્યો મનસિકારેભ્યો વિવેક્ષ્ય શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ અનુશાસિષ્યતિ અવવદિષ્યતિ, ય ઇદમ્ એવંરૂપં મારકર્મ નોપદેક્ષ્યતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ ઉપાધ્યાયાચાર્યવેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વં બોધિસત્ત્વચર્યાયા વિવેચયિષ્યતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેભ્યો મનસિકારેભ્યો વિવેચયિષ્યતિ, સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ નિયોજયિષ્યતિ સમ્યક્પ્રહાણેષુ ઋદ્ધિપાદેષુ ઇન્દ્રિયેષુ બલેષુ બોધ્યઙ્ગેષુ માર્ગે નિયોજયિષ્યતિ શૂન્યતાયામ્ આનિમિત્તે ઽપ્રણિહિતે નિયોજયિષ્યતિ, ઇમાન્ય્ એવંરૂપાન્ ધર્માન્ સાક્ષાત્કૃત્વા શ્રાવકભૂમિં સાક્ષાત્કુરુષ્વ, કિં તે કરિષ્યત્ય્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ નાચષ્ટે નોપદિશતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.
પુનર્ અપરં સુભૂતે મારઃ પાપીયાન્ માતાપિતૃવેષેણોપસંક્રમ્ય બોધિસત્ત્વં મહાસત્ત્વમ્ એવં વક્ષ્યતિ; એહિ ત્વં કુલપુત્ર સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ યોગમ્ આપદ્યસ્વ સકૃદાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ અનાગામિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ અર્હત્ત્વફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ યોગમ્ આપદ્યસ્વ કિં તે ઽનુત્તરયા સમ્યક્સંબોધ્યા અભિસંબુદ્ધયા યસ્યાઃ કૃતશો ઽસંખ્યેયાન્ અપ્રમેયાન્ કલ્પાન્ સંસારે સંસરતા હસ્તચ્છેદાઃ પાદચ્છેદાશ્ ચાનુભવિતવ્યાઃ, ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ નોપદેક્ષ્યતિ નાખ્યાસ્યતિ, ઇદં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યમ્.

પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મારઃ પાપીયાન્ ભિક્ષુવેષેણોપસંક્રમ્ય રૂપમ્ અનિત્યમ્ ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, રૂપં દુઃખમ્ અનાત્મકં શાન્તં વિવિક્તં શૂન્યમ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અનિત્યમ્ ( પ્સ્પ્1-2: 17 ) ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, વિજ્નાનં દુઃખમ્ અનાત્મકં શાન્તં વિવિક્તં શૂન્યમ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મનો ઽનિત્યં દુઃખમ્ અનાત્મકં શાન્તં વિવિક્તં શૂન્યમ્ આનિમિત્તમ્ અપ્રણિહિતમ્ ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, એવં યાવત્ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અનિત્યાનિ દુઃખાન્ય્ અનાત્મકાનિ શાન્તાનિ વિવિક્તાનિ શૂન્યાનિ આનિમિત્તાનિ અપ્રણિહિતાનીતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, એવં સમ્યક્પ્રહાણાનિ ઋદ્ધિપાદા ઇન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગો ઽનિત્યો દુઃખો ઽનાત્મકઃ શાન્તો વિવિક્તઃ શૂન્ય આનિમિત્તો ઽપ્રણિહિત ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, યાવદ્ બુદ્ધધર્મા અપિ અનિત્યા દુઃખા અનાત્મકાઃ શાન્તા વિવિક્તાઃ શૂન્યા આનિમિત્તા અપ્રણિહિતા ઇતિ દેશયિષ્યત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, ય ઇમાન્ય્ એવંરૂપાણિ મારકર્માણિ નોપદેક્ષ્યતિ નાખ્યાસ્યતિ, ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પાપમિત્રં વેદિતવ્યં વિદિત્વા ચ પરિવર્જયિતવ્યમ્.
ઇતિ કલ્યાણમિત્રદ્વિતીયસંપરિગ્રહઃ
ઇત્ય્ ઉક્તં નિર્વેધાઙ્ગં ચતુર્વિધમ્
સુભૂતિર્ આહ: બોધિસત્ત્વો બોધિસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્ન્ ઉચ્યતે, બોધિસત્ત્વ ઇતિ ભગવન્ કઃ પદાર્થઃ?
ભગવાન્ આહ: અપદાર્થઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ન હિ સુભૂતે બોધેર્ ઉત્પાદો ઽસ્તિતા વા નાસ્તિતા વા વિદ્યતે વોપલભ્યતે, તસ્માદ્ અપદાર્થઃ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થઃ.
ઇતિ ગોત્રસ્વરૂપમ્
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આકાશે શકુનેઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્વપ્નસ્ય પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે મરીચ્યાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં પ્રતિશ્રુત્કાયાઃ પ્રતિભાસસ્ય પ્રતિબિંબસ્ય ગન્ધર્વનગરસ્ય નિર્મિતસ્યપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇત્ય્ ઉષ્મગતાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ભૂતકોટ્યાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથતાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ અવિતથતાયા અનન્યતથતાયા ધર્મતાયા ધર્મધાતોર્ ધર્મસ્થિતિતાયા ધર્મનિયામતાયાઃ સત્યતાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ બોધિસત્ત્વસ્ય પદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ મૂર્ધગતાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય રૂપસ્ય પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય ચક્ષુષઃ પદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાઃ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય મનસઃ પદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માણાં પદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય ચક્ષુરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં શ્રોત્રશબ્દશ્રોત્રવિજ્ઞાનઘ્રાણગન્ધઘ્રાણવિજ્ઞાનજિહ્વારસજિહ્વાવિજ્ઞાનકાયસ્પ્રષ્ટવ્યકાયવિજ્ઞાનપદાર્થઃ, ( પ્સ્પ્1-2: 19 )
તદ્યથા ઽપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ ક્ષાન્તિગતાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય બહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, યાવદ્ વિસ્તરેણ,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે માયાપુરુષસ્ય પારમિતાસુ સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગેષ્વ્ અપ્રમાણેષુ દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ સ્કન્ધેષુ ધાતુષુ આયતનેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાસુ ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇત્ય્ અગ્રધર્મગતાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય રૂપપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 20 ) મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય ચક્ષુઃપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સર્વબોધિપક્ષ્યધર્મબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્મેષુ ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અસંસ્કૃતધાતૌ સંસ્કૃતધાતુપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, સંસ્કૃતધાતાવ્ અસંસ્કૃતધાતુપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ દર્શનમાર્ગાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અનુત્પાદપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્નાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અનિરોધાનભિસંસ્કારાપ્રાદુર્ભાવાનુપલમ્ભાસંક્લેશપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે અવ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય સુભૂતે ઉત્પાદપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં, વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે ઉત્પાદપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય સુભૂતે નિરોધાભિસંસ્કારપ્રાદુર્ભાવોપલમ્ભસંક્લેશપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે નિરોધાભિસંસ્કારપ્રાદુર્ભાવોપલમ્ભસંક્લેશપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તત્ કસ્ય હેતોઃ? રૂપસ્ય સુભૂતે વ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય સુભૂતે વ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે વ્યસ્તસમસ્તાનાં સ્કન્ધાનાં ધાતૂનામ્ આયતનાનાં પ્રત્યીત્યસમુત્પાદસ્ય ઉત્પાદપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, યાવત્ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષુ વ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યધર્મા પ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાપ્રતિસંવિદ્દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ ઉત્પાદપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં યાવદ્ વ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આવેણિકાનાં બુદ્ધધર્માણાં યાવત્ સંક્લેશવ્યવદાનપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે રૂપસ્યાત્યન્તવિવિક્તત્વાન્ નિમિત્તપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે વિજ્ઞાનસ્યાત્યન્તવિવિક્તત્વાન્ નિમિત્તપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે વ્યસ્તસમસ્તેષુ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદેષ્વ્ અત્યન્તવિવિક્તત્વાન્ નિમિત્તપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સ્મૃત્યુપસ્થાનામ્ અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાન્નિમિત્તપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાપ્રતિસંવિદ્દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માણામ્ અત્યન્તવિશુદ્ધત્વાન્ નિમિત્તપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે,
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકાનાં વિશુદ્ધૌ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, આત્મસત્ત્વજીવપોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકાસત્તામ્ ઉપાદાય, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ ભાવનામાર્ગાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે આદિત્યસ્યોદાગચ્છતઃ પ્રભાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ પ્રતિપક્ષાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે કલ્પોદ્દાહે વર્તમાને સર્વસંસ્કારે ( પ્સ્પ્1-2: 23 ) પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ વિપક્ષપ્રહાનાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય શીલે દૌઃશીલ્યપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય સમાધૌ વિક્ષેપપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તથાગતપ્રજ્ઞાયાં દૌષ્પ્રજ્ઞપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, તથાગતવિમુક્તાવ્ અવિમુક્તિપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શને વિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનપદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.

ઇતિ પ્રતિપક્ષવિપક્ષવિકલ્પપ્રહાણાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે સૂર્યચન્દ્રમસોઃ પ્રભાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ પ્રજ્ઞાકરુણાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધગ્રહનક્ષત્રમણિરત્નજ્યોતિષાં પ્રભાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇત્ય્ અસાધારણગુણાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં દેવાનાં ત્રયસ્ત્રિંશાનાં દેવાનાં યામાનાં દેવાનાં તુષિતાનાં દેવાનાં નિર્માણરતીનાં દેવાનાં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં દેવાનાં બ્રહ્મપાર્ષદ્યાનાં દેવાનાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં દેવાનાં મહાબ્રહ્મણાં ( પ્સ્પ્1-2: 24 ) દેવાનાં યાવદ્ અકનિષ્ઠાનાં દેવાનાં પ્રભાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે.
ઇતિ પરાર્થાનુક્રમાધારઃ
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે તથાગતસ્યાર્હતઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પ્રભાયાઃ પદં ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે, એવમ્ એવ સુભૂઅતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો બોધિસત્ત્વપદાર્થો ન વિદ્યતે નોપલભ્યતે. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ સુભૂતે યયા બોધ્યા બોધિસત્ત્વપદાર્થઃ યશ્ ચ બોધિસત્ત્વપદાર્થઃ સર્વ એતે ધર્મા ન સંયુક્તા ન વિસંયુક્તા અરૂપિનો ઽનિદર્શના અપ્રતિઘા એકલક્ષણા યદુતાલક્ષણાઃ, સર્વધર્માણાં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અસક્તતાયામ્ અસદ્ભૂતતાયાં શિક્ષિતવ્યં, અકલ્પનતામ્ અકલ્પનતાં ચોપાદાય, સર્વધર્માશ્ ચ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાવબોદ્ધવ્યાઃ.
ઇત્ય્ અનાભોગે પ્રવૃત્તજ્ઞાનાધારઃ
ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રતિપત્ત્યાધારઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ સર્વધર્માઃ? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્માણામ્ અસદ્ભૂતતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્? કથં ભગવન્ બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા અવબોદ્ધવ્યાઃ?
ભગવાન્ આહ: સર્વધર્મા ઉચ્યન્તે કુશલાશ્ ચાકુશલાશ્ ચ વ્યાકૃતાશ્ ચાવ્યાકૃતાશ્ ચ લૌકિકાશ્ ચ લોકોત્તરાશ્ ચ સાસ્રવાશ્ ચાનાસ્રવાશ્ ચ સંસ્કૃતાશ્ ચાસંસ્કૃતાશ્ ચ સાધારણાશ્ ચાસાધારણાશ્ ચ, ઇમમ્ ઉચ્યન્તે સુભૂતે સર્વધર્મા યત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેનાસદ્ભૂતતાયાં શિક્ષિતવ્યં, ઇમે સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વધર્મા અવબોદ્ધવ્યાઃ.
ઇત્ય્ આલમ્બનસ્વરૂપમ્
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ કુશલા લૌકિકા ધર્માઃ.

ભગવાન્ આહ: કુશલા લૌકિકા ધર્મા ઉચ્યન્તે, માત્રેયતા પિત્રેયતા શ્રામણ્યતા બ્રાહ્મણ્યતા કુલે જ્યેષ્ઠાપચાયિતા, દાનમ્ અયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ શીલમ્ અયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, ભાવનામ્ અયં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ, વૈયાવૃત્યસહગતમ્ ઉપાયકૌશલં, દશકુશલાઃ કર્મપથાઃ, લૌકિક્યો નવસંજ્ઞા, આધ્માતકસંજ્ઞા વિપડુમકસંજ્ઞા વિપૂયકસંજ્ઞા વિલોહિતકસંજ્ઞા વિનીલકસંજ્ઞા વિખાદિતકસંજ્ઞા વિક્ષિપ્તકસંજ્ઞા ( પ્સ્પ્1-2: 25 ) અસ્થિસંજ્ઞા વિદગ્ધકસંજ્ઞા, લૌકિકાનિ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ, લૌકિક્યઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ, લૌકિક્યો દશાનુસ્મૃતયઃ, યદ્ ઉત બુદ્ધાનુસ્મૃતિર્ ધર્માનુસ્મૃતિઃ સંઘાનુસ્મૃતિઃ શીલાનુસ્મૃતિઃ ત્યાગાનુસ્મૃતિર્ દેવતાનુસ્મૃતિર્ આનાપાનાનુસ્મૃતિર્ મરણાનુસ્મૃતિઃ કાયગતાનુસ્મૃતિર્ ઉદ્વેગાનુસ્મૃતિઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે કુશલા લૌકિકાધર્માઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ લૌકિકા અકુશલા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: પ્રાણાતિપાતો ઽદત્તાદાનં કામમિથ્યાચારો મૃષાવાદઃ પૈશુન્યં પારુષ્યં સંભિન્નપ્રલાપો ઽભિધ્યા વ્યાપાદો મિથ્યાદર્શનં દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ, ક્રોધોપનાહૌ મ્રક્ષઃ પ્રદાશો વિહિંસા ઈર્ષ્યા માત્સર્યં માનો મિથ્યામાનઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે લૌકિકા અકુશલા ધર્માઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ન્ અવ્યાકૃતા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: અવ્યાકૃતં કાયકર્મ, અવ્યાકૃતં વાક્કર્મ, અવ્યાકૃતં મનઃકર્મ, અવ્યાકૃતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ, અવ્યાકૃતાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ, અવ્યાકૃતાનિ ષડ્ આયતનાનિ, અવ્યાકૃતાનિ અરૂપ્યાણિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ, અવ્યાકૃતા વિપાકાઃ, સર્વ ઇમ ઉચ્યન્તે અવ્યાકૃતાધર્માઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ લૌકિકાઃ કુશલા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: પઞ્ચ સ્કન્ધા દ્વાદશાયતનાન્ય્ અષ્ટાદશ ધાતવો દશ કુશલાઃ કર્મપથાશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ યે ચાન્યે લૌકિકા ધર્માઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે લૌકિકાઃ કુશલા ધર્માઃ
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ લોકોત્તરાઃ કુશલા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ, શૂન્યતાવિમોક્ષમુખમ્ આનિમિત્તવિમોક્ષમુખમ્ અપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખમ્, અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયમ્ આજ્ઞેન્દ્રિયમ્ આજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં, સવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ, અવિતર્કઃ સવિચારઃ સમાધિઃ, અવિતર્કો ઽવિચારઃ સમાધિઃ, વિદ્યાવિમુક્તિઃ સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં યોનિશોમનસ્કારઃ, અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ કતમે અષ્ટૌ? રૂપી રૂપાણિ પશ્યતિ, ( પ્સ્પ્1-2: 26 ) અયં પ્રથમો વિમોક્ષઃ, અધ્યાત્મમ્ અરૂપસંજ્ઞી બહિર્ધા રૂપાણિ પશ્યતિ, અયં દ્વિતીયો વિમોક્ષઃ, શુભતાયામ્ અધિમુક્તો ભવતિ, અયં તૃતીયો વિમોક્ષઃ, સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્, પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તઙ્ગમાત્, નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયં ચતુર્થો વિમોક્ષઃ, સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયં પઞ્ચમો વિમોક્ષઃ, સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાત્, નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયં ષષ્ઠો વિમોક્ષઃ, સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતનસમતિક્રમાત્, નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયં સપ્તમો વિમોક્ષઃ, સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, અયમ્ અષ્ટમ્ વિમોક્ષઃ, ઇમ અષ્ટૌ વિમોક્ષાઃ.
નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ, ચત્વારિ ધ્યાનાનિ, વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કં સવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદ્ અધ્યાત્મં સંપ્રસાદાચ્ ચેતસ એકોતીભાવાદ્ અવિતર્કમ્ અવિચારં સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, પ્રીતેર્ વિરાગાદ્ ઉપેક્ષકશ્ ચ વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ સુખઞ્ ચ કાયેન પ્રતિસંવેદયતે યત્ તદાર્યા આચક્ષતે ઉપેક્ષકઃ સ્મૃતિમાંશ્ ચસુખવિહારીતિ તૃતીયં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સુખસ્ય ચ પ્રહાણાદ્ દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્ પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તઙ્ગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્ પ્રતિઘસંજ્ઞાનામ્ અસ્તઙ્ગમાન્ નાનાત્વસંજ્ઞાનામ્ અમનસિકારાદ્ અનન્તમ્ આકાશમિતિ આકાશાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાદ્ અનન્તં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનસમતિક્રમાન્ નાસ્તિ કિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ આકિઞ્ચન્યાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતનસમતિક્રમાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, સ સર્વશો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમતિક્રમાત્ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, એતા નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયઃ.
અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા, દશ બલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ, અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે લોકોત્તરાઃ કુશલધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ સાસ્રવા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: પઞ્ચ સ્કન્ધા દ્વાદશાયતનાન્ય્ અષ્ટાદશ ધાતવશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે સાસ્રવા ધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ અનાસ્રવા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વાર ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્ત બોધ્યઙ્ગાન્ય્ આર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગો દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો યાવદ્ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે અનાસ્રવાધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ સંસ્કૃતા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: કામધાતૂ રૂપધાતુર્ આરૂપ્યધાતુર્ યે ઽપ્ય્ અન્યે કેચિત્ ત્રૈધાતુકપર્યાપન્ના ધર્માઃ, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાદયો ધર્માઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે સંસ્કૃતા ધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ન્ અસંસ્કૃતા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: યેષાં ધર્માણાં નોત્પાદો ન નિરોધો નાન્યથાત્વં પ્રજ્ઞાયતે રાગક્ષયો દોષક્ષયો મોહક્ષયશ્ ચ, તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ધર્મતા ધર્મધાતુર્ ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા ભૂતકોટિઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે અસંસ્કૃતા ધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ સાધારણા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચત્વાર્ય્ અપ્રમાણાનિ ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તયઃ પઞ્ચાભિજ્ઞાઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે સાધારણા ધર્માઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ન્ અસાધારણા ધર્માઃ?
ભગવાન્ આહ: સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષધર્મા દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ત્રીણિ વિમોક્ષમુખાનિ અષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, ઇમ ઉચ્યન્તે અસાધારણા ધર્માઃ.

તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સ્વલક્ષણશૂન્યેષુ ધર્મેષુ ન સક્તિઃ કાર્યા, અદ્વયયોગેન ચ સર્વધર્મા અવબોદ્ધવ્યાઃ, અવકલ્પનતામ્ અનવકલ્પનતાં ચોપાદાય.
ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રતિપત્ત્યાલમ્બનમ્
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ ઉચ્યતે ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ, કેન કારણેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે? ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતાં કારયિષ્યતિ, તેન કારણેન સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કતમે ભગવન્ મહાસત્ત્વરાશિર્ મહાસત્ત્વનિકાયઃ યસ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽગ્રતાં કારયિષ્યતિ?
ભગવાન્ આહ: મહાસત્ત્વરાશિર્ મહાસત્ત્વનિકાય ઇતિ સુભૂતે ઉચ્યતે યદ્ ઉત ગોત્રભૂમિર્ અષ્ટમકભૂમિઃ સ્રોતઆપન્નઃ સકૃદાગામી અનાગામી અર્હન્ પ્રત્યેકબુદ્ધઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અવિનિવર્તનીય ઇતિ, અયં સ મહાન્ સત્ત્વરાશિઃ મહાસત્ત્વનિકાયઃ, અસ્ય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽગ્રતાં કારયિષ્યતિ, તત્ર સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન વજ્રોપમં ચિત્તમ્ ઉત્પાદ્ય મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતાઃ કારયિતવ્યાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: કતમો ભગવન્ વજ્રોપમશ્ ચિત્તોત્પાદઃ?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, અપરિમિતે મયા સંસારે સન્નાહં સન્નહ્ય સર્વસ્વપરિત્યાગિના ભવિતવ્યં, સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે મયા સમચિત્તતા ઉત્પાદયિતવ્યા, સર્વસત્ત્વા મયા ત્રિભિર્ યાનૈઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યાઃ, સર્વસત્ત્વાન્ અપિ મયા પરિનિર્વાપ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ પરિનિર્વાપિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? અનુત્પાદો મયા સર્વધર્માણામ્ અવબોદ્ધવ્યઃ, અવ્યવકીર્ણેન મયા સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તેન ષટ્સુ પારમિતાસુ ચરિતવ્યં, સર્વત્રાનુગતાયાં સર્વધર્મપ્રતિવેધપરિનિષ્પત્ત્યાં મયા શિક્ષિતવ્યમ્, એકતયાભિનિર્હારો મયા સર્વધર્માણાં પ્રતિબોદ્ધવ્યઃ, યાવત્ પારમિતાભિનિર્હારપ્રતિવેધાય મયા સર્વધર્માણાં શિક્ષિતવ્યં, સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષધર્માભિનિર્હારપ્રતિવેધાય મયા ધર્માણાં શિક્ષિતવ્યં, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યાભિજ્ઞાજ્ઞાનાભિનિર્હારપ્રતિવેધાય મયા ધર્માણાં શિક્ષિતવ્યં, દશબલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માભિનિર્હારપ્રતિવેધાય મયા ધર્માણાં શિક્ષિતવ્યં, અયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વજ્રોપમશ્ ચિત્તોત્પાદો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતો બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતાં ( પ્સ્પ્1-2: 29 ) કારયિષ્યતિ, તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, યાવન્તઃ સત્ત્વા નૈરયિકા વા તૈર્યગ્યોનિકા વા યમલૌકિકા વા દુઃખાં વેદનાં વેદયન્તિ, તેષામ્ અહમ્ અર્થાય તાં દુઃખાં વેદનાં વેદયેયં તત્ર બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્, એકૈકસ્યાપ્ય્ અહં સત્ત્વસ્યાર્થાય કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રાણિ નૈરયિકં વા તૈર્યગ્યોનિકં વા યમલૌકિકં વા દુઃખમ્ અનુભવેયં, યાવન્ ન તે સત્ત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતા ભવેયુર્ ઇતિ, એતેનોપાયેન સર્વસત્ત્વાનાં કૃતશસ્ તન્ નૈરયિકાદિકં દુઃખમ્ અનુભવેયં, યાવન્ ન તે સત્ત્વા નિરુપધિશેષે નિર્વાણધાતૌ પરિનિર્વૃતા ભવેયુર્ ઇતિ, પશ્ચાદ્ અહમ્ આત્મનઃ કૃતકુશલમ્ અવરોપ્ય કલ્પકોટીનિયુતશતસહસ્રૈર્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્યેયં, અયં સુબૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વજ્રોપમશ્ ચિત્તોત્પાદો યેન મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતાં કારયિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ઉદારચિત્તેન ભવિતવ્યં યેન ચિત્તેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્રતા કારયિતવ્યા, તત્રેયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોદારચિત્તતા યત્ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ન રાગચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ન દોષચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ન મોહચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ન વિહિંસાચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ન શ્રાવકચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ન પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોદારચિત્તતા યયા સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્રતાં કારયિષ્યતિ, તેન ચ ચિત્તેન ન મન્યતે.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અકમ્પ્યચિત્તેન ભવિતવ્યં, તત્રેયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાકમ્પ્યચિત્તતા યત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તમ્ અપિ મનસિકારન્ ન મન્યતે, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાકમ્પ્યચિત્તતા.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વસત્ત્વાનામ્ અન્તિકે હિતસુખચિત્તેન ભવિતવ્યં, તત્રેયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હિતસુખચિત્તતા યા સર્વસત્ત્વાનાં પરિત્રાણતા યઃ સર્વસત્ત્વાનામ્ અપરિત્યાગઃ, તેન ચ ન મન્યતે, ઇયં સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય હિતસુખચિત્તતા. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ સર્વસત્ત્વાનામ્ અગ્રતાં કારયિષ્યતિ.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન ધર્મારાગેણ ભવિતવ્યં ધર્મરતેન ધર્મારામતાયોગમ્ અનુયુક્તેન ભવિતવ્યં, તત્ર કતમો ધર્મો? યદ્ ઉત સર્વધર્માણામ્ અસંભેદઃ, અયમ્ ઉચ્યતે ધર્મઃ, તત્ર કતમા ધર્મરતિર્? યા ધર્મે ઽભિરતિર્ ઇયમ્ ઉચ્યતે ધર્મરતિઃ, તત્ર કતમા ધર્મારામતા? યા તસ્ય ધર્મસ્ય ભાવના બહુલીકરણતા, ઇયમ્ ઉચ્યતે ધર્મારામતા. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતા કારયિતવ્યા અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા બહિર્ધાશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં સ્થિત્વા મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતા કારયિતવ્યા અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ સ્થિત્વા બલેષુ વૈશારદ્યેષુ પ્રતિસમ્વિત્સ્વ્ અષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષુ સ્થિત્વા મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતા કારયિતવ્યા અનુપલમ્ભયોગેન.
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા વજ્રોપમસમાધૌ સ્થિત્વા યાવદ્ આકાશાસઙ્ગવિમુક્તિનિરુપલેપસમાધૌ સ્થિત્વા મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતા કારયિતવ્યા અનુપલમ્ભયોગેન, એતેષુ સુભૂતે ધર્મેષુ સ્થિત્વા બોધિસત્તેન મહાસત્ત્વેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતા મહતઃ સત્ત્વરાશેર્ મહતઃ સત્ત્વનિકાયસ્યાગ્રતા કારયિતવ્યા, તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ.
ઇતિ સર્વસત્ત્વાગ્રતાચિત્તમહત્ત્વમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ શારિપુત્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મમાપિ ભગવન્ પ્રતિભાતિ યેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

ભગવાન્ આહ: પ્રતિભાતુ તે શારિપુત્ર યેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
શારિપુત્ર આહ: આત્મદૃષ્ટેર્ ભગવન્ સત્ત્વદૃષ્ટેર્ જીવદૃષ્ટેર્ જન્તુદૃષ્ટેર્ પોષપુરુષપુદ્ગલમનુજમાનવકારકવેદકજાનકપશ્યકદૃષ્ટેર્ ( પ્સ્પ્1-2: 31 ) ચ્છેદદૃષ્ટેઃ શાશ્વતદૃષ્ટેર્ અસ્તિદૃષ્ટેર્ નાસ્તિદૃષ્ટેઃ સ્કન્ધદૃષ્ટેર્ ધાતુદૃષ્ટેર્ આયતનદૃષ્ટેઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદદૃષ્ટેર્ બોધિપક્ષધર્મદૃષ્ટેર્ બલવૈશારદ્યદૃષ્ટેર્ આવેણિકબુદ્ધધર્મદૃષ્ટેઃ સત્ત્વપરિપાચનદૃષ્ટેર્ બુદ્ધક્ષેત્રપરિશોધનદૃષ્ટેર્ બોધિસત્ત્વદૃષ્ટેર્ બુદ્ધદૃષ્ટેર્ ધર્મચક્રપ્રવર્તનદૃષ્ટેર્ ઇતિ, આસાં સર્વાસાં દૃષ્ટીનાં પ્રહાણાય ધર્મં દેશયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન, તેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
સુભૂતિર્ આહ: કેન કારણેનાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય રૂપદૃષ્ટિર્ ભવતિ, વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનદૃષ્ટિર્ ભવતિ?
શારિપુત્ર આહ: ઇહાયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ન્ અનુપાયકુશલો ભવતિ, સ રૂપમ્ ઉપલભ્ય દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, એવં વિસ્તરેણ વ્યસ્તસમસ્તં સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદં યાવજ્ જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાન્ ઉપલભ્ય દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, એવં સ્મૃત્યુપસ્થાનસમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાભિજ્ઞાક્ષરાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીર્ ઉપલભ્ય દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન, એવં દશબલવૈશારદ્યપ્રતિસંવિદષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ઉપલભ્ય દૃષ્ટિમ્ ઉત્પાદયત્ય્ ઉપલમ્ભયોગેન.
ઇતિ પ્રહાણમહત્ત્વમ્
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મમાપિ ભગવન્ પ્રતિભાતિ યેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ભગવાન્ આહ: પ્રતિભાતુ તે સુભૂતે.
સુભૂતિર્ આહ: યદ્ અપિ ભગવન્ બોધિચિત્તમ્ અસમસમચિત્તમ્ અસાધારણચિત્તં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ તત્રાપિ ચિત્તે ઽસક્તઃ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ તત્ સર્વજ્ઞતાચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં ત્રૈધાતુકે તત્રાપિ ચિત્તે ઽસક્તસ્ તેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
શારિપુત્ર આહ: કતમદ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અસમસમચિત્તમ્ અસાધારણચિત્તં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ?
સુભૂતિર્ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય ન કસ્યચિદ્ ધર્મસ્ય ઉત્પાદં વા નિરોધં વા સમનુપશ્યતિ, ન હાનિં ન વૃદ્ધિં નાગતિં ન ગતિં ન સંક્લેશં ન વ્યવદાનં યત્ર ચાયુષ્મન્ શારિપુત્ર ન સંક્લેશો ન વ્યવદાનં ન ગતિર્ નાગતિર્ ન હાનિર્ ન વૃદ્ધિર્ નોત્પાદો ન નિરોધઃ, તચ્ ચ ન શ્રાવકચિત્તં ન પ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તમ્, ઇદં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અસમસમચિત્તમ્ અસાધારણચિત્તં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈઃ.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, તત્રાપિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તે ઽસક્ત ઇતિ, નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે રૂપમ્ અપ્ય્ અસક્તં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અસક્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપમ્ અપ્ય્ અસક્તં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અસક્તં, યાવદ્ વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રતીત્યસમુત્પાદા યાવજ્ જરામરણમ્ અપ્ય્ અસક્તં, એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયો ઽપ્ય્ અસક્તાઃ, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્મા બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અપ્ય્ અસક્તાઃ.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ અપ્ય્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ઇદમ્ આહ, યદ્ અપિ તત્ સર્વજ્ઞતાચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નમ્ ઇતિ, નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે બાલપૃથગ્જનાનામ્ અપિ ચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, નનુ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અપિ ચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: રૂપમ્ અપિ સુભૂતે અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ આયુષ્મન્ સુભૂતે અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્મા દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અનાસ્રવા અપર્યાપન્નાઃ પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યથા વદસિ બાલપૃથગ્જનાનામ્ અપિ ચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ( પ્સ્પ્1-2: 33 ) ઉપાદાય, યાવત્ સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધસમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ અપિ ચિત્તમ્ અનાસ્રવમ્ અપર્યાપન્નં પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષા ધર્મા દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્મા અનાસ્રવા અપર્યાપન્નાઃ પ્રકૃતિશૂન્યતામ્ ઉપાદાય.
શારિપુત્ર આહ: યદ્ અપિ તદ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ એવમ્ આહ, અચિત્તત્વાત્ તત્રાપિ ચિત્તે અસક્ત ઇતિ, નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઽરૂપે ઽપિ રૂપમ્ અસક્તમ્ અવેદનાયામ્ અપિ વેદના અસક્તાસંજ્ઞાયામ્ અપિ સંજ્ઞા અસક્તાસંસ્કારેષ્વ્ અપિ સંસ્કારા અસક્તાવિજ્ઞાને ઽપિ વિજ્ઞાનમ્ અસક્તમ્.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર.
શારિપુત્ર આહ: નન્વ્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઽસ્મૃત્યુપસ્થાનેષ્વ્ અપિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્ય્ અસક્તાનિ, એવં સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગપારમિતાપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્ત્યભિજ્ઞાબલવૈશારદ્યાનિ યાવદ્ આવેણિકબુદ્ધધર્મેષ્વ્ અપિ આવેણિકબુદ્ધધર્મા અસક્તાઃ.
સુભૂતિર્ આહ: એવમ્ એતદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર યથા વદસિ, રૂપે ઽપ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર રૂપમ્ અસક્તં વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારા વિજ્ઞાને ઽપિ વિજ્ઞાનમ્ અસક્તમ્, એવં વ્યસ્તસમસ્તા અપિ સ્કન્ધધાતવ આયતનાનિ સત્યાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ઽપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તયઃ, પારમિતા અભિજ્ઞા બોધિપક્ષા ધર્મા બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદઃ, આવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ આવેણિકા બુદ્ધધર્મા અસક્તાઃ, એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તેનાપિ બોધિચિત્તેન અસમસમચિત્તેન સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અસાધારણચિત્તેન ન મન્યતે નાભિનિવિશતે સર્વધર્માનુપલમ્ભયોગેન.
ઇત્ય્ અધિગમમહત્ત્વમ્
ઇત્ય્ ઉક્તઃ પ્રતિપત્ત્યુદ્દેશઃ
પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્ર આહ: મમાપિ ભગવન્ પ્રતિભાતિ યેનાર્થેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ભગવાન્ આહ: પ્રતિભાતુ તે પૂર્ણ.
પૂર્ણ આહ: મહાસન્નાહસન્નદ્ધઃ સ ભગવન્ સત્ત્વો મહાયાનસંપ્રસ્થિતઃ સ સત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢઃ સ સત્ત્વસ્ તેન ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
શારિપુત્ર આહ: કિયતા અયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે?

પૂર્ણ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ન પ્રાદેશિકાનાં સત્ત્વાનાં કૃતેન બોધાય ચરન્ દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનં દદાતિ, અપિ તુ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતેન દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા દાનં દદાતિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં ન પ્રાદેશિકાનાં સત્ત્વાનાં કૃતેન બોધાય ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, અપિ તુ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતેન પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં સ્થિત્વા પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, ન સત્ત્વપરિચ્છેદેન બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહં સંનહ્યતે, ઇયતઃ સત્ત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યામિ, ઇયતઃ સત્ત્વાન્ ન પરિનિર્વાપયિષ્યામીતિ, ઇયતઃ સત્ત્વાન્ બોધાય પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામિ, ઇયતઃ સત્ત્વાન્ બોધાય ન પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ, અપિ તુ ખલુ પુનઃ સર્વસત્ત્વાનાં કૃતેન સન્નાહં સંનહ્યતે, એવં ચાસ્ય ભવતિ, આત્મના ચ દાનપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ દાનપારમિતાયાં નિયોજયિષ્યામીતિ, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં, આત્મના ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયિષ્યામિ, સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં નિયોજયિષ્યામીતિ, એવમ્ અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ, આત્મના ચ ભાવયિષ્યામિ સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ તાસુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ, યાવત્ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષેષુ ધર્મેષુ દશબલવૈશારદ્યાષ્ટાદશાવેણિકેષુ બુદ્ધધર્મેષ્વ્ આત્મના ચ સ્થાસ્યામિ સર્વસત્ત્વાંશ્ ચ તેષુ પ્રતિષ્ઠાપયિષ્યામીતિ, ઇયતાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ પ્રતિપત્તિસ્વરૂપમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યાવદ્ દાનસ્ય સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે નિર્યાતના, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતો દાનપારમિતાસન્નાહઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમનસિકારાણાં પરિવર્જનતા, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં ( પ્સ્પ્1-2: 35 ) દદતઃ શીલપારમિતાસન્નાહઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા તેષાં ક્ષમણા રોચના વ્યુપપરીક્ષણા, અયમ્ ઉચ્યતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો ક્ષાન્તિપારમિતાસન્નાહઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાઞ્ ચરતો દાનં દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા વીર્યાસ્રંસનતા તત્ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતો વીર્યપારમિતાસન્નાહઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતો યા ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધચિત્તસ્યાનવકાશં દાનતા તત્ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતો ધ્યાનપારમિતાસન્નાહઃ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા માયાકૃતસંજ્ઞોપસ્થિતા નૈવ દાયકમ્ ઉપલભતે ન પ્રતિગ્રાહકં ન દેયં, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનં દદતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાસન્નાહઃ, યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેન તાઃ ષટ્ પારમિતા ન નિમિત્તીકરોતિ નોપલભતે.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ મહાસન્નાહસન્નદ્ધો ભવતિ.
ઇતિ દાનપારમિતાસન્નાહષટ્કં પ્રથમમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં ચરન્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ દાનં દદાતિ સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્ત્રાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન, ઇયં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ શીલપારમિતાયાં ચરતો યા શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમ્યસ્પૃહણતા પ્રાગ્ એવ પૃથગ્જનભૂમેઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ શીલપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા ધર્માણાં ક્ષમણા રોચના વ્યુપપરીક્ષણા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ ક્ષાન્તિપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ યા વીર્યાસ્રંસનતા અનવલીનતા, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતો વીર્યપારમિતા.

પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ વિહરતો યચ્ છ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાનાં ચિત્તોત્પાદાનામ્ અનવકાશદાનં તસ્ય કૃતશઃ કુશલમૂલસ્ય સર્વસત્ત્વસાધારણી કૃતસ્યાનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામના, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતો ધ્યાનપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાયાં ચરતઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સર્વધર્મેષુ માયાકૃતસંજ્ઞાપ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ, તચ્ ચ શીલં ન મન્યતે નોપલભતે, ઇયમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ શીલપારમિતાયાં ચરન્ ષટ્ પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, તેન મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
ઇતિ શીલપારમિતાસન્નાહષટ્કં દ્વિતીયમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ( પ્સ્પ્1-2: 37 ) ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા, એવં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતઃ શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ સર્વબુદ્ધધર્મસમુદાનયનતાયૈ સર્વસત્ત્વપરિપાકાય ચ પ્રયુજ્યતે પ્રજ્ઞયા સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચકુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ક્ષાન્તિપારમિતાયાં ચરન્ ષટ્ પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, તેન મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
ઇતિ ક્ષાન્તિપારમિતાસન્નાહષટ્કં તૃતીયમ્
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ દાનં દદાતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા, એવં વીર્યપારમિતાયાં ચરતઃ શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ સર્વધર્મેષુ માયાકૃતસંજ્ઞામ્ ઉપસ્થાપયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુસલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો વીર્યપારમિતાયાં ચરન્ ષટ્ પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, તેન મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
ઇતિ વીર્યપારમિતાસન્નાહષટ્કં ચતુર્થમ્
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં ( પ્સ્પ્1-2: 38 ) ચરન્ દાનં દદાતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા, એવં ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતઃ શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયન્ સર્વધર્મેષુ માયાકૃતસંજ્ઞામ્ ઉપસ્થાપયતિ, સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતાયાં ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા.
એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનપારમિતાયાં ચરન્ ષટ્ પારમિતાઃ પરિગૃહ્ણાતિ, તેન મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ.
ઇતિ ધ્યાનપારમિતાસન્નાહષટ્કં પઞ્ચમમ્
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધં દાનં દદાતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતો દાનપારમિતા, એવં પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરતઃ શીલપારમિતા ક્ષાન્તિપારમિતા વીર્યપારમિતા ધ્યાનપારમિતા.
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં ભાવયતિ, તસ્ય સર્વપારમિતાસુ સર્વધર્મેષુ ચ માયાસ્વપ્નપ્રતિભાસપ્રતિશ્રુત્કાપ્રતિબિમ્બનિર્માણસંજ્ઞા પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ન શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તચ્ ચ કુશલમૂલં સર્વસત્ત્વસાધારણં કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, એવં હિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતાં પરિપૂરયતિ, યદ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તેન ચિત્તેનૈતાઃ ષટ્ ( પ્સ્પ્1-2: 39 ) પારમિતા ન નિમિત્તીકરોતિ નોપલભતે.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ મહાસન્નાહસન્નદ્ધો ભવતિ, એવં ચ પુનર્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એકૈકસ્યાં પારમિતાયાં સ્થિત્વા ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂરયતિ.
ઇતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાસન્નાહષટ્કં ષષ્ઠમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાનિ ચ સમાપદ્યતે ન ચ ધ્યાનાન્ય્ આસ્વાદયતિ ન ચ તૈઃ સંહ્રિયતે ન ચ તેષાં વશેનોપપદ્યતે, એવમ્ અપ્રમાણાનિ ચારૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે ન ચ તા આસ્વાદયતિ ન ચ તાભિઃ સંહ્રિયતે ન ચ તાસાં વશેનોપપદ્યતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યોપાયકૌશલગતા પ્રજ્ઞાપારમિતા વેદિતવ્યા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિષુ વિવેકદર્શનેન ચ વિહરતિ શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતદર્શનેન ચ વિહરતિ ન ચ ભૂતકોટિં સાક્ષાત્કરોતિ, અયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરત ઉપાયકૌશલસન્નાહઃ.

એવમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધસ્ તેનોચ્યતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇતિ, એવં મહાસન્નાહસન્નદ્ધસ્યાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્ત ઉદાનમ્ ઉદાનયન્તિ વર્ણમ્ ઉદીરયન્તિ નામધેયં પરિકીર્તયમાનાસ્ તસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય શબ્દમ્ અનુશ્રાવયન્તિ ઘોષમ્ ઉદીરયન્તિ, અમુષ્મિન્ લોકધાતુપ્રસરે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ.
ઇતિ સન્નાહષટ્કોપસંહારઃ
ઇત્ય્ ઉક્તા સન્નાહપ્રતિપત્તિઃ
શારિપુત્ર આહ: કિયત્ આયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસંપ્રસ્થિતો મહાયાનસમારૂઢો ભવતિ?
પૂર્ણ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં ચરન્ વિવિક્તં કામૈર્ વિવિક્તં પાપકૈર્ અકુશલૈર્ ધર્મૈઃ સવિતર્કસવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનમ્ ( પ્સ્પ્1-2: 40 ) ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, એવં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થં ધ્યાનં, એવમ્ આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમ્ આકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ઉપસંપદ્ય વિહરતિ, ઇમાનિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનારૂપ્યાણિ યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતૈશ્ ચ ધ્યાનૈર્ એતૈશ્ ચારૂપ્યૈર્ દાનપારમિતાયાં ચરન્ન્ આકાશાકારલિઙ્ગનિમિત્તૈઃ સમાપદ્યમાનો વ્યુત્તિષ્ઠમાનશ્ ચ તાનિ ચ કુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા, એવં શીલપારમિતાયાં ક્ષાન્તિપારમિતાયાં વીર્યપારમિતાયાં ધ્યાનપારમિતાયાં વાચ્યમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યતે ચતસ્ર આરૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યતે, યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતૈશ્ ચ ધ્યાનૈર્ એતાભિશ્ ચારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ વિહરતિ, સ એતા ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યમાનો વ્યુત્તિષ્ઠમાનશ્ ચાકાશાકારલિઙ્ગનિમિત્તાનિ મનસિકરોતિ, પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરંસ્ તાનિ ચ કુશલમૂલાન્ય્ અન્યાનિ ચ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા.
એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ ષટ્ પારમિતાસુ ચરન્ મહાસન્નાહસન્નદ્ધઃ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ.
ઇતિ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિવ્યુત્થાનપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો યત્ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તં મનસિકારમ્ ઉત્પાદ્ય ક્લેશાનાં ધ્વંસનાય સર્વસત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતા,
યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તૈર્ એવ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ પ્રથમં ધ્યાનમ્ આક્રામતિ દેશયતિ, તત્ર ચ પ્રથમે ધ્યાને પ્રતિષ્ઠતે ન ચાન્યેષાં ચિત્તોત્પાદાનામ્ અવકાશં દદાતિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધપ્રતિસંયુક્તાનામ્ ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય અપરામૃષ્ટા શીલપારમિતા,
યદ્ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ ( પ્સ્પ્1-2: 41 ) મનસિકારૈર્ ધ્યાનારૂપ્યૈર્ વિહરત એવં ભવતિ, સર્વસત્ત્વાનાં ક્લેશક્ષયાય ધર્મં દેશયિષ્યામીતિ, યાવત્ તેષાં મનસિકારાણાં ક્ષમણા રોચના વ્યુપપરીક્ષણા અવબોધ ઉપનિધ્યાપનમ્, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ક્ષાન્તિપારમિતા.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ સર્વકુશલમૂલાનિ સર્વસત્ત્વસાધારણાનિ કૃત્વા અનુત્તરાયૈ સમ્યક્સંબોધયે પરિણામયતિ વીર્યં ચ ન સ્રંસયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય વીર્યપારમિતા,
યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈર્ ધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે ન ચોપલભતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય ધ્યાનપારમિતા,
યદ્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈઃ પ્રથમધ્યાનાઙ્ગાનિ દ્વિતીયાનિ તૃતીયાનિ ચતુર્થાનિ ધ્યાનાઙ્ગાનિ અનિત્યાકારેણ દુઃખાકારેણ અનાત્માકારેણ શાન્તાકારેણ શૂન્યાકારેણ આનિમિત્તાકારેણ અપ્રણિહિતાકારેણ પ્રત્યવેક્ષતે ન ચોપલભતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતા.
ઇદમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
ઇતિ ષટ્પારમિતાપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યત્ સર્વાકારં સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ, સર્વાકારં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતવિમોક્ષમુખસમાધિં ભાવયતિ, સર્વાકારં બલાનિ વૈશારદ્યાનિ અષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ.
ઇદમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.

ઇત્ય્ આર્યમાર્ગપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મૈત્રીસહગતેન ચિત્તેન વિપુલેન મહદ્ગતેનાદ્વયેનાપ્રમાણેનાવૈરેણાસપત્નેનાનાવરણેનાવ્યાવધેન સર્વત્રાનુગતેન સુભાષિતેન ધર્મધાતુપરમે લોકે આકાશધાતુપર્યવસાને સર્વાવન્તં લોકમ્ એકાં દિશં સ્ફુરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ, યાવદ્ દશ દિશઃ સ્ફુરિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ, એવં કરુણાસહગતેન મુદિતાસહગતેન ઉપેક્ષાસગતેન ચિત્તેનવિપુલેન મહદ્ગતેનાદ્વયેનાપ્રમાણેનાવૈરેણાસપત્નેનાનાવરણેનાવ્યાવાધેન સર્વત્રાનુગતેન સુભાષિતેન ધર્મધાતુપરમે લોકે આકાશધાતુપર્યવસાને સર્વાવન્તં લોકં, એકાં દિશં સ્ફુરિત્વોપસંપદ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 42 ) વિહરતિ, યાવદ્ દશ દિશઃ સ્ફારિત્વોપસંપદ્ય વિહરતિ. ઇમાન્ય્ ઉચ્યન્તે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણાનિ.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વો મૈત્રીસમાધિં સમાપદ્યતે મયા સર્વસત્ત્વાસ્ ત્રાતવ્યા ઇતિ નિર્ણામયતિ, કરુણાં ચ સમાધિં સમાપદ્યતે ક્લીબકારુણ્યતાં ચ સત્ત્વેષુ નિર્ણામયતિ, મુદિતાં ચ સમાધિં સમાપદ્યતે અહમ્ એવ મોદયિષ્યામીતિ સત્ત્વેષુ નિર્ણામયતિ, ઉપેક્ષાં ચ સમાધિં સમાપદ્યતે આસ્રવક્ષયં ચ સત્ત્વેષુ નિર્ણામયતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતો દાનપારમિતા,
યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ધ્યાનાપ્રમાણાકારલિઙ્ગનિમિત્તાનિ સમાપદ્યતે વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ ન ચ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધભૂમૌ પરિણામયત્ય્ અન્યત્ર સર્વાકારજ્ઞતાયાઃ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતો ઽપરામૃષ્ટા શીલપારમિતા,
યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્ તાભિર્ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તિભિર્ અવ્યવકીર્ણો વિહરતિ, આભ્યાં દ્વાભ્યાં શ્રાવકભૂમયે વા પ્રત્યેકબુદ્ધભૂમયે વા ન સ્પૃહયતે સર્વાકારજ્ઞતૈવાસ્ય ક્ષમતે રોચતે ચેયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતઃ ક્ષાન્તિપારમિતા,
યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈશ્ ચિત્તોત્પાદૈર્ અનિક્ષિપ્તધુરો વિહરતિ અકુશલધર્મપ્રહાણાય કુશલધર્મોપસંપદે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતો વીર્યપારમિતા,
યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એતાનિ ચ ધ્યાનાન્ય્ એતાશ્ ચાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીશ્ ચ સમાપદ્યતે, ન ચ ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તિવશેનોપપદ્યતે, ન ચ તા આસ્વાદયતિ ન ચ તાભિઃ સંહ્રિયતે, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતો ધ્યાનપારમિતા,
યદા બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિકારૈસ્ તા ધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યસમાપત્તીઃ સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચ તાશ્ ચાનિત્યાકારેણ દુઃખાકારેણ અનાત્માકારેણ શાન્તાકારેણ શૂન્યાકારેણ અનિમિત્તાકારેણ અપ્રણિહિતાકારેણ પ્રત્યવેક્ષતે, ન ચ શ્રાવકન્યામં વા પ્રત્યેકબુદ્ધન્યામં વાભિક્રામતિ, ઇયં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્યાપ્રમાણેષુ ચરતઃ પ્રજ્ઞાપારમિતા. ઇદમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વ્સ્ય માહાયાનમ્.
ઇત્ય્ અપ્રમાણપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્, યદ્ અધ્યાત્મશૂન્યતાયાં જ્ઞાનં ન ચોપલમ્ભયોગેન, યદ્ બહિર્ધાશૂન્યતાયાં જ્ઞાનં ન ચોપલમ્ભયોગેન, યદ્ અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાયાં જ્ઞાનં ન ચોપલમ્ભયોગેન, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાયાં જ્ઞાનં ન ચોપલમ્ભયોગેન. ઇદં બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યત્ સર્વધર્મેષુ ન શિક્ષિષ્યતે ચિત્તં સમાહિતં તજ્ જ્ઞાનમ્. ઇદમ્ અપિ બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયનમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ અસ્ય ન નિત્યમ્ ઇતિ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે નાનિત્યમ્ ઇતિ, ન દુઃખમ્ ઇતિ નાદુઃખમ્ ઇતિ, ન સુખમ્ ઇતિ નાસુખમ્ ઇતિ, નાત્મેતિ નાનાત્મેતિ, ન શાન્તમ્ ઇતિ નાશાન્તમ્ ઇતિ, ન શૂન્યમ્ ઇતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ, ન નિમિત્તમ્ ઇતિ નાનિમિત્તમ્ ઇતિ, ન પ્રણિહિતમ્ ઇતિ નાપ્રણિહિતમ્ ઇતિ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે. ઇદમ્ અપિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયનમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યદ્ અતીતે ઽધ્વનિ જ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે, અનાગતે ઽધ્વનિ જ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે, પ્રત્યુત્પન્ને ઽધ્વનિ જ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે, ન ચાસ્ય ત્રિષ્વ્ અધ્વસ્વ્ અજ્ઞાનં પ્રવર્તતે, તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યન્ ન કામધાતૌ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે ન રૂપધાતૌ જ્ઞાનં પ્રવર્તતેનારૂપ્યધાતૌ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે, ન ચાસ્ય કામરૂપારૂપ્યધાતાવ્ અજ્ઞાનં પ્રવર્તતે, તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ અપિ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનં, યન્ ન લૌકિકેષુ લોકોત્તરેષુ ધર્મેષુ જ્ઞાનં પ્રવર્તતે, ન સાસ્રવેષુ ધર્મેષુ નાનાસ્રવેષુ ધર્મેષુ ન સંસ્કૃતેષુ નાસંસ્કૃતેષુ ન ચાસ્યલૌકિકલોકોત્તરસાસ્રવાનાસ્રવસંસ્કૃતાસંસ્કૃતેષુ ધર્મેષ્વ્ અજ્ઞાનં પ્રવર્તતે, તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. ઇદમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 44 ) મહાસત્ત્વસ્ય મહાયાનમ્.
ઇત્ય્ અનુપલમ્ભયોગેન પ્રસ્થાનમ્
શારિપુત્ર આહ: કિયતાયુષ્મન્ પૂર્ણ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે?
પૂર્ણ આહ: ઇહાયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ દાનપારમિતામ્ આરોહતિ, સ નૈવ દાનપારમિતામ્ ઉપલભતે ન દાયકં ન પ્રતિગ્રાહકં ન દાનમ્ ઉપલભતે અનુપલમ્ભયોગેન, એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વોદાનપારમિતાસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવં શીલપારમિતાસમારૂઢઃ ક્ષાન્તિપારમિતાસમારૂઢો વીર્યપારમિતાસમારૂઢો ધ્યાનપારમિતાસમારૂઢઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાયાં ચરન્ પ્રજ્ઞાપારમિતામ્ આરોહતિ, સ નૈવપ્રજ્ઞાપારમિતામ્ ઉપલભતે ન બોધિસત્ત્વં ન મનસિકારમ્ ઉપલભતે અનુપલમ્ભયોગેન. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહસત્ત્વઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવ્યવકીર્ણેન સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તોત્પાદેન સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષાન્ ધર્માન્ ભાવયતિ ભાવનાવિભાવનાર્થેન તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવ્યવકીર્ણેન સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તોત્પાદેન શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતસમાધીન્ ભાવયતિ ભાવનાવિભાવનાર્થેન તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽવ્યવકીર્ણેન સર્વાકારજ્ઞતાચિત્તોત્પાદેન દશ તથાગતબલાનિ ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ બુદ્ધધર્માન્ ભાવયતિ ભાવનાવિભાવનાર્થેન તચ્ ચાનુપલમ્ભયોગેન. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં સંજાનાતિ, વ્યવહારમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત બોધિસત્ત્વ ઇતિ સત્ત્વાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, ઇદમ્ અપિ નામમાત્રં યદ્ ઉત રૂપં રૂપાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, વેદના સંજ્ઞા સંસ્કારાઃ, નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત ચક્ષુશ્ ચક્ષુષો ( પ્સ્પ્1-2: 45 ) ઽનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત મનો મનસો ઽનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, એવં વ્યસ્તસમસ્તાઃ સ્કન્ધા ધાતવ આયતનાનિ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સપ્તત્રિંશદ્ બોધિપક્ષ્યા ધર્મા બલાનિ વૈશારદ્યાનિ પ્રતિસંવિદો ઽષ્ટાદશાવેણિકા બુદ્ધધર્માઃ, નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત અધ્યાત્મશૂન્યતા બહિર્ધાશૂન્યતા અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતા યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતા અભાવસ્વભાવશૂન્યતાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત બુદ્ધધર્માબુદ્ધધર્માનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, નામમાત્રમ્ ઇદં યદ્ ઉત તથતા ધર્મધાતુશ્ ચ ધર્મનિયામતા ચ ભૂતકોટિશ્ ચ ભૂતકોટ્યનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય, નામમાત્રં યદ્ ઉત બોધિર્ બુદ્ધશ્ ચ બુદ્ધાનુપલબ્ધિતામ્ ઉપાદાય. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇત્ય્ ઉદ્દેશપ્રસ્થાનમ્
પુનર્ અપરં શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વઃ પ્રથમચિત્તોત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ બોધિર્ અત્રાન્તરે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો ઽભિજ્ઞાપરિપૂર્ણત્વાત્ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ બુદ્ધક્ષેત્રેણ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, બુદ્ધક્ષેત્રે બુદ્ધક્ષેત્રે ચ બુદ્ધાન્ ભગવતઃ સત્કરોતિ ગુરુકરોતિ માનયતિ પૂજયતિ, યો યસ્ય બુદ્ધસ્ય ઔપયિકપૂજાસત્કારવિધિસ્ તેભ્યશ્ ચ બુદ્ધેભ્યો ભગવદ્ભ્યો ધર્મં શૃણોતિ, યદ્ ઉત ઇદમ્ એવ મહાયાનમ્, સ તત્ર બોધિસત્ત્વયાને અભિરુહ્ય બુદ્ધક્ષેત્રેણ ચ બુદ્ધક્ષેત્રં સંક્રામતિ, બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયતિ સત્ત્વાંશ્ ચ પરિપાચયતિ, ન ચાસ્ય બુદ્ધક્ષેત્રસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ન સત્ત્વસંજ્ઞા પ્રવર્તતે, સો ઽદ્વયભૂમૌ સ્થિત્વા યાદૃશેનાત્મભાવેન સત્ત્વાનાં શક્નોત્ય્ અર્થકરણાય તાદૃશમ્ આત્મભાવં સંચિન્ત્ય પરિગૃહ્ણાતિ, સ ન જાતુ તેન મહાયાનેન વિરહિતો ભવતિ, યાવત્ સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્નોતિ.
ઇત્ય્ અભિજ્ઞાપ્રસ્થાનમ્
સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તયતિ, અપ્રવર્તનીયં સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ દેવનાગયક્ષગન્ધ્ર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગમનુષ્યામનુષ્યાસુરેણ લોકેન, તસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધસ્ય, પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો વર્ણં ભાષન્તે ઘોષમ્ ઉદીરયન્તિ ( પ્સ્પ્1-2: 46 ) યશઃ પ્રકાશયન્તિ, એષા અમુષ્મિન્ લોકધાતુપ્રસરે ઽમુકેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન મહાયાનમ્ અભિરુહ્ય સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્, એવં દક્ષિણસ્યાં દિશિ પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઉત્તરપૂર્વસ્યાં પૂર્વદક્ષિણસ્યાં દક્ષિણપશ્ચિમાયાં પશ્ચિમોત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વદિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમેષુ લોકધાતુષુ બુદ્ધા ભગવન્તો વર્ણં ભાષન્તે ઘોષમ્ ઉદીરયન્તિ યશઃ પ્રકાશયન્તિ, એષામુષ્મિન્ લોકધાતુપ્રસરે ઽમુકેન બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન સર્વાકારજ્ઞતાનુપ્રાપ્તા સર્વાકારજ્ઞતામ્ અનુપ્રાપ્ય ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્. એવં હ્ય્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ સર્વાકારજ્ઞતાપ્રસ્થાનમ્
ઇત્ય્ ઉક્તા પ્રસ્થાનપ્રતિપત્તિઃ
અથ ખલ્વ્ આયુષ્માન્ સુભૂતિર્ ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્: મહાસન્નાહસન્નદ્ધો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇતિ ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, કિયતા ભગવન્ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે?
ભગવાન્ આહ: ઇહ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનં સન્નહ્ય યદ્ ઉત દાનપારમિતાસન્નાહં શીલપારમિતાસન્નાહં ક્ષાન્તિપારમિતાસન્નાહં વીર્યપારમિતાસન્નાહં ધ્યાનપારમિતાસન્નાહં પ્રજ્ઞાપારમિતાસન્નાહં સન્નહ્યતે, સ્મૃત્યુપસ્થાનસન્નાહં સન્નહ્ય, સમ્યક્પ્રહાણર્દ્ધિપાદેન્દ્રિયબલબોધ્યઙ્ગમાર્ગસન્નાહંસન્નહ્ય, અપ્રમાણધ્યાનારૂપ્યસમાપત્તિસન્નાહં સન્નહ્ય, અધ્યાત્મશૂન્યતાસન્નાહં સન્નહ્ય, બહિર્ધાશૂન્યતાસન્નાહં સન્નહ્ય, અધ્યાત્મબહિર્ધાશૂન્યતાસન્નાહં સન્નહ્ય, યાવદ્ અભાવસ્વભાવશૂન્યતાસન્નાહં સન્નહ્ય, અભિજ્ઞાબલસન્નાહં સન્નહ્ય, વૈશારદ્યસન્નાહં સન્નહ્ય, પ્રતિસંવિત્સન્નાહં સન્નહ્ય, અષ્ટાદશાવેણિકબુદ્ધધર્મસન્નાહં સન્નહ્ય, સર્વાકારજ્ઞતાસન્નાહં સન્નહ્ય, બુદ્ધવિગ્રહસન્નાહં સન્નહ્ય, ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અવભાસેન સ્ફરતિ ચ, ષડ્ વિકારં કમ્પયતિ ચ સર્વસ્મિન્ નૈરયિકભવને ચ તમ્ અગ્નિસ્કન્ધં નિર્વાપ્ય નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખાનિ પ્રશામ્ય તાન્ સર્વાન્ નિર્વાણાભિમુખાન્ વિજ્ઞાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ ( પ્સ્પ્1-2: 47 ) એવં શબ્દમ્ ઉદીરયતિ ઘોષમ્ અનુશ્રાવયતિ નમસ્ તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાયેતિ, તતસ્ તે નૈરયિકાઃ સત્ત્વાસ્ તં બુદ્ધઘોષં શ્રુત્વા સુખં પ્રતિલભન્તે, તે તેનૈવ સુખસૌમનસ્યેન તેભ્યો નિરયેભ્યો વ્યુત્થાય તત્ર લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યન્તે યત્ર બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યન્ત્ય્ આરાગયન્તિ દેવમનુષ્યોપપત્તિઞ્ ચ પરિગૃહ્ણન્તિ, એવં તિર્યગ્યોનિતો યમલોકતો વ્યુત્થાય તત્ર લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યન્તે યત્ર બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યન્ત્ય્ આરાગયન્તિ ચ દેવમનુષ્યોપપત્તિં ચ પરિગૃહ્ણન્તિ, એવં પૂર્વસ્યાં દિશિ દક્ષિણસ્યાં પશ્ચિમાયામ્ ઉત્તરસ્યામ્ ઉત્તરપૂર્વસ્યાં પૂર્વદક્ષિણસ્યાં દક્ષિણપશ્ચિમાયાં પશ્ચિમોત્તરસ્યામ્ અધ ઊર્ધ્વદિશિ ગઙ્ગાનદીવાલુકોપમાન્ લોકધાતૂન્ અવભાસેન સ્ફરતિ ચ ષડ્ વિકારં કમ્પયતિ ચ સર્વેષુ નૈરયિક ભવનેષુ ચ તમ્ અગ્નિસ્કન્ધં નિર્વાપ્ય નૈરયિકાનાં સત્ત્વાનાં દુઃખાનિ પ્રશામ્ય તાન્ સર્વાન્ નિર્વાણાભિમુખાન્ વિજ્ઞાય બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વ એવં શબ્દમ્ ઉદીરયતિ ઘોષમ્ અનુશ્રાવયતિ નમસ્ તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાયેતિ, તતસ્ તે નૈરયિકાઃ સત્ત્વાસ્ તં બુદ્ધઘોષં શ્રુત્વા સુખં પ્રતિલભન્તે, તે તેનૈવ સુખસૌમનસ્યેન તેભ્યો નિરયભ્યો વ્યુત્થાય તત્ર તત્ર લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યન્તે યત્ર યત્ર બુધ્હાન્ ભગવતઃ પશ્યન્ત્ય્ આરાગયન્તિ દેવમનુષ્યોપપત્તિં ચ પરિગૃહ્ણન્તિ, એવં તિર્યગ્યોનિભ્યો યમલોકેભ્યો વ્યુત્થાય તત્ર તત્ર લોકધાતાવ્ ઉપપદ્યન્તે યત્ર યત્ર બુદ્ધાન્ ભગવતઃ પશ્યન્ત્ય્ આરાગયન્તિ દેવમનુષ્યોપપત્તિં ચ પરિગૃહ્ણન્તિ. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.

તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે મહતો જનકાયસ્ય પુરતો નિરયાંસ્ તિર્યગ્યોનિયમલોકં ચ નિર્મિમીતે નિર્માય તેષાં સત્ત્વાનાં બુદ્ધશબ્દં ધર્મશબ્દં સંઘશબ્દમ્ અનુશ્રાવયતિ, તતસ્ તેન બુદ્ધશબ્દેન ધર્મશબ્દેન સંઘશબ્દેન તેભ્યો નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકેભ્યો વ્યુત્થાય દેવમનુષ્યેષૂપપદ્યેરન્, અપિ તુ સુભૂતે તેન માયાકારેણ માયાકારાન્તેવાસિના વા કશ્ચિત્ સત્ત્વો નિરયતિર્યગ્યોનિયમલોકગતિભ્યો વ્યુત્થાપિતઃ?
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન અસંખ્યેયેષ્વ્ અપ્રમેયેષ્વ્ અપ્રમાણેષુ લોકધાતુષુ સત્ત્વાંસ્ ત્રિભ્યો ઽપાયેભ્યઃ પરિમોચ્ય ન કશ્ચિત્ સત્ત્વઃ પરિમોચિતો ભવતિ. તત્ કસ્ય ( પ્સ્પ્1-2: 48 ) હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય.
એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાયાનસમારૂઢો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
ઇતિ કરુણાસંભારઃ
પુનર્ અપરં સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો દાનપારમિતાયાં સ્થિત્વા મહાસન્નાહસન્નદ્ધસ્ ત્રિસાહસ્રં મહાસાહસ્રં લોકધાતું વૈડૂર્યમ્ અયં નિર્મિમીતે વૈડૂર્યમ્ અયં નિર્માય ચક્રવર્તિવ્યૂહં નિર્મિમીતે ચક્રવર્તિવ્યૂહં નિર્માય અન્નાર્થિકેભ્યો ઽન્નં દદાતિ, એવં યાવદ્ વસ્ત્રયાનગન્ધમાલ્યપુષ્પધૂપવિલેપનચૂર્ણપરિષ્કારં વાસશયનાસનપ્રાવરણજીવિતોપકરણભૈષજ્યસુવર્ણરૂપ્યમણિરત્નપ્રવાડશઙ્ખશિલામુક્તાભરણાનિ યાવદ્ અન્યતરાન્યતરં પરિષ્કારં દદાતિ, સો ઽન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો દત્વા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરં પરિષ્કારં દત્વા તેષાં સત્ત્વાનાં ધર્મં દેશયતિ, યદ્ ઉત ઇમમ્ એવ ષટ્પારમિતાપ્રતિસંયુક્તમ્, તે ખલુ પુનઃ સત્ત્વાસ્ તાં ધર્મદેશનાં શ્રુત્વા ન જાતુ તાભિઃ પારમિતાભિર્ વિરહિતા ભવન્તિ યવાદ્ અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યન્તે. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
તદ્યથાપિ નામ સુભૂતે દક્ષો માયાકારો માયાકારાન્તેવાસી વા ચતુર્મહાપથે સ્થિત્વા મહતો જનકાયસ્ય પુરતો મહાન્તં જનકાયમ્ અભિનિર્મિમીતે નિર્માય અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો દદ્યાદ્ અન્યતરાન્યતરં પરિષ્કારન્ તદ્ અર્થિકેભ્યો દદ્યાત્. તત્ કિં મન્યસે? સુભૂતે અપિ નુ તેન માયાકારેણ માયાકારાન્તેવાસિના વા કસ્મૈચિત્ કિઞ્ચિદ્ દત્તં ભવેત્.
સુભૂતિર્ આહ: નો ભગવન્.
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિસત્ત્વેન મહાસત્ત્વેન યાવચ્ ચક્રવર્તિવ્યૂહમ્ અભિનિર્માય અન્નમ્ અન્નાર્થિકેભ્યો દદતા યાવદ્ અન્યતરાન્યતરાન્ માનુષ્યકાન્ પરિષ્કારાન્ દદતા ન કસ્મૈચિત્ સત્ત્વાય યાવદ્ અન્યતરાન્યતરા માનુષ્યકાઃ પરિષ્કારા દત્તા ભવન્તિ. તત્ કસ્ય હેતોઃ? ધર્મતૈષા સુભૂતે ધર્માણાં માયાધર્મતામ્ ઉપાદાય. એવં હિ સુભૂતે બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વો મહાસન્નાહસન્નદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.