Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Part 4160
iti dānasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitvā saṃcintyopapattiparigraheṇa cakravartikule pratyājāyate, sa tatra ( PSP1-2: 49 ) sthitvā sattvān daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayati, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu pratiṣṭhāpayati, saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayati, te ca sattvā na jātu virahitā bhavanti tayā dharmadeśanayā, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmāya daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayet, yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayet, tena tāvataḥ sattvān yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān daśakuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpya, yāvad aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo yāvad buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti śīlasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya, evaṃ sannāhaṃ sannahyate, sacen mama sarvasattvā daṇḍaloṣṭamuṣṭiśastraprahāran dadyus tatra mayā ekam api kṣobhacittaṃ notpādayitavyaṃ sarvasattvāś caivaṃrūpāyāṃ kṣāntau pratiṣṭhāpayitavyā iti.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmimīte te 'pi sarve tasya māyākārasya daṇḍair loṣṭair muṣṭibhiḥ śastrair vā prahāraṃ dadyuḥ, sa ca teṣu ekam api kṣobhacittaṃ notpādayet tāṃś ca sattvān nirmitān evaṃ rūpāyāṃ kṣāntau pratiṣṭhāpayet, tena tāvataḥ sattvān kṣāntau pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān kṣāntau pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kṣāntau pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte ( PSP1-2: 50 ) dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti kṣāntisaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān vīryapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān vīryapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhitaḥ sarvasattvān kāyikacaitasikavīrye samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro vā māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyaṃ nirmāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpayet, tena tāṃs tāvataḥ sattvān kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān kāyikacaitasikavīrye praviṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ kāyikacaitasikavīrye pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti vīryasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ samatāyāṃ sthitvā na kasyacid dharmasya vikṣepaṃ vā avikṣepaṃ vā samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito bhavati, sa tathaiva sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, te ca samādāpitā niveśitāḥ pratiṣṭhāpitā bhavanti, na jātu virahitā bhavanti dhyānapāramitayā yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā ( PSP1-2: 51 ) caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya taṃ janakāyaṃ dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayet, tena tāṃs tāvataḥ sattvān dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścid ekaḥ sattvo 'pi dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvān dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścit sattvo dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti dhyānasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati? yataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasyāpāraṃ vā pāraṃ vā upalabhate, evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito bhavati, sa tathaiva sarvasattvān api tatra samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tena tāṃs tāvataḥ sattvān prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścid ekasattvo 'pi prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati, evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvān prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ prajñā apāramitāyāṃ pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti prajñāsaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddhaḥ pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās tān sarvān yathaivātmanā dānapāramitāyāṃ sthitas tathā dānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, dharmaṃ ca ( PSP1-2: 52 ) deśayati, yad uta imam eva ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktam, te ca taṃ śrutvā na jātu bhūyo virahitā bhavanti ṣaḍbhiḥ pāramitābhir yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām uttarapūrvasyāṃ pūrvadakṣiṇasyāṃ dakṣiṇapaścimāyāṃ paścimottarasyām adha ūrdhvadiśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās tān sarvān yathaivātmanā dānapāramitāyāṃ sthitas tathā dānapāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, dharmaṃ ca deśayati, yad uta imam eva ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktaṃ, te ca taṃ śrutvā na jātu bhūyo virahitā bhavanti ṣaḍbhiḥ pāramitābhir yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā iti.
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahato janakāyasya purato mahāntaṃ janakāyam abhinirmāya ṣaṭsu pāramitāsu samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena māyākāreṇa māyākārāntevāsinā vā kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu samādāpito bhavati, niveśito vā pratiṣṭhāpito vā bhavet.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhaṃ sannahya sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena viharan nānyeṣāṃ cittotpādānām avakāśaṃ dadāti, iyanto mayā sattvā dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyām iyanto mayā sattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti, iyantaḥ sattvāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā, yāvad iyantaḥ sattvā aṣṭādaśasv ( PSP1-2: 53 ) āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale iyantaḥ sattvā arhattve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ sarvajñatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti.
api tu khalu punar asaṃkhyeyāḥ sattvā aprameyāḥ sattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyāḥ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabuddhatve asaṃkhyeyā aprameyāḥ sattvā buddhatve pratiṣṭhāpayitavyāḥ.
iti śamathasaṃbhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyam asaṃkhyeyam aprameyaṃ nirmāya taṃ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayet, yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpayed evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān asaṃkhyeyān aprameyān ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpya yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ yad imāṃ māyādharmatām upādāya.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā asannāhasannaddho batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ, cakṣuś cakṣuṣā śūnyam, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano manasā śūnyam, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmā dharmaiḥ śūnyāḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyam, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśena śūnyaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ ( PSP1-2: 54 ) cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, ghrāṇasaṃsparśa apratyayavedayitaṃ, jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam.
dānapāramitāpi bhagavan dānapāramitayā śūnyā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā,
adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā,
saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā bodhipakṣair dharmaiḥ śūnyāḥ, daśatathāgatabalāni daśabhis tathāgatabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaiḥ śūnyā, bodhisattvo 'pi bhagavan bodhisattvena śūnyaḥ, mahāyānasannāho 'pi bhagavan mahāyānasannāhena śūnyaḥ. anena bhagavan paryāyeṇa asannāhasannaddho bodhisattvo veditavyaḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte yathā vadasi. tat kasya hetoḥ? akṛtā hi subhūte sarvākārajñatā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.
bhagavān āha: kārakānupalabdhitām upādāya subhūte sarvākārajñatā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte rūpaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ, na vijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotraṃ na ghrāṇaṃna jihvā na kāyo na manaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na rūpaṃ ( PSP1-2: 55 ) karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śabdo na gandho na raso na spraṣṭavyaṃ na dharmāḥ kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti.
na cakṣurvijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotravijñānaṃ na ghrāṇavijñānaṃ na jihvāvijñānaṃ na kāyavijñānaṃ na manovijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśo na ghrāṇasaṃsparśo na jihvāsaṃsparśo na kāyasaṃsparśo na manaḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ na kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
ātmā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ na sattvo na jīvo na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
svapnaḥ subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ pratiśrutkā pratibhāsaḥ pratibimbaṃ marīcir na nirmāṇaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
adhyātmaśūnyatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmaśūnyatā atyantatayā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, bahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmabahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvaśūnyatā na vidyate ( PSP1-2: 56 ) nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya.
saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.
tathatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathatā hy atyantatayā na vidyate nopalabhyate, evam avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir acintyadhātur bodhiḥ sarvākārajñatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.
anena subhūte paryāyeṇa sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti vidarśanāsaṃbhāraḥ
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, rūpaṃ bhagavann abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ bhagavann abaddham amuktam.
pūrṇo maitrāyaṇīputra āha: rūpam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman pūrṇa.
pūrṇa āha: katamat tad āyuṣman subhūte rūpaṃ yad abaddham amuktam? katame te vedanā saṃjñā saṃskārāḥ? katamat tad vijñānaṃ yad abaddham amuktam?
subhūtir āha: yad etad āyuṣman pūrṇa svapnopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete svapnopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etat svapnopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam, evaṃ pratiśrutkopamā māyopamā marīcyupamā pratibhāsopamā yad etad āyuṣman pūrṇa ( PSP1-2: 57 ) nirmitopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete nirmitopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etaṃ nirmitopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam.
atītam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, atītā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atītam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam, evam anāgataṃ pratyutpannam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, pratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, pratyutpannam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād āyuṣman pūrṇa rūpasya, evaṃ tad rūpam abaddham amuktam, asattvād āyuṣman pūrṇa vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām, asattvād āyuṣman pūrṇa vijñānasyaivaṃ tad vijñānam abaddham amuktam, evaṃ viviktatvāc chāntatvāc chūnyatvād ānimittatvād apraṇihitatvād asaṃskṛtatvād anutpannatvāt kuśalam akuśalaṃ saṃkleśaṃ niṣkleśaṃ sāvadyam anavadyaṃ sāsravam anāsravaṃ laukikaṃ lokottaraṃ saṃkliṣṭaṃ vyavadānam, āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād rūpasyaivaṃ tad rūpam abaddham amuktaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, saṃkliṣṭaṃ vyavadānam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād vijñānasya evaṃ tad vijñānam abaddham amuktam.
sarvadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ.
dānapāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
adhyātmaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
saptatriṃśad āyuṣman pūrṇa bodhipakṣyā dharmā abaddhā amuktā, evaṃ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktāḥ.
bodhir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, sarvākārajñatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bodhisattvo 'py abaddho 'muktaḥ, tat kasya hetoḥ? asattvād abaddho 'muktaḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddho 'muktaḥ.
tathatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, avitathatāpy ananyatathatāpi dharmatāpi dharmadhātur api dharmaniyāmatāpi bhūtakoṭir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvo 'baddho 'muktaḥ, evaṃ ṣaḍ api pāramitā abaddhā amuktāḥ, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, sattvān api yān parinirvāpayiṣyati, te 'py abaddhā amuktāḥ, buddhakṣetrāṇy api yāni pariśodhayiṣyati, tāny apy abaddhāny amuktāni, yān api buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyate te 'py abaddhā amuktāḥ, yam api dharmaṃ śroṣyati so 'py abaddho 'muktaḥ, buddhair bhagavadbhir na jātu virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, nābhijñābhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, na pañcabhiś cakṣurbhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, tathā nānyaiḥ samādhibhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, abaddhām amuktāṃ mārgākārajñatām utpādayiṣyati, abaddhām amuktāṃ sarvākārajñatām avabhotsyate, abaddham amuktaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati, abaddhān amuktān sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayiṣyaty abaddho amuktaḥ.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abaddho 'muktaḥ sarvadharmān abhisaṃbhotsyate asattvam upādāya, evaṃ viviktatāṃ yāvad anutpannatām upādāya.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvasya mahāsattvasya abaddho 'mukto mahāyānasannāho veditavyaḥ.
iti yuganaddhamārgasaṃbhāraḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam? kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo mahāyanasaṃprasthito veditavyaḥ? kutas tad yānaṃ niryāsyati? kva vā tad yānaṃ sthāsyati? ko vā tena yānena niryāsyati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūte ( PSP1-2: 59 ) evaṃ vadasi, katamad bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam iti. ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam. katamāḥ ṣaṭ? dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādair dānaṃ dadāti yad utādhyātmikabāhyāni vastūni tāni ca sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, parāṃś ca tatra samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca daśa kuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśa kuśale karmapathe samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya aparāmṛṣṭā śīlapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca kṣāntisamāpanno bhavati, parāṃś ca kṣāntau samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ pañcasu pāramitāsu anikṣiptadhuro viharati, parāṃś ca tāsu pañcasu pāramitāsu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpadyate, ( PSP1-2: 60 ) na ca teṣāṃ vaśenopapadyate, parāṃś ca dhyāneṣu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena sarvadharmān nābhiniviśate, sarvadharmāṇāṃ ca prakṛtiṃ pratyavekṣate, sarvadharmaprakṛtipratyavekṣāyāṃ ca sattvāṃś ca samādāpayaty anupalaṃbhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.
idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
ity upāyakauśalasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad utādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā mahāśūnyatā paramārthaśūnyatā saṃskṛtaśūnyatā asaṃskṛtaśūnyatā atyantaśūnyatā anavarāgraśūnyatā anavakāraśūnyatā prakṛtiśūnyatā sarvadharmaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatā anupalambhaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvaśūnyatā abhāvaśūnyatā svabhāvaśūnyatā parabhāvaśūnyatā.
tatra katamā adhyātmaśūnyatā? adhyātmikā dharmā ucyante cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ, tatra cakṣuś cakṣuṣā śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, śrotraṃ śrotreṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ghrāṇaṃ ghrāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, jihvā jihvayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, kāyaḥ kāyena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, mano manasāśūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate adhyātmaśūnyatā.
tatra katamā bahirdhāśūnyatā? ye bahirdhā dharmās tadyathā rūpaśabdagandharasasparśadharmāḥ, tatra rūpaṃ rūpeṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām ( PSP1-2: 61 ) upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, evaṃ śabdagandharasasparśāḥ, dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate bahirdhāśūnyatā.
tatra katamā adhyātmabahirdhāśūnyatā? ṣaḍ ādhyātmikāny āyatanāni ṣaḍ bāhyāny āyatanāni, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.
tatra katame adhyātmikā dharmā bahirdhādharmaiḥ śūnyāḥ? cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanāṃsy adhyātmikāni rūpaśabdagandharasasparśadharmaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā.
tatra katame bahirdhā dharmā adhyātmikair dharmaiḥ śūnyāḥ? rūpaśabdagandharasasparśadharmāś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanobhiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.
tatra katamā śūnyatāśūnyatā? yā sarvadharmāṇāṃ śūnyatā tayā śūnyatayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate śūnyatāśūnyatā.
tatra katamā mahāśūnyatā? pūrvā dik pūrvayā diśā śūnyā, evaṃ dakṣiṇā paścimā uttarā uttarapūrvā pūrvadakṣiṇā dakṣiṇapaścimā paścimottarā adha ūrdhvā dik ūrdhvayā diśā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir āsām eṣā, iyam ucyate mahāśūnyatā.
tatra katamā paramārthaśūnyatā? paramārtha ucyate nirvāṇaṃ, tac ca nirvāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate paramārthaśūnyatā.
tatra katamā saṃskṛtaśūnyatā? saṃskṛta ucyate kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātuś ca, tatra kāmadhātuḥ kāmadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, rūpadhātū rūpadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ārūpyadhātur ārūpyadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate saṃskṛtaśūnyatā.
tatra katamā asaṃskṛtaśūnyatā? asaṃskṛta ucyate yasya notpādo na nirodho na sthitir nānyathātvam, idam ucyate asaṃskṛtam ( PSP1-2: 62 ) asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate asaṃskṛtaśūnyatā.
tatra katamā atyantaśūnyatā? yasyānto nopalabhyate tad atyantam atyantena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate atyantaśūnyatā.
tatra katamā anavarāgraśūnyatā? yasya naivāgraṃ nāvaram upalabhyate, tasya madhyābhāvaḥ, yasya ca nādir na madhyaṃ nāvaram upalabhyate tasya nāgatir na gatiḥ, ādimadhyāvasānāny api ādimadhyāvasānaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anavarāgraśūnyatā.
tatra katamā anavakāraśūnyatā? yasya dharmasya na kaścid avakāraḥ, avakāro nāma avikiraṇaṃ choraṇam utsargaḥ, anavakāro 'navakāreṇa śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate anavakāraśūnyatā.
tatra katamā prakṛtiśūnyatā, yā sarvadharmāṇāṃ prakṛtiḥ saṃskṛtānāṃ vā asaṃskṛtānāṃ vā na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhaiḥ kṛtā na tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kṛtā nāpakṛtā, prakṛtiḥ prakṛtyā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate prakṛtiśūnyatā.
tatra katamā sarvadharmaśūnyatā? sarvadharmā ucyante rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manorūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā kāyasaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā saṃskṛtā dharmā asaṃskṛtā dharmā ima ucyante sarvadharmāḥ. tatra dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate sarvadharmaśūnyatā.
tatra katamā svalakṣaṇaśūnyatā? rūpeṇālakṣaṇaṃ rūpam, anubhavalakṣaṇā ( PSP1-2: 63 ) vedanā, udgrahaṇalakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskāralakṣaṇāḥ saṃskārā, vijānanālakṣaṇaṃ vijñānaṃ vistareṇa kartavyaṃ, yac ca saṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ, yac cāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ sarva ete dharmāḥ svalakṣaṇeṇa śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate svalakṣaṇaśūnyatā.
tatra katamā anupalambhaśūnyatā? ye dharmā atītānāgatapratyutpannās te nopalabhyante. tat kasya hetoḥ? nātīta anāgatā upalabhyante nāpy anāgata atītā, na pratyutpanne 'tītānāgatā upalabhyante, nāpy atītānāgatayoḥ pratyutpannā eṣām iyam anupalabdhir ādiviśuddhitvād akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anupalambhaśūnyatā.
tatra katamā abhāvasvabhāvaśūnyatā? nāsti sāṃyogikasya dharmasya svabhāvaḥ pratītyasamutpannatvāt, saṃyogaḥ saṃyogena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvasvabhāvaśūnyatā.
tatra katamā bhāvaśūnyatā? bhāva ucyate pañcopādānaskandhāḥ, sa ca bhāvo bhāvena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate bhāvaśūnyatā.
tatra katamā abhāvaśūnyatā? abhāva ucyate asaṃskṛtaṃ, tac cāsaṃskṛtam asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvaśūnyatā.
tatra katamā svabhāvaśūnyatā? svabhāvo hi prakṛtir aviparītatā tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā jñānena darśanena ca kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate svabhāvaśūnyatā.
tatra katamā parabhāvaśūnyatā? yā utpādād vā tathāgatānāṃ anutpādād vā sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmadhātur dharmaniyāmatā tathatā avitathatā ananyatathatā bhūtakoṭis tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā pareṇa kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate parabhāvaśūnyatā.
idam ucyate subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
iti jñānasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, ( PSP1-2: 64 ) yad uta śūraṅgamo nāma samādhiḥ, ratnamudro nāma samādhiḥ, siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ, sucandro nāma samādhiḥ, candradhvajaketur nāma samādhiḥ, sarvadharmodgato nāma samādhiḥ, avalokitamūrdhvā nāma samādhiḥ, dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ, niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāma samādhiḥ, dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ, samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ, raśmipramukto nāma samādhiḥ, balavyūho nāma samādhiḥ, samudgato nāma samādhiḥ, niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ, adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ, digvilokito nāma samādhiḥ, ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ, asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ, sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ, ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ, tejovatī nāma samādhiḥ, apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ, asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ, raṇajaho nāma samādhiḥ, vairocano nāma samādhiḥ, animiṣo nāma samādhiḥ, aniketasthito nāma samādhiḥ, niścitto nāma samādhiḥ, vimalapradīpo nāma samādhiḥ, anantaprabho nāma samādhiḥ, prabhākaro nāma samādhiḥ, samantāvabhāso nāma samādhiḥ, śuddhasāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, ratikaro nāma samādhiḥ, vidyutpradīpo nāma samādhiḥ, akṣayo nāma samādhiḥ, vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ, akṣayāpagato nāma samādhiḥ, aniñjyo nāma samādhiḥ, vivṛto nāma samādhiḥ, sūryapradīpo nāma samādhiḥ, candravimalo nāmasamādhiḥ, śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ, ālokakaro nāma samādhiḥ, kārākāro nāma samādhiḥ, jñānaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāmasamādhiḥ, cittasthitir nāma samādhiḥ, samantāvaloko nāma samādhiḥ, supratiṣṭhito nāma samādhiḥ, ratnakoṭir nāma samādhiḥ, varadharmamudro nāma samādhiḥ, sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ, ratijaho nāmasamādhiḥ, sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ, vikiraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ, samākṣaro nāma samādhiḥ, akṣarāpagato nāma samādhiḥ, ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ, avikāro nāma samādhiḥ, aprakāro nāma samādhiḥ, nāma nimittāpraveśo nāma samādhiḥ, aniketacārī nāma samādhiḥ, timirāpagato nāma samādhiḥ, cāritravatī nāma samādhiḥ, acalo nāma samādhiḥ, viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ, sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ, cittasthitiniścito nāma ( PSP1-2: 65 ) samādhiḥ, śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ, bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ, anantapratibhāso nāma samādhiḥ, asamasamo nāma samādhiḥ, sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ, paricchedakaro nāma samādhiḥ, vimativikiraṇo nāma samādhiḥ, niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ, ekavyūho nāma samādhiḥ, ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ, ekākāravyūho nāma samādhiḥ, akārānavakāro nāma samādhiḥ, nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ, saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ, gītanirghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ, jvalanolko nāma samādhiḥ, lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ, anabhilakṣito nāma samādhiḥ, sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ, sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ, akṣayākāro nāma samādhiḥ, dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ, sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ, sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ, anusārapratisāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, sāravatī nāma samādhiḥ, paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ, mahāvyūho nāma samādhiḥ, sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ, samādhisamatā nāma samādhiḥ, araṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, araṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, anilāniketo nāma samādhiḥ, tathatāsthitiniścito nāma samādhiḥ, kāyakalisaṃpramathano
nāma samādhiḥ, vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ, gaganakalpo nāma samādhiḥ, ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śūraṅgamo nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhīnāṃ gocaram anubhavati, ayam ucyate śūraṅgamo nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratnamudro nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhayo mudritā, ayam ucyate ratnamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir vikrīḍati, ayam ucyate siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ,
tatra katamaḥ sucandro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati, ayam ucyate sucandro nāma samadhiḥ.
tatra katamaś candradhvajaketur nāma samādhiḥ? yaḥ sarvasamādhīnāṃ dhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate candradhvajaketur nāmasamādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmodgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir udgacchati, ayam ucyate sarvadharmodgato nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'valokitamūrdhnā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mūrdhnānam avalokayati, ayam ucyate avalokitamūrdhnā nāma samādhiḥ.
tatra katamo dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā dharmadhātor niścayaṃ gacchati, ayam ucyate dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ.
tatra katamo niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niyatadhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir na bhidyate, ayam ucyate vajropamo nāma samādhiḥ.
tatra katamo dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrāṃ praviśati, ayam ucyate dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rājasupratiṣṭhānena pratitiṣṭhati, ayam ucyate samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ.
tatra katamo raśmipramukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmīn avasṛjati, ayam ucyate raśmipramukto nāma samādhiḥ.
tatra katamo balavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balavyūhaṃ dhārayati, ayam ucyate balavyūho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samudgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhayaḥ samudāgacchanti, ayam ucyate samudgato nāma samādhiḥ.
tatra katamo niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niruktinirdeśaṃ praviśati, ayam ucyate niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'dhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ? yatra ( PSP1-2: 67 ) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām adhivacananāmadheyāni praviśati, ayam ucyate adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo digvilokito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ diśo vyavalokyante, ayam ucyate digvilokito nāma samādhiḥ.
tatra katama ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrā ādhārayati, ayam ucyate ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'saṃpramuṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na pramuṣyante, ayam ucyate asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ saṃgrahaṃ samavasaraṇatāṃ gacchanti, ayam ucyate sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ.
tatra katama ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ākāśasphāraṇatayā spharati, ayam ucyate ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamas tejovatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tejasā ca dhiyā ca jvalayati, tenocyate tejovatī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'pramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā apramāṇam avabhāsate, tenocyate apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'saṅgānāvaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasaṃgarahitatām upādāya nirāvaraṇo 'vabhāsate, tenocyate asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmeṣu pravṛttiṃ samucchinatti tenocyate sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ.
tatra katamo raṇajaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā ( PSP1-2: 68 ) sarvasamādhīnāṃ nimittāny api jahāti prāg evānyāni nimittāni kleśānāṃ, tenocyate raṇajaho nāma samādhiḥ.
tatra katamo vairocano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati tapati virocate, tenocyate vairocano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nimiṣo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kaścid dharmam eṣati, tenocyate 'nimiṣo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niketasthito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu na kañcid dharmam aniketaṃ samanupaśyati tenocyate 'niketasthito nāma samādhiḥ.
tatra katamo niścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā nihīnāṃś cittacaitasikān dharmān na pravartayati tenocyate niścitto nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimalapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ dhārayati tenocyate vimalapradīpo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nantaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā anantāṃ prabhāṃ karoti tenocyate 'nantaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ prabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāṃ karoti tenocyate prabhākaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samantāvabhāso nāma samādhiḥ? yasya samādheḥ saha pratilambhena sarvasamādhimukhany avabhāsante, tenocyate samantāvabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śuddhasāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ śuddhasamatām anuprāpnoti, tenocyate śuddhasāro nāmasamādhiḥ.
tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balam ākarṣayati sarvasamādhīn prabhāvayati, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratikaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ratim anubhavati, tenocyate ratikaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vidyutpradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ karoti, tenocyate vidyutpradīpo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣayo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ naivākṣayaṃ na kṣayaṃ samanupaśyati, tenocyate 'kṣayo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimaṇḍalāni dhārayati, ayam ucyate vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ samanupaśyati tathā ca paśyati yathā aṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niñjyo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn neñjayati na manyate na spandati na prapañcayati, tenocyate 'niñjyo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vivṛto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn vivṛtān samanupaśyati, tenocyate vivṛto nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sūryapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmimukham avabhāsayati, tenocyate sūryapradīpo nāma samādhiḥ,
tatra katamaś candravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām andhakāraṃ vidhamayati, tenocyate candravimalo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate, tenocyate śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katama ālokakaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimukhānām ālokaṃ karoti, tenocyate ālokakaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ kārākāro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kāragatāṅ kriyāṅ karoti, tenocyate kārākāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo jñānaketur nāmasamādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ jñānaketuṃ samanupaśyati, tenocyate jñānaketur nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā ( PSP1-2: 70 ) sarvadharmān nirvidhyate samādhim api na samanupaśyati, tenocyate vajropamo nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cittasthitir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā cittaṃ na varṇayati na vivartate na pratibhāsate na vighātam āpatsyate na cāsyaivaṃ bhavati cittam iti, tenocyate cittasthitir nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samantāloko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samantālokaṃ samanupaśyati, tenocyate samantāloko nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ supratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu pratiṣṭhito bhavati, tenocyate supratiṣṭhito nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratnakoṭir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayaḥ samantād ratnakotir iva saṃdṛśyante, tenocyate ratnakoṭir nāma samādhiḥ.
tatra katamo varadharmamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo mudritā bhavanti, ādimudrāmudritām upādāya, tenocyate varadharmamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kañcid dharmaṃ samatānirmuktaṃ samanupaśyati, tenocyate sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratijaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiratiḥ sarvadharmaratīr jahāti, tenocyate ratijaho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmaiś codgacchati sarvadharmaiś cāpūryate, tenocyate sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhiḥ sarvadharmān vikirati vidhamayati, tenocyate vikiraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ca sarvadharmāṇāṃ ca padāni prabhinatti, tenocyate sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samākṣaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā ( PSP1-2: 71 ) sarvasamādhīnāṃ samākṣaratāṃ pratilabhate, tenocyate samākṣaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākṣaram api nopalabhate, tenocyate 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katama ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ārambanaṃ cchidyate, tenocyate ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'vikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ vikāraṃ nopalabhate, tenocyate 'vikāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'prakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ prakāram api nopalabhate, tenocyate 'prakāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ nāmanimittāni nopalabhate, tenocyate nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niketacārī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niketaṃ nopalabhate, tenocyate 'niketacārī nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ timirāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhi timiraṃ viśodhayati, tenocyate timirāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cāritravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cāritraṃ samanupaśyati, tenocyate cāritravatī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'calo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sattvānāṃ calitaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'calo nāma samādhiḥ.
tatra katamo viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ viṣayam atikrāmati, tenocyate viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvaguṇānāṃ sarvasamādhīnāṃ ca saṃcayatām anuprāpnoti, tenocyate sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cittasthitiniścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cittaṃ na pravartate, tenocyate cittasthitiniścitto ( PSP1-2: 72 ) nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu śubhapuṣpitaśuddhiṃ pratilabhate, tenocyate śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ.
tatra katamo bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā saptabodhyaṅgāni pratilabhate, tenocyate bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā antadvayaṃ nopalabhate, tenocyate 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'samasamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samasamatāṃ na pratilabhate, tenocyate 'samasamo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvatraidhātukaṃ samatikrāmati, tenocyate sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ paricchedakaro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca paricchedaṃ kariṣyati, tenocyate paricchedakaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimativikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhivimativikiraṇam anuprāpnoti, tenocyate vimativikiraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ sthānaṃ na samanupaśyati, tenocyate niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ.
tatra katama ekavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kasyacid dharmasya dvayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ekavyūho nāma samādhiḥ.
tatra katama ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ cākārābhinirhāraṃ samanupaśyati, tenocyate ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ.
tatra katama ekākāravyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākāratāṃ samanupaśyati, tenocyate ekākāravyūho nāma samādhiḥ.
tatra katama ākārānavakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām advayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ākārānavakāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ nirvedhikaṃ jñānam anuprāpnoti yasyānuprāptito na kaścin na pratividhyate, tenocyate nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ saṃketarutāni praviśati, tenocyate saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn akṣaravimuktān samanupaśyati, tenocyate gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ.
tatra katamo jvalanolko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīṃs tejasāvabhāsayati patati virocate, tenocyate jvalanolko nāma samādhiḥ.
tatrakatamo lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvalakṣaṇāni pariśodhayati, tenocyate lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn abhilakṣayati abhilakṣayati, tenocyate 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvākāravaropeto bhavati, tenocyate sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu sukhaduḥkhāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣayākāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayākāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ? yatra samādhau ( PSP1-2: 74 ) sthitvā sarvasamādhīn ādhārayati, tenocyate dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhṃāṃ samyaktvamithyātvāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rodhanirodhān na samanupaśyati, tenocyate sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām anusārapratisārān na samanupaśyati, tenocyate 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāmaṇḍalaṃ nopalabhyate, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sāravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām asāratāṃ nopalabhyate, tenocyate sāravatī nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ paripūrṇā bhavanti, tadyathāpi nama candraḥ pūrṇamāsyāṃ, tenocyate paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ.
tatra katamo mahāvyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayo mahāvyūhena samanvāgatā bhavanti, tenocyate mahāvyūho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca prabhāṃ karoti, tenocyate sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samādhisamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ na vikṣepaṃ naikāgratāṃ ca samanupaśyati, tenocyate samādhisamatā nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na raṇanti, tenocyate 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra ( PSP1-2: 75 ) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām araṇasaraṇasarvasamavasaraṇatām anuprāpnoti, tenocyate 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nilāniketo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ālayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'nilāniketo nāma samādhiḥ.
tatra katamas tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tathatāṃ na vyativartate, tenocyate tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhikāyaṃ nopalabhate, tenocyate kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ.
tatra katamo vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ vākkarma nopalabhate, tenocyate vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ.
tatra katamo gaganakalpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā gaganavad avabhāsate, tenocyate gaganakalpo nāma samādhiḥ.
tatra katama ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām ākāśāsaṅgavimuktinirupalepanām anuprāpnoti, tenocyate ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato mahāyānam.
iti puṇyasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri smṛtyupasthānāni, katamāni catvāri? kāyasmṛtyupasthānaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ cittasmṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam.
tatra katamat kāyasmṛtyupasthānam? evaṃ yāvat katamad dharmasmṛtyupasthānam? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac ( PSP1-2: 76 ) cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye, evam adhyātmaṃ vedanāsu citte, adhyātmadharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caraṃś carāmīti prajānāti, sthitaḥ sthito 'smīti prajānāti, niṣaṇṇo niṣaṇṇo 'smīti prajānāti, śayānaḥ śayito 'smīti prajānāti, yathā yathāsya kāyaḥ sthito bhavati praṇītam apraṇītaṃ vā tathā tathainaṃ prajānāti, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, abhikrāman vā pratikrāman vā saṃprajānacārī bhavati, ālokite vilokite samiñjite prasārite saṃghāṭīpaṭapātracīvaradhāraṇe aśite pīte khādite śayite nidrāklamaprativinodane āgate gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tuṣṇīmbhāve pratisaṃlayane evaṃ saṃprajānacārī bhavati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, tadyathāpi nāma subhūte cakraṃ bhrāmayan kumbhakāraḥ kumbhakārāntevāsī vā dīrgham āvidhyan dīrgham āvidhyāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvam āvidhyaṃ hrasvam āvidhyāmīti ( PSP1-2: 77 ) yathābhūtaṃ prajānāti. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvāsāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīyaloke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ, tadyathāpi nāma subhūte goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena śastreṇa gāṃ hanyāt gāṃ hatvā catvāri phalakāni kuryāt, catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣeta sthito vā atha vā niṣaṇṇaḥ, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrdhvapādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkā yakṛtklomaplīhā āmamantrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam ity asmin kāye yathābhūtaṃ pratyavekṣate, tadyathāpi nāma subhūte karmakārasya mūtoḍiḥ pūrṇo nānādhānyānāṃ śālīnāṃ brīhīnāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudgānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ godhūmānāṃ masūrāṇāṃ sarṣapāṇām apyi anyaś cakṣuṣmān puruṣo muktvā pratyavekṣamāṇaḥ, evaṃ jānīyād ayaṃ śāliḥ ayaṃ brihī ( PSP1-2: 78 ) amī tilāḥ amī taṇḍulāḥ amī mudgāḥ amī māṣāḥ amī yavāḥ ami godhūmāḥ amī masūrāḥ amī sarṣapā iti, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyam ūrdhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakcarmāntaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkāyakṛtklomaplīhā āmam antrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā śmaśānagataḥ paśyati nānārūpāṇi śmaśāne 'paviddhāni śivapathikāyām ujjhitāni ekāhamṛtāni vā dvyahamṛtāni vā tryahamṛtāni vā caturahamṛtāni vā pañcāhamṛtāni vā ādhmātakāni vinīlakāni vā vipūyakāni vā vikhāditakāni vā vikṣiptakāni vā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃ dharmā evaṃ svabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā mṛtaśarīrāṇi paśyati śmaśāna utsṛṣṭāni ṣaḍrātramṛtāni vā saptarātramṛtāni vā tāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā sṛgālair vā vṛkair vā śvabhir vā tad anyair vā nānāvidhaiḥ prāṇakajātaiḥ khādyamānāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śmaśāna ujjhitāni khāditakāni aśucīni vipūtīni durgandhīni, sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ māṃsaśoṇitamrakṣitāṃ snāyuvinibaddhāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śivapathikāyām asthisaṃkalām apagatamāṃsaśoṇitasnāyubandhanāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ vigrahabandhanaviprayuktāṃ visaṃyuktāṃ yathāsaṃkhyāḥ pṛthivyāṃ vikṣiptāḥ sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni digvidiśo vikṣiptāni yad utānyena pādāsthīni anyena jaṃghāsthīni anyena urvasthīni anyena śroṇīkaṭāhāsthīni anyena pṛṣṭhavaṃśāsthīni anyena pārśvakāsthīni anyena grīvāsthīni anyena bāhvasthīni anyena śiraḥkapālāsthīni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni anekavārṣikāṇi anekavarṣaśatāni vātātapaparītāni śvetāni śaṅkhasaṃnibhāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni tirovārṣikāṇi nīlāni kapotavarṇāni pūtīni cūrṇakajātāni pṛthivyāṃ pāṃśunā samasamībhūtāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye. evaṃ vedanāyāṃ citte, dharme dharmānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke abhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri samyakprahāṇāni. katamāni catvāri? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāṃ yac chandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ utpādāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti, utpannānāṃ kuśalanāṃ dharmāṇāṃ sthitaye bhūyobhāvāya asaṃpramoṣāya aparihāṇāya cchandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pratigṛhṇāti samyak praṇidadhāti tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāra ṛddhipādāḥ. katame catvāraḥ? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś cchandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigatam, evaṃ vīryasamādhicittasamādhimīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatam ṛddhipādaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigataṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta pañcendriyāṇi. katamāni pañca? śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ ( PSP1-2: 81 ) smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta pañcabalāni. katamāni pañca? śraddhābalaṃ vīryabalaṃ smṛtibalaṃ samādhibalaṃ prajñābalaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta saptabodhyaṅgāni. katamāni sapta? smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ vīryasaṃbodhyaṅgaṃ prītisaṃbodhyaṅgaṃ praśrabdhisaṃbodhyaṅgaṃ samādhisaṃbodhyaṅgam upekṣāsaṃbodhyaṅgam. tatra katamat smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgam? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyavasargaparigataṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta āryāṣṭāṅgamārgaḥ. katama āryāṣṭāṅgo mārgaḥ? yad uta samyagdṛṣṭiḥ samyaksaṃkalpaḥ samyagvāk samyakkarmāntaḥ samyagājīvaḥ samyagvyāyāmaḥ samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiḥ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta trayaḥ samādhayaḥ. katame trayaḥ samādhayaḥ? śūnyatānimittāpraṇihitaṃ, tatra katamaḥ śūnyatāsamādhiḥ? svalakṣaṇena śūnyān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitiḥ śūnyatāvimokṣamukhamayam ucyate śūnyatāsamādhiḥ, ānimittān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitir ānimittaṃ vimokṣamukham ayam ucyate ānimittaḥ samādhiḥ, apraṇihitān sarvadharmān pratyavekṣamāṇasya yā cittasya sthitir apraṇihitaṃ vimokṣamukham ayam ucyate apraṇihitaḥ samādhiḥ, imāni trīṇi vimokṣamukhāni trayaḥ samādhayaḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam. eteṣu triṣu vimokṣamukheṣu śikṣitavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ ( PSP1-2: 82 ) yad uta duḥkhajñānaṃ samudayajñānaṃ nirodhajñānaṃ mārgajñānaṃ kṣayajñānam anutpādajñānaṃ dharmajñānam anvayajñānaṃ saṃvṛtijñānaṃ parijayajñānaṃ yathārutajñānam. tatra katamad duḥkhajñānam? yad duḥkhasyānutpādajñānam idaṃ duḥkhajñānam. tatra katamat samudayajñānam? yat samudayasya prahāṇajñānam. tatra kataman nirodhajñānam? yad duḥkhanirodhajñānam. tatra kataman mārgajñānam? yan nirodhasākṣātkaraṇajñānam. tatra katamat kṣayajñānam? yad rāgadoṣamohakṣayajñānam. tatra katamad anutpādajñānam? yad anutpāde anutpādajñānam. tatra katamad dharmajñānam? yat pañcānāṃ skandhānāṃ dharmopacchedajñānam. tatra katamad anvayajñānam? cakṣur anityaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityaṃ, evaṃ yāvad vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu ca jñānam. tatra katamat saṃvṛtijñānam? yat parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cetaso jñānam. tatra katamat parijayajñānam? yat pratipat parijayajñānam. tatra katamad yathārutajñānam? yat tat tathāgatasya sarvākārajñatājñānaṃ tac cānupalambhayogena. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad idaṃ trīṇīndriyāni. katamāni trīṇi? anājñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātāvīndriyam.
tat katamad anājñātamājñāsyāmīndriyam? yac chaikṣāṇāṃ pudgalānām anabhisamitānām anavabhāsaṃ yad avinayaṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam idam ucyate anājñātamājñāsyāmīndriyam.
tatra katamad ājñendriyam? yac chaikṣāṇāṃ pudgalānām ājñātavatāṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyamidam ucyate ājñendriyam.
tatra katamad ājñātāvīndriyam? yad utāśaikṣāṇāṃ pudgalānām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃprajñendriyam, idam ucyate ājñātāvīndriyam. idam api subhūte bodhisattvasya ( PSP1-2: 83 ) mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta savitarkaḥ savicāraḥ samādhir avitarko 'vicāramātraḥ samādhir avitarko 'vicāraḥ samādhiḥ. tatra katamaḥ savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, ayam ucyate savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ. tatra katamo 'vitarko 'vicāramātraḥ samādhiḥ? yaḥ prathamasya dhyānasya dvitīyasya dhyānasyāntariko yam ucyate 'vitarko 'vicāramātraḥ samādhiḥ. tatra katamo 'vitarko 'vicāraḥ samādhiḥ? yad dvitīyaṃ dhyānaṃ vistareṇa kartavyaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattir ayam ucyate 'vitarko 'vicāraḥ samādhiḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta daśānusmṛtayaḥ. katamā daśa? yad uta buddhānusmṛtir dharmānusmṛtiḥ saṃghānusmṛtiḥ śīlānusmṛtis tyāgānusmṛtir devatānusmṛtir, udvegānusmṛtir maraṇānusmṛtiḥ kāyānusmṛtir ānāpānānusmṛtiḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri dhyānāni, catvāry apramāṇāni, catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭau vimokṣā, navānupūrvavihārasmāpattayaḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, daśa tathāgatabalāni. katamāni daśa? yad uta iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sthānañ ca sthānato 'sthānañ cāsthānato yathābhūtaṃ prajānāti, atītānāgatapratyutpannānāṃ ca karmaṇāṃ karmasamādānānāṃ ca sthānato hetuto vipākañ ca yathābhūtaṃ prajānāti, nānādhātukaṃ lokam anekadhātukaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ nānādhimuktikatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānām indriyaparāparajnānatāṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sarvatragāminīṃ ( PSP1-2: 84 ) pratipadaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, parasattvānāṃ parapudgalānāṃ dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavyutthānaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, sa ca divyena cakṣuṣā sattvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti, sa āsravāṇāṃ kṣayād anāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayam abhijñāya sākṣātkṛtvā upasaṃpadya viharati, kṣīṇā me jātir uṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamithyātvam iti yathābhūtaṃ prajānāti. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri vaiśāradyāni. katamāni catvāri?
yad uta samyaksaṃbuddhasya bata me pratijānataḥ, ime dharmā abhisaṃbuddhā iti, atra ca me kaścic chramaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā kaścid vā punar loke saha dharmeṇa codayed iti nimittam etan na samanupaśyāmi, idam atra nimittam asamanupaśyan kṣemaprāpto 'bhayaprāpto viharāmi ārṣabhaṃ sthānaṃ pratijānāmi parṣadi samyak siṃhanādaṃ nadāmi brāhmaṃ cakraṃ pravartayāmy apravartitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brāhmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,
kṣīṇāsravasya bata me pratijānataḥ, ime āsravā aparikṣīṇā iti naitat sthānaṃ vidyate, atra ca me kaścic chramaṇo vā brāhmaṇo vā peyālaṃ yāvad brāhmaṃ cakraṃ pravartayāmy apravartitaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,
ye khalu punar ime mayā āntarāyikā dharmā ākhyātās tān pratiṣedhamāṇasya nālam antarāyāyeti naitat sthānaṃ vidyate, atra me kaścic chramaṇo vā peyālaṃ yāvat kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti,
yā mayā pratipad āhyātā āryā nairyāṇikī niryāti tat katarasya samyag duḥkhakṣayāya tāṃ pratipadyamāno na niryāyāt samyag duḥkhakṣayāyeti naitat sthānaṃ vidyate, atra ca me kaścic chramaṇo vā peyālaṃ, yāvat kenacid vā punar loke saha dharmeṇeti. imāni catvāri vaiśāradyāni. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catasraḥ pratisaṃvidaḥ. katamāś catasraḥ? dharmapratisaṃvid arthapratisaṃvid niruktipratisaṃvit pratibhānapratisaṃvit. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad utāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. katame aṣṭādaśa? yad uta yāñ ca rātriṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ, yāñ ca rātrim upādāya parinirvāsyati, etasminn antare subhūte nāsti tathāgatasya skhalitaṃ, nāsti ravitaṃ, nāsti muṣitasmṛtitā, nāsti nānātvasaṃjñā, nāsty asamāhitaṃ cittaṃ, nāsty apratisaṃkhyāyopekṣā, nāsti cchandaparihāṇir, nāsti vīryaparihāṇir, nāsti smṛtiparihāṇir, nāsti samādhiparihāṇir, nāsti prajñāparihāṇir, nāsti vimuktiparihāṇiḥ, sarvakāyakarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, sarvavākkarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, sarvamanaskarma jñānapūrvaṅgamajñānānuparivarti, atīte 'dhvany apratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca, anāgate 'dhvanyapratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca, pratyutpanne 'dhvany apratihatam asaṅgajñānaṃ darśanaṃ ca pravartate, ime aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam anupalambhayogena.
iti mārgasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta dhāraṇīmukhāni, yad utākṣaranayasamatākṣaramukham akṣarapraveśaḥ, katamo 'kṣaranayasamatā akṣaramukham akṣarapraveśaḥ?
akāro mukhaḥ sarvadharmāṇām ādyanutpannatvāt,
repho mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ rajo 'pagatatvāt,
pakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ paramārthanirdeśāt,
cakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ cyavanopapattyanupalabdhitvāt,
nakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ nāmāpagatatvāt,
lakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ lokottīrṇatvāt, tṛṣṇālatāhetupratyayasamudghātitvāt,
dakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ dāntadamathaparicchinnatvāt,
bakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ bandhanavimuktatvāt,
ḍakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ ḍamarāpagatvāt,
sakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ saṃgānupalabdhitvāt,
vakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ vākpathaghoṣasamucchinnatvāt,
takāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ tathatācalitatvāt,
yakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ yathāvadanutpādatvāt,
stakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ stambhānupalabdhitvāt,
kakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ kārakānupalabdhitvāt,
sakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ samatānupalabdhitvāt,
makāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ mamakārānupalabdhitvāt,
gakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ gaganānupalabdhitaḥ,
sthakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ sthānānupalabdhitaḥ,
jakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ jātyanupalabdhitaḥ,
śvakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ śvāsānupalabdhitaḥ,
dhakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ dharmadhātvanupalabdhitaḥ,
śakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ śamathānupalabdhitaḥ,
khakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ khasamatānupalabdhitaḥ,
kṣakāro mukhaḥ sarvadharmāṇāṃ kṣayānupalabdhitaḥ,
stakāramukhāḥ sarvadharmās tac cānupalabdhitaḥ,
jñakāramukhāḥ sarvadharmāḥ sarvajñānānupalabdhitaḥ,
hakāramukhāḥ sarvadharmāḥ hetor anupalabdhitaḥ,
cchakāramukhāḥ sarvadharmāś cchaver apy anupalabdhitaḥ,
smakāramukhāḥ sarvadharmāḥ smaraṇānupalabdhitaḥ,
hvakāramukhāḥ sarvadharmā āhvānāpagatatvāt,
sakāramukhāḥ sarvadharmā utsāhānupalabdhitaḥ,
ghakāramukhāḥ sarvadharmā ghanānupalabdhitaḥ,
ṭhakāramukhāḥ sarvadharmā viṭhapanānupalabdhitaḥ,
ṇakāramukhāḥ sarvadharmā raṇavigatatvāt,
phakāramukhāḥ sarvadharmāḥ phalānupalabhitaḥ,
skakāramukhāḥ sarvadharmāḥ skandhānupalabdhitaḥ,
jakāramukhāḥ sarvadharmā jarānupalabdhitaḥ,
cakāramukhāḥ sarvadharmāś caraṇānupalabdhitaḥ,
ṭakāramukhāḥ sarvadharmāḥ ṣṭaṃkārānupalabdhitaḥ,
ḍhakāramukhāḥ sarvadharmā ḍhaṃkārānupalabdhitaḥ.
nāsti ata uttari akṣaravyavahāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacin nāmāsti yena saṃvyavahriyeta yena vābhilapyeta yena nirdiśyeta yena lujyeta yena paśyeta, tadyathāpi nāma subhūte ākāśam, evam eva sarvadharmā anugantavyāḥ, ayaṃ subhūte dhāraṇīpraveśo 'kārādyakṣaranirdeśapraveśaḥ, yaḥ kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattva idam akārādyakṣarakauśalyapraveśaṃ jñāsyati, na sa kvacid rute pratihanyate, sarvaṃ taṃ dharmatayā samādhayiṣyati, rutajñānakauśalyañ ca pratilapsyate, yo hi kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattva imām akārādyakṣaramudrāṃ śroṣyati śrutvā codgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati pareṣāṃ deśayiṣyati ramayati tayā santatyā tasya viṃśatir anuśaṃsāḥ pratikāṅkṣitavyāḥ.
katamā viṃśatiḥ? smṛtimāṃś ca bhaviṣyati, matimāṃś ca bhaviṣyati, gatimāṃś ca bhaviṣyati, dhṛtimāṃś ca bhaviṣyati, hrīmāṃś ca prajñāvāṃś ca pratibhānavāṃś ca, idaṃ dhāraṇīmukham alpakṛcchreṇa pratilapsyatena ca kathaṃkathī bhaviṣyati, vimatiś cāsya na bhaviṣyati, na ca ślakṣṇāṃ vācaṃ śrutvā pareṣv anunīto bhaviṣyati, na ca paruṣayā vācā pratihanyate, na connato bhaviṣyati, nāvanataḥ yathāsthita eva bhaviṣyati, rutakuśalaś ca bhaviṣyati, skandhakuśalaś ca bhaviṣyati, dhātukuśalaś ca bhaviṣyati, āyatanakuśalaś ca bhaviṣyati, satyakuśalaś ca bhaviṣyati, pratītyasamutpādakuśalaś ca bhaviṣyati, hetukuśalaś ca bhaviṣyati, pratyayakuśalaś ca bhaviṣyati, dharmakuśalaś ca bhaviṣyati, indriyaparipūrṇajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, paracittajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, ṛddhividhijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, divyaśrotrajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, pūrvanivāsānusmṛtijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, cyutopapattijñānakuśalaś ca bhaviṣyati, āsravakṣayajñānakuśalaś ca bhaviṣyati, sthānāsthananirdeśakuśalaś ca bhaviṣyati, atikramaṇakuśalaś ca bhaviṣyati, īryāpathakuśalaś ca bhaviṣyati, imān anuśaṃsān pratilapsyata iti. idam api subhūte dhāraṇīmukham akṣaramukham akāramukhaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
iti dhāraṇīsaṃbhāraḥ
yad api tat subhūtir evam āha, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo ( PSP1-2: 88 ) mahāyānasaṃprasthito bhavatīti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati, kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati yad utāsaṃkrāntyā sarvadharmāṇām. tat kasya hetoḥ? na hi sa kaścid dharmo ya āgacchati vā gacchati vā saṃkrāmati vā upasaṃkrāmati vā, api tu yā dharmāṇāṃ bhūmis tān na manyate na cintayati bhūmiparikarma ca karoti na ca bhūmiṃ samanupaśyati.
katamac ca bodhisattvasya mahāsattvasya bhūmiparikarma? prathamāyāṃ bhūmau vartamānena bodhisattvena mahāsattvena daśabhūmiparikarmāṇi karaṇīyāni. katamāni daśa?
adhyāśayaprarikarma anupalambhayogena,
hitavastutāparikarma nimittatānupalambhatām upādāya,
sarvasattvasamacittatāparikarma sattvānupalabdhitām upādāya,
tyāgaparikarma dāyakadeyaparigrāhakānupalabdhitām upādāya,
kalyāṇamitrasevāparikarma tair asaṃtāpanatām upādāya,
saddharmaparyeṣṭiparikarma sarvadharmānupalabdhitām upādāya,
abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma gṛhānupalabdhitām upādāya,
buddhakāyaspṛhāparikarma lakṣaṇānuvyañjananimittānupalabdhitāmupādāya,
dharmavivaraṇaparikarma dharmabhedānupalabdhitām upādāya,
satyavacanaparikarma vacanānupalabdhitām upādāya,
imāni subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prathamāyā bhūmer daśa parikarmāṇi yāni prathamāyāṃ bhūmau vartamānena bodhisattvena mahāsattvena daśa parikarmāṇi karaṇīyāni.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvitīyāyāṃ bhūmau vartamāno 'ṣṭau dharmān manasikaroti teṣu ca pratipadyate. katamān aṣṭau? yad uta śīlaviśuddhiṃ, kṛtajñatāṃ kṛtaveditāṃ, kṣāntibalapratiṣṭhānaṃ, prāmodyapratyanubhavatāṃ, sarvasattvāparityāgatayā mahākaruṇāyā āmukhīkarma, gurūṇāṃ śraddhayā gauravaṃ, śāstṛsaṃjñāyāguruśuśrūṣāṃ, pāramitās tad yogaparyeṣṭim, imān subhūte bodhisattvena mahāsattvena dvitīyāyāṃ bhūmau vartamānenāṣṭau dharmān manasikṛtvā pratipattavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānena pañcasu dharmeṣu sthātavyam. katameṣu pañcasu? yad uta bahuśrutye 'tṛptatāyāṃ tatra cākṣarānabhiniveśe, nirāmiṣadharmadānavivaraṇatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇāmanatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, amitasaṃsārāparikhedanatāyāṃ tayā cāmanyanatayā, hrīrapatrāpyavyavasthāne tena cāmanyanatayā, eṣu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pañcasu dharmeṣu tṛtīyāyāṃ bhūmau vartamānena sthātavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena caturthyāṃ bhūmau vartamānena daśasu dharmeṣu sthātavyaṃ, te ca na parityaktavyāḥ. katameṣu daśasu? yad uta araṇyavāso, 'lpecchatā, saṃtuṣṭir, dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanaṃ, śikṣāyā aparityāgaḥ, kāmaguṇavijugupsanaṃ, nirvitsahagataś cittotpadaḥ, sarvāstiparityāgatā, anavalīnacittatā, sarvavastunirapekṣatā, ime subhūte daśa dharmā bodhisattvena mahāsattvena caturthyāṃ bhūmau vartamānena na parityaktavyā eṣu ca sthātavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena pañcamyāṃ bhūmau vartamānena daśa dharmāḥ parivarjayitavyāḥ. katame daśa? yad uta gṛhipravrajitasaṃstavaḥ parivarjayitavyaḥ, kulamātsaryaṃ parivarjayitavyaḥ, saṃgaṇikāsthānaṃ parivarjayitavyaṃ, ātmotkarṣaṇaṃ parivarjayitavyaṃ, parapaṃsanaṃ parivarjayitavyaṃ, daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ, adhimānastambhau parivarjayitavyau, viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ, vicikitsā parivarjayitavyā, rāgadveṣamohādhivāsanāḥ parivarjayitavyāḥ. ime subhūte daśa dharmā bodhisattvena mahāsattvena pañcamyāṃ bhūmau vartamānena parivarjayitavyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṣṭyāṃ bhūmau vartamānena ṣaḍ dharmā paripūrayitavyāḥ. katame ṣaṭ? yad uta ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayitavyāḥ, apare ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ. katame ṣaṭ? śrāvakacittaṃ parivarjayitavyaṃ, pratyekabuddhacittaṃ parivarjayitavyaṃ, paritasanācittaṃ parivarjayitavyaṃ, yācanakaṃ dṛṣṭvā nāvalīyate, sarvavastūni ca tyājyāni na ca daurmanasyacittam utpādayitavyaṃ, na ca yācanakavikṣepaḥ kartavyaḥ. ime subhūte ṣaḍ dharmā bodhisattvena ( PSP1-2: 90 ) mahāsattvena ṣaṣṭyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ, apare ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saptamyāṃ bhūmau vartamānasya viṃśatidharmā na bhavanti. katame viṃśatiḥ? yad uta ātmagrāho 'sya na bhavati sattvagrāho jīvagrāhaḥ pudgalagrāha ucchedagrāhaḥ śāśvatagrāho nimittasaṃjñā hetudṛṣṭiḥ skandhābhiniveśo dhātvabhiniveśaḥ, āyatanam ṛddhis traidhātuke pratiṣṭhānaṃ traidhātukādhyavasānaṃ traidhātuke ālayo buddhaniśrayadṛṣṭyabhiniveśo dharmaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ saṃghaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ śīlaniśrayadṛṣṭyabhiniveśaḥ śūnyā dharmā iti vivādaḥ śūnyatāvirodhaś cāsya na bhavati, ime subhūte viṃśatidharmā bodhisattvasya mahāsattvasya saptamyāṃ bhūmau vartamānasya na bhavanti.
tena viṃśatir eva dharmāḥ saptamyāṃ bhūmau sthitena paripūrayitavyāḥ. katame viṃśatiḥ? yad uta śūnyatāparipūritā, ānimittasākṣātkriyā, apraṇihitajñānaṃ, trimaṇḍalapariśuddhiḥ, kṛpākāruṇyaṃ ca sarvasattveṣu teṣv anavamanyanā, sarvadharmasamatādarśanaṃ tatra cānabhiniveśaḥ, bhūtanayaprativedhas tena cāmanyanā anutpādakṣāntir anutpādajñānam ekanayanirdeśaḥ sarvadharmāṇāṃ kalpanāsamudghātaḥ saṃjñādṛṣṭivivartaḥ kleśavivartaḥ śamathanidhyaptir vipaśyanākauśalyaṃ dāntacittatā sarvatrāpratihatajñānacittatā anunayasyābhūmir yatrecchākṣetragamanaṃ tatra ca buddhaparṣanmaṇḍale sthitvātmabhāvasaṃdarśanam. ime viṃśatidharmā bodhisattvena mahāsattvena saptamyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame catvāraḥ? yad uta sarvasattvacittānupraveśo 'bhijñāvikrīḍanaṃ buddhakṣetradarśanan teṣāṃ ca buddhakṣetrāṇāṃ yathādṛṣṭiniṣpādanatā buddhaparyupāsanatā buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatayā. ime subhūte catvāro dharmā bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena paripūrayitavyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvenāṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame catvāraḥ? yad uta indriyaparāparajñānaṃ, buddhakṣetrapariśodhanaṃ, māyopamasya ( PSP1-2: 91 ) samādher abhīkṣṇaṃ samāpattir, yathāyathā ca sattvānāṃ kuśalamūlaniṣpattis tathātathātmabhāvam abhinirmimīte saṃcintyabhavotpādanatayā. ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena aṣṭamyāṃ bhūmau vartamānena catvāro dharmāḥ paripūrayitavyāḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena navamyāṃ bhūmau vartamānena dvādaśa dharmāḥ paripūrayitavyāḥ. katame dvādaśa? yad uta anantapraṇidhānaparigrahaḥ, sa yathāyathā praṇidadhāti tathātathāsya samṛdhyate devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragarutajñānaṃ pratibhānanirdeśajñānaṃ garbhāvakrāntisaṃpat kuśalasaṃpad jātisaṃpad gotrasaṃpat parivārasaṃpad janmasaṃpan naiṣkramyasaṃpad bodhivṛkṣasaṃpat sarvaguṇaparipūraṇasaṃpat. ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena navamyāṃ bhūmau vartamānena dvādaśa dharmāḥ paripūrayitavyāḥ.
daśamyāṃ punaḥ subhūte bodhisattvabhūmau vartamāno bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eveti vaktavyaḥ.
subhūtir āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyādhyāśayaparikarma?
bhagavān āha: yā sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ sarvakuśalamūlasamudānayanatā, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyādhyāśayaparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya hitavastutāparikarma? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām arthāya mahāyānajñānaparyeṣṭim āpadyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya hitavastutāparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvasamacittatāparikarma? yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiś catur apramāṇābhinirharaṇā maitrīkaruṇāmuditopekṣāṇām, idam ucyate sarvasattvasamacittatāparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya tyāgaparikarma? yat sarvasattvebhyo 'vikalpitaṃ dānaṃ dadāti, idam ucyate tyāgaparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrasevanāparikarma? ( PSP1-2: 92 ) yāni bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi sarvākārajñatāyāṃ samādāpayanti, teṣāṃ mitrāṇāṃ sevanā bhajanā paryupāsanā śuśrūṣā, idam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrasevanāparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaparyeṣṭiparikarma? yat sarvākārajñatāpratisaṃyuktena manasikāreṇa dharmaṃparyeṣate na ca śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaparyeṣṭiparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma? yat sarvajātiṣv avyavakīrṇo 'bhiniṣkrāmati tathāgataśāsane pravrajitasya na cāsya kaścid antarāyo bhavati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya abhīkṣṇaṃ naiṣkramyaparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyaspṛhāparikarma? yad buddhavigrahaṃ dṛṣṭvā na jātu buddha manasikāreṇa virahito bhavati, yāvat sarvākārajñatānuprāpto bhavati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyaspṛhāparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya dharmavivaraṇaparikarma? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūtasya tathāgatasya parinirvṛtasya vā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇaṃ svarthaṃ suvyañjanaṃ kevalaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayati, yad uta sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ jātakaṃ nidānam avadānaṃ gāthā vaipulyādbhutadharmopadeśāḥ, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmavivaraṇaparikarma.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya satyavacanaparikarma? yad uta yathā vādi tathā kāritā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya satyavacanaparikarma.
imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamāyāṃ bhūmau vartamānasya daśa parikarmāṇi.
tatra subhūte katamāni bodhisattvasya mahāsattvasya dvitīyāyāṃ bhūmau vartamānasyāṣṭau parikarmāṇi? iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapariśuddhir yad uta śrāvakapratyekabuddhacittānām ( PSP1-2: 93 ) amanasikāratā ye 'py anye dauḥśīlyakarā bodhiparipanthanakarā dharmās teṣām amanasikāraḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapariśuddhiḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kṛtajñatā kṛtaveditā yad bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacaryāṃ carann alpam api kṛtam ā saṃsārān na nāśayati prāg eva bahu, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṛtajñatā kṛtaveditā.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntibalapratiṣṭhānam? yat sarvasattvānām antike 'vyāpādāvihiṃsācittatā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntibalapratiṣṭhānam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya prāmodyaprītyanubhavanatā? yat sarvasattvaparipācanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prāmodyaprītyanubhavanatā.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya mahākaruṇāyā āmukhībhāvaḥ? yad bodhisattvasya mahāsattvasya bodhisattvacārikāṃ carata evaṃ bhavati, ekaikasya sattvasyārthāyāhaṅ gaṅgānadīvālukopamān kalpān niraye paceyaṃ yāvan na sa sattvo buddhajñāne pratiṣṭhāpita iti, evam ekaikasya kṛtaśaḥ sattvasya ya utsāho yo 'parikhedo yam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya mahākaruṇāyā āmukhībhāvaḥ,
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya śraddhāgauravam? yad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatra nihatamānatayā saśraddhatā, idam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya śraddhāgauravam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya guruśuśrūṣāśraddadhānatā? yad gurūṇām antike śāstṛsaṃjñā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya guruśuśruṣāśraddadhānatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya pāramitāstadyogaparyeṣṭiḥ? yā ananyakarmatayā pāramitāparyeṣaṇatā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya pāramitāstadyogaparyeṣṭiḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bahuśrutyātṛptatā? yat kiṃcid buddhair bhagavadbhir bhāṣitam iha vā lokadhātau samantād vā daśa diśi loke tat sarvam ārādhayiṣyāmīti yā atṛptatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bahuśrutyātṛptatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya nirāmiṣadharmadānavivaraṇatā? yad bodhisattvo mahāsattvo dharmaṃ deśayati, sa tena ( PSP1-2: 94 ) dharmadānakuśalenātmano bodhim api na pratikāṅkṣati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya nirāmiṣadharmadānavivaraṇatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇamanā? yaiḥ kuśalamūlair buddhakṣetraṃ pariśodhayanātmaparicittaṃ pariśodhayati teṣāṃ kuśalamūlānāṃ yā pariṇāmanā, iyam ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanakuśalamūlapariṇamanā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyāparimitasaṃsārāparikheditā? yā kuśalamūlopastambhatā yaiḥ kuśalamūlair upastabdhaḥ, sattvānāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca jātu khedam āpadyate yāvan na sarvadharmān sarvākārajñatāṃ ca paripūrayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāparimitasaṃsārāparikheditā.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya hrīrapatrāpyavyavasthānam? yā sarvaśrāvakapratyekabuddhacittajugupsanatā, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya hrīrapatrāpyavyavasthānam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya araṇyavāsāparityāgitā? yā sarvaśrāvakapratyekabodhisamatikramaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya araṇyavāsāparityāgitā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyālpecchatā? yad bodhisattvo mahasattvo bodhim api necchati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyālpecchatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya saṃtuṣṭiḥ? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām api na manyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃtuṣṭiḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanatā? yā gambhīreṣu dharmeṣu nidhyaptikṣāntir iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhūtaguṇasaṃlekhānutsarjanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya śikṣāyā aparityāgitā? yaḥ sarvaśikṣāṇām apracāraḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śikṣāyā aparityāgitā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kāmaguṇajugupsanatā? yaḥ kāmacittasyānutpādaḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kāmaguṇajugupsanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya nirvitsahagataś cittotpādaḥ? yaḥ sarvadharmāṇām anabhisaṃskāro 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya nirvitsahagataś cittotpādaḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāstiparityāgitā? yā adhyātmikabāhyānāṃ dharmāṇām agrahaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāstiparityāgitā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya anavalīnacittatā? yā yad vijñānasthitiṣv asya cittaṃ nāvalīyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anavalīnacittatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvavastunirapekṣatā? yā sarvavastūnām amanasikāratā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvavastunirapekṣatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya gṛhisaṃstavaparivarjanatā? yā buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramaṇatā upapādukatā pratilābhamuṇḍakāṣāyaprāvaraṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya gṛhisaṃstavaparivarjanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bhikṣubhikṣuṇīsaṃstavaparivarjanatā? yad bhikṣuṇā bhikṣuṇyā vā saha acchaṭikāsaṃghātamātram api na tiṣṭhati na ca tair vinā paritasanācittam utpādayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bhikṣubhikṣuṇīsaṃstavaparivarjanatā.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena kulamātsaryaṃ parivarjayitavyam? iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittam utpādayitavyaṃ, yan mayā sattvānāṃ sarvasukhopadhānaṃ kartavyaṃ ta ete sattvāḥ svapuṇyair eva sukhitā nātra mayā mātsaryacittam utpādayitavyam, idaṃ bodhisattvena mahāsattvena kulamātsaryaṃ parivarjayitavyam.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena saṃgaṇikāsthānaṃ parivarjayitavyam? yatra bodhisattvasya mahāsattvasya saṃgaṇikāsthānasthitasya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktā kathā syāt tat pratisaṃyuktaṃ vā cittotpādam utpādayen na tatra bodhisattvena mahāsattvena sthātavyam, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃgaṇikāsthānaparivarjanatā.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmotkarṣaṇā parivarjayitavyā? yā ādhyātmikānāṃ dharmāṇām asamanupaśyanā iyaṃ ( PSP1-2: 96 ) bodhisattvasya mahāsattvasya ātmotkarṣaṇaparivarjanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya parapaṃsanāparivarjanatā? yad uta bāhyānāṃ dharmāṇām asamanupaśyanā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya parapaṃsanāparivarjanatā.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ? tathā hy ete āryamārgasyāntarāyakarāḥ sugater vā prāg eva saṃbodheḥ, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena daśākuśalāḥ karmapathāḥ parivarjayitavyāḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena adhimānaḥ parivarjayitavyaḥ? tathā hi sa na kañcid dharmaṃ samanupaśyati, kutaḥ punar adhikaṃ yenādhimaṃsyate, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena adhimānaḥ parivarjayitavyaḥ.
tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena stambhaḥ parivarjayitavyaḥ? tathā hi tad vastu na samanupaśyati yatra stambham utpādayed evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena stambho notpādayitavyaḥ.
tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ? sarvavastūnām anupalabdhitām upādāya, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena viparyāsāḥ parivarjayitavyāḥ.
tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vicikitsā parivarjayitavyā? tathā hi saṃdehāpagatāt sarvadharmān samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena vicikitsā parivarjayitavyā.
tatra kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena rāgadveṣamohānām adhivāsanā parivarjayitavyā? tathā hi rāgadveṣamohānāṃ vastu na samanupaśyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena rāgadveṣamohāḥ parivarjayitavyāḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ṣaḍ dharmāḥ paripūrayitavyāḥ? yad uta ṣaṭ pāramitā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, imāḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayitavyāḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ṣaḍ dharmāḥ parivarjayitavyāḥ? yad uta śrāvakacittaṃ parivarjayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā ( PSP1-2: 97 ) hi naiṣa mārgo bodhaye, pratyekabuddhacittaṃ parivarjayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, paritasanācittaṃ na kartavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, yācanakaṃ dṛṣṭvā nāvalīnacittam utpādayitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, sarvasvam api parityajya na durmanasko bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye, yācanakavikṣepo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi naiṣa mārgo bodhaye.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā ātmā na saṃvidyate evaṃ bodhisattvena mahāsattvena ātmagrāho na kartavyaḥ, evaṃ sattvagrāho jīvagrāhaḥ pudgalagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete atyantatayā na saṃvidyante, evaṃ sattvajīvapudgalagrāho na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena ucchedagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kaścid dharma ucchidyate, atyantatayānutpannatvāt sarvadharmāṇāṃ nocchedeḥ, evam ucchedagrāho na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śāsvatagrāho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo dharmo notpadyate sa na śāśvatī bhavati, evaṃ śāśvatagrāho na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena nimittasaṃjñā notpādayitavyā. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā saṃkleśo na saṃvidyate, evaṃ nimittasaṃjñā notpādayitavyā.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena hetudṛṣṭir na kartavyā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tāṃ dṛṣṭiṃ na samanupaśyati, evaṃ hetudṛṣṭir na kartavyā, evaṃ skandheṣu dhātuṣv āyataneṣv abhiniveśo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmāḥ svabhāvena na saṃvidyante, evaṃ skandhadhātvāyataneṣv abhiniveśo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvana traidhātuke 'bhiniveśo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi traidhātukasvabhāvo na saṃvidyate, evaṃ traidhātuke 'bhiniveśo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena traidhātuke 'dhyavasānaṃ na kartavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi tad vastu nopalabhyate, evaṃ traidhātuke 'dhyavasānaṃ na kartavyam.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena traidhātuke ālayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi niḥsvabhāvatvād evaṃ traidhātuke ālayo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena buddhadharmasaṃghaniśrayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na buddhadharmasaṃghadṛṣṭiniśrayād buddhadharmasaṃghadarśanaṃ, evaṃ buddhadharmasaṃghadṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śīladṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na śīladṛṣṭiniśrayāc chīlapariśuddhir bhavaty evaṃ śīladṛṣṭiniśrayo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāyāṃ vivādo na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāḥ svabhāvena śūnyā na śūnyatayā, evaṃ śūnyatāyāṃ vivādo na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāvirodho na kartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāḥ śūnyā na śūnyatā śūnyatāṃ virodhayati, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatāvirodho na kartavyaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatā paripūrayitavyā? svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, paripūrir bodhisattvasya mahāsattvasya śūnyatā paripūrir, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena śūnyatā paripūrayitavyā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya ānimittasākṣātkriyā? yad uta sarvanimittānām amanasikāratā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānimittasākṣātkriyā.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya apraṇihitajñānam? yat sarvatraidhātuke cittasyāpratiṣṭhānam, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpraṇihitajñānam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya trimaṇḍalapariśuddhiḥ? yad uta daśa kuśalakarmapathapariśuddhir evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya trimaṇḍalapariśuddhiḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattveṣu kṛpākaruṇāparipūriḥ kartavyā? yo mahākaruṇāyāḥ pratilābhaḥ, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattveṣu kṛpākaruṇāparipūriḥ karaṇīyā.
tatra kathaṃ bodhisattvena maḥāsattvena sarvasattvā nāvamantavyāḥ? yad uta maitrīparipūryā, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvā nāvamantavyāḥ.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāṇāṃ samatādarśanaṃ yad utānutkṣepo 'prakṣepaḥ sarvadharmāṇām idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāṇāṃ samatādarśanam.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya bhūtanayaprativedhaḥ? yaḥ sarvadharmāṇām aprativedhaḥ, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bhūtanayaprativedhaḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādakṣāntiḥ? yā sarvadharmāṇām anutpādāya anirodhāya anabhisaṃskārāya kṣāntir iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādakṣāntiḥ.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādajñānam? yan nāmarūpānutpādajñānam idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya anutpādajñānaṃ.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya ekanayanirdeśaḥ? yā advayasamudācāratā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya ekanayanirdeśaḥ.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya kalpanāsamudghātaḥ? yā sarvadharmāṇāṃ kalpanā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kalpanāsamudghātaḥ.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñādṛṣṭivivartaḥ? yā sarvaśrāvakapratyekabuddhabhūmeḥ saṃjñādṛṣṭivivartanatā ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñādṛṣṭivivartaḥ.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya kleśavivartaḥ? yaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśotsargaḥ, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kleśavivartaḥ,
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya śamathavipaśyanābhūmiḥ? yat sarvākārajñatājñānam iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śamathavipaśyanābhūmiḥ,
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya dāntacittatā? yā traidhātuke 'nabhiratiḥ, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dāntacittatā.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasyāpratihatajñānam? yo ( PSP1-2: 100 ) buddhacakṣuḥpratilambhaḥ, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyāpratihatajñānam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyānunayāpasaraṇajñatā? yā ṣaḍ āyatanikā upekṣā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānunayāpasaraṇajñatā.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya yatrecchākṣetragamanam? yad ekabuddhakṣetrān na calati sarvabuddhakṣetreṣu saṃdṛśyate, na cāsya buddhakṣetre saṃjñotpadyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yatrecchākṣetragamanam.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatrātmabhāvadarśanam? yad yathāparṣan maṇḍale ātmabhāvadarśanam, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvatrātmabhāvadarśanam.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvacittacaritānupraveśaḥ? yad ekacittena sarvasattvacittacaritajñānam, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvacittacaritānupraveśaḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya abhijñāvikrīḍanā? yābhir abhijñābhir vikrīḍamāno buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhadarśanāya na ca buddhasaṃjño bhavati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya abhijñāvikrīḍanā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya yathādṛṣṭabuddhakṣetrapariniṣpādanatā? yā trisāhasramahāsāhasralokadhātvīśvaracakravartimūrtisthitasya sarvalokadhātuparityāgasyāmanyanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yathādṛṣṭabuddhakṣetrapariniṣpādanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaparyupāsanatā? yā buddhaparyupāsanatā sarvasattvānugrahaṃ prati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaparyupāsanatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā? yā dharmakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakāyayathābhūtapratyavekṣaṇatā,
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya indriyaparāparajñānatā? yā daśasu baleṣu sthitvā sarvasattvānām indriyaparipūriprajñājñānatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya indriyaparāparajñānatā.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanatā? ( PSP1-2: 101 ) yā sarvasattvacittapariśodhanatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya buddhakṣetrapariśodhanatā.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya māyopamasamādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvāḥ kriyāḥ karoti na cāsya cittapracāro bhavati, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya māyopamasamādhiḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyābhīkṣṇasamāpattiḥ? yā bodhisattvasya mahāsattvasya vipākajaḥ samādhir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhīkṣṇasamāpattiḥ.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya saṃcintyātmabhāvaparigrahaḥ? yad bodhisattvo mahāsattvo yathāyathā sattvānāṃ kuśalamūlapariniṣpattir bhavati tathātathā saṃcintayātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyātmabhāvaparigrahaḥ.
tatra kathaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānantapraṇidhānam? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ paripūrṇatvād yathāyathā praṇidhiṃ praṇidadhāti tathātathā samṛdhyate, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānantapraṇidhānam.
tatra katamad bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvarutajñānam? yad bodhisattvo mahāsattvo niruktipratisaṃvidā devādīnāṃ rutaṃ pratisaṃvidhyati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvarutajñānam.
tatra katamo bodhisattvasya mahāsattvasya paripūrṇapratibhānam? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ pratibhānapratisaṃvidā paripūrṇapratibhānanirdeśajñānaṃ pratividhyati, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya paripūrṇapratibhānam.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya garbhāvakrāntisaṃpat? iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvāsu jātiṣu aupapāduka upapadyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya garbhāvakrantisaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya kulasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvakuleṣu pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kulasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya jātisaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣatriyamahāśālakuleṣu brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya jātisaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya gotrasaṃpat? yad bodhisattvo ( PSP1-2: 102 ) mahāsattvo yasmād gotrāt pūrvakā bodhisattva abhūvaṃs tatra gotre pratyājāyate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya gotrasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya parivārasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvo bodhau sattvān pratiṣṭhāpya bodhisattvaparivāra evaṃ bhavatīyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya parivārasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya janmasaṃpat? yaj jātamātra eva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvalokadhātūn avabhāsena spharati, tāṃś ca sarvān ṣaḍ vikāraṃ kampayati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya janmasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasyābhiniṣkramaṇasaṃpat? yad bodhisattvo mahāsattvaḥ pravrajito 'nekaiḥ sattvakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sārdham abhiniṣkrāmati gṛhāt, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhiniṣkramaṇasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣavyūhasaṃpat? yad bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣasya mūlaṃ sauvarṇaṃ bhavati skandho vaiḍūryamayo bhavati, sarvaratnamayāḥ śākhāḥ patrāṇi sarvaratnamayāni tasya vṛkṣasya puṣpāṅ gandho 'vabhāsaś cānantān lokadhātūn avabhāsena sphurati, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya bodhivṛkṣavyūhasaṃpat.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya sarvaguṇaparipūrisaṃpat? yā bodhisattvasya mahāsattvasya sattvaparipākena buddhakṣetrapariśuddhir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya sarvaguṇaparipūrisaṃpat.
tatra kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo daśamyāṃ bhūmau sthitaḥ saṃstathāgata eveti vaktavyaḥ? yadā bodhisattvasya mahāsattvasya daśapāramitāḥ paripūrṇā bhavanti, yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūrṇā bhavanti, sarvākārajñatājñānaṃ ca sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ bhavati, mahākaruṇā ca sarvabuddhadharmāḥ paripūrṇā bhavanti, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo daśamyāḥ punar bodhisattvabhūmeḥ paraṃ tathāgata eveti vaktavyaḥ.
tatra katamā bodhisattvasya mahāsattvasya daśa bhūmayaḥ? yad bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena sarvāsu pāramitāsu caran saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu śikṣito 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu caran daśatathāgatabalapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu ( PSP1-2: 103 ) caran gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanūbhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvībhūmiṃ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ bodhisattvabhūmiṃ bodhisattvo mahāsattvo 'tikramya etā navabhūmīr atikramya buddhabhūmau pratiṣṭhate, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya daśamī bhūmiḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasaṃprasthito bhavati.
iti bhūmisaṃbhāraḥ
yat punaḥ subhūtir evam āha, kutas tad yānaṃ niryāsyatīti traidhātukān niryāsyati yena sarvākārajñatā tena sthāsyati tat punar advayayogena. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca mahāyānaṃ yā ca sarvākārajñatā ubhāv etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktau arūpiṇau anidarśanau apratighau ekalakṣaṇau yad utālakṣaṇau. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'lakṣaṇau dharmau niryātau vā niryāto vā niryāsyato vā dharmadhātoḥ sa subhūte niryāṇam icchet, tathatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icched, evaṃ bhūtakoṭer acintyadhātor ākāśadhātoḥ prahāṇadhātor virāgakoṭer anutpādasyānirodhasyābhāvasyasa niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet.
rūpaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ vedanāśūnyatāyāḥ saṃjñāśūnyatāyāḥ saṃskāraśūnyatāyāḥ vijñānaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ?
na hi subhūte rūpaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, na vedanāśūnyatā na saṃjñāśūnyatā na saṃskāraśūnyatā na vijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ?
tathā hi subhūte rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ vedanā vedanayā śūnyā saṃjñā saṃjñayā śūnyā saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ,
cakṣuḥśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ śrotraśūnyatāyā ghrāṇaśūnyatāyā jihvāśūnyatāyāḥ kāyaśūnyatāyā manaḥśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icchedyo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ rūpaśūnyatāyāḥ śabdaśūnyatāyā gandhaśūnyatāyā rasaśūnyatāyāḥ sparśaśūnyatāyā dharmaśūnyatāyāḥ,
cakṣurvijñānaśūnyatāyāḥ śrotravijñānaśūnyatāyā ghrāṇavijñānaśūnyatāyā jihvāvijñānaśūnyatāyāḥ kāyavijñānaśūnyatāyā manovijñānaśūnyatāyāś
cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatāyā śrotrasaṃsparśaśūnyatāyā ghrāṇasaṃsparśaśūnyatāyā jihvāsaṃsparśaśūnyatāyāḥ kāyasaṃsparśaśūnyatāyā manaḥsaṃsparśaśūnyatāyāś
cakṣuḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ śrotrasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā ghrāṇasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā jihvāsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ kāyasaṃsparśajavedayitaśūnyatāyā manaḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ?
na hi subhūte cakṣuḥśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotraśūnyatā na ghrāṇaśūnyatā na jihvāśūnyatā na kāyaśūnyatā na manaḥśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati,
na hi subhūte rūpaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śabdaśūnyatā na gandhaśūnyatā na rasaśūnyatā na sparśaśūnyatā na dharmaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.
na hi subhūte cakṣurvijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati na śrotravijñānaśūnyatā na ghrāṇavijñānaśūnyatā na jihvāvijñānaśūnyatā na kāyavijñānaśūnyatā na manovijñānaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.
na hi subhūte cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotrasaṃsparśaśūnyatā na ghrāṇasaṃsparśaśūnyatā na jihvāsaṃsparśaśūnyatā na kāyasaṃsparśaśūnyatā na manaḥsaṃsparśaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati.
na hi subhūte cakṣuḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatā traidhātukān niryāsyati, na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na śrotrasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na ghrāṇasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na jihvāsaṃsparśajavedayitaśūnyatā na kāyasaṃsparśajavedayitaśūnyatā na ( PSP1-2: 105 ) manaḥsaṃsparśajavedayitaśūnyatā traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte cakṣuś cakṣuṣā śūnyaṃ śrotraṃ śrotreṇa śūnyaṃ ghrāṇaṃ ghrāṇena śūnyaṃ jihvā jihvayā śūnyā kāyaḥ kāyena śūnyo mano manasā śūnyaṃ, evaṃ rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ śabdaḥ śabdena śūnyo gandho gandhena śūnyo raso rasena śūnyaḥ sparśaḥ sparśena śūnyo dharmā dharmaiḥ śūnyāḥ,
cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyaṃ śrotravijñānaṃ śrotravijñānena śūnyaṃ ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇavijñānena śūnyaṃ jihvāvijñānaṃ jihvāvijñānena śūnyaṃ kāyavijñānaṃ kāyavijñānena śūnyaṃ manovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ,
cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśena śūnyaḥ śrotrasaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśena śūnyo ghrāṇasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśena śūnyo jihvāsaṃsparśo jihvāsaṃsparśena śūnyaḥ kāyasaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśena śūnyo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyaḥ,
cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā cakṣuḥsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, śrotrasaṃsparśajā vedanā śrotrasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, ghrāṇasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, jihvāsaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, kāyasaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajayā vedanayā śūnyā, manaḥsaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajayā vedanayā śūnyā.
svapnasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, vistareṇa kartavyam, evaṃ marīcyā māyāyāḥ pratiśrutkāyāḥ pratibhāsasya pratibimbasya gandharvanagarasya tathāgatanirmitasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte svapnasya svabhavas traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ na marīcyāḥ svabhāvo na māyāyāḥ svabhāvo na pratiśrutkāyāḥ svabhāvo na pratibhāsasya svabhāvo na pratibimbasya svabhāvo na gandharvanagarasya svabhāvo na tathāgatanirmitasya svabhāvas traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svapnasvabhāvaḥ svapnasvabhāvena śūnyo, marīcisvabhāvo marīcisvabhāvena śūnyaḥ, māyāsvabhāvo māyāsvabhāvena śūnyaḥ, pratiśrutkāsvabhāvaḥ pratiśrutkāsvabhāvena śūnyaḥ, pratibhāsasvabhāvaḥ pratibhāsasvabhāvena śūnyaḥ, ( PSP1-2: 106 ) pratibimbasvabhāvaḥ pratibimbasvabhāvena śūnyaḥ, gandharvanagarasvabhāvaḥ gandharvanagarasvabhāvena śūnyaḥ, tathāgatanirmitasvabhāvas tathāgatanirmitasvabhāvena śūnyaḥ.
iti darśanamārge prathamagrāhyavikalpapratipakṣaḥ
dānapāramitāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo dānapāramitāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ tathā hi yaḥ prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte dānapāramitāsvabhāvo dānapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, śīlapāramitāsvabhāvaḥ śīlapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, kṣāntipāramitāsvabhāvaḥ kṣāntipāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, vīryapāramitāsvabhāvo vīryapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, dhyānapāramitāsvabhāvo dhyānapāramitāsvabhāvena śūnyaḥ, prajñāpāramitāsvabhāvaḥ prajñāpāramitāsvabhāvena śūnyaḥ.
adhyātmaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, bahirdhāśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'dhyātmaśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tathā hi yo bahirdhāśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, tathā hi yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, evaṃ yāvad yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayāśūnyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā ( PSP1-2: 107 ) yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā.
smṛtyupasthānānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni.
samyakprahāṇānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ samyakprahāṇānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte samyakprahāṇāni samyakprahāṇaiḥ śūnyāni.
ṛddhipādānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya ṛddhipādānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ṛddhipādā ṛddhipādaiḥ śūnyāḥ.
indriyāṇāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya indriyāṇāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte indriyāṇi indriyaiḥ śūnyāni,
balānāṃ sa suabhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo balānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte balāni balaiḥ śūnyāni.
bodhyaṅgānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhyaṅgānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhyaṅgāni bodhyaṅgaiḥ śūnyāni.
mārgasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo mārgasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte mārgo mārgeṇa śūnyaḥ.
evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sa subhūte niryāṇam icched ( PSP1-2: 108 ) yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattisvabhāvena śūnyaḥ.
daśānāṃ tathāgatabalānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yas tathāgatabalānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte daśatathāgatabalāni daśatathāgatabalaiḥ śūnyāni.
caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte catvāri vaiśāradyāni caturbhir vaiśāradyaiḥ śūnyāni.
catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte catasraḥ pratisaṃvidaś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyāḥ.
aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte buddhadharmā buddhadharmaiḥ śūnyāḥ.
iti darśanamārge dvitīyagrāhyavikalpapratipakṣaḥ
arhataḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'rhataḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte arhatsvabhāvo 'rhataḥ svabhāvena śūnyaḥ.
pratyekabuddhasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ pratyekabuddhasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ ( PSP1-2: 109 ) sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte pratyekabuddhasvabhāvaḥ pratyekabuddhasvabhāvena śūnyaḥ.
bodhisattvasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhisattvasya mahāsattvasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvasvabhāvo bodhisattvasvabhāvena śūnyaḥ.
tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yas tathāgatasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatasvabhāvas tathāgatasvabhāvena śūnyaḥ.
srotaāpattiphalasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ sakṛdāgāmiphalasya anāgāmiphalasya arhattvasya pratyekabodher mārgajñatāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaḥ srotaāpattiphalasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi srotaāpattiphalasvabhāvaḥ srotaāpattiphalasvabhāvena śūnyaḥ.
evaṃ sakṛdāgāmiphalasya yaḥ svabhāvo 'nāgāmiphalasya yaḥ svabhāvo 'rhattvasya yaḥ svabhāvaḥ pratyekabuddhatvasya yaḥ svabhāvo mārgajñatāyāyaḥ svabhāvaḥ sarvākārajñatāyā yaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatāyāḥ svabhāvaḥ sarvākārajñatāsvabhāvena śūnyaḥ.
iti darśanamārge prathamagrāhakavikalpapratipakṣaḥ
nāmnaḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet, evaṃ nimittasya saṃketasya vyavahārasya prajñapteḥ sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo nāmnaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte nāmasvabhāvo nāmasvabhāvena śūnyaḥ. evaṃ saṃketasyayaḥ svabhāvo vyavahārasya yaḥ svabhāvaḥ prajñapter yaḥ svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? ( PSP1-2: 110 ) tathā hi prajñaptisvabhāvaḥ prajñaptisvabhāvena śūnyaḥ.
anutpādasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'nutpādasya svabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi anutpādasvabhāvo 'nutpādasvabhāvena śūnyaḥ.
evam anirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasyānabhisaṃskārasya sa subhūte niryāṇam icched yo 'lakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ niryāṇam icchet. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo 'nabhisaṃskārasvabhāvo na sa traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi anabhisaṃskārasvabhāvo 'nabhisaṃskārasvabhāvena śūnyaḥ.
evaṃ hi subhūte na mahāyānaṃ traidhātukān niryāsyati na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati, acalitaṃ tad yānam.
iti darśanamārge dvitīyagrāhakavikalpapratipakṣaḥ
yat punaḥ subhūtir evam āha, kva tad yānaṃ sthāsyatīti, na tad yānaṃ kvacit sthāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte asthitāḥ sarvadharmāḥ, api tu subhūte asthānaṃ na sthānayogena tad yānaṃ sthāsyati, tadyathāpi nāma subhūte dharmadhātur na sthito nāsthitaḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ, tadyathāpi nāma subhūte 'nutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam anabhisaṃskāro na sthito nāsthitaḥ, evam eva subhūte tan mahāyanaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ, tathā hi subhūte dharmadhātur dharmadhātunā śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātusvabhāvaḥ sthito vā asthito va. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte dharmadhātusvabhāvo dharmadhātusvabhāvena śūnyaḥ, evam anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam abhisaṃskāro 'nabhisaṃskāreṇa śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nabhisaṃskārasvabhāvaḥ sthito vā asthito vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte anabhisaṃskārasvabhāvo 'nabhisaṃskārasvabhāvena śūnyaḥ, evaṃ hi subhūte tad yānaṃ na kvacit sthāsyati, asthitam asthānayogena acālyayogena.
iti bhāvanāmārge prathamagrāhyavikalpapratipakṣaḥ
yat punaḥ subhūtir evam āha, kas tena yānena niryāsyatīti, na kaścit tena yānena niryāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yac ca tad yānaṃ yena ca niryāsyati yaś ca niryāsyati yataś ca niryāsyati sarva ete ( PSP1-2: 111 ) dharmā na saṃvidyante, evam asaṃvidyamānānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamo dharmaḥ katamena dharmeṇa niryāsyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte nātmā upalabhyate na sattvo na jīvo na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyaka upalabhyate, ātmano 'tyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ yāvat paśyakasyātyantaviśuddhitām upādāya, dharmadhātur nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evam anutpādo 'nirodho 'saṃkleśo 'vyavadānam anabhisaṃskāro nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, skandhadhātvāyatanāni nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, pratītyasamutpādo nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, dānapāramitā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya. adhyātmaśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, bahirdhāśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya. smṛtyupasthānāni nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ daśa tathāgatabalāni nopalabhyante catvāri vaiśāradyāni nopalabhyante catasraḥ pratisaṃvido nopalabhyante aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante atyantaviśuddhitām upādāya, srotaāpanno nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, sakṛdāgāmī nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, anāgāmī nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, arhan nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pratyekabuddho nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, bodhisattvo nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, tathāgato nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, srotaāpattiphalan nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sakṛdāgāmiphalan nopalabhyate atyantaviśuddhitāmupādāya, anāgāmiphalan nopalabhyate, arhattvan nopalabhyate, pratyekabodhir nopalabhyate, tathāgatatvan nopalabhyate, sarvākārajñatā nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pramuditābhūmir nopalabhyateatyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ vimalā prabhākarī arciṣmatī ( PSP1-2: 112 ) sudurjayā abhimukhī dūraṅgamā acalā sādhumatī dharmameghā bhūmir nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pūrvānto nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, aparānto nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, pratyutpanno nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evam agatir nopalabhyate gatir nopalabhyate sthitir nopalabhyate cyutir nopalabhyate upapattir nopalabhyate hānir nopalabhyate vṛddhir nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.
kasyānupalabdhyā nopalabhyate? dharmadhātor anupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātur upalabhyate anupalabdhyā nopalabhyate, anutpādasyānirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasyānabhisaṃskārasyānupalabdhyā nopalabhyate abhisaṃskāraḥ, skandhadhātvāyatanānupalabdhyā nopalabhyante skandhadhātvāyatanāni, pratītyasamutpādānupalabdhyā nopalabhyate pratītyasamutpādaḥ, dānapāramitānupalabdhyā nopalabhyate dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitānupalabdhyā nopalabhyate prajñāpāramitā, adhyātmaśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate adhyātamasūnyatā, bahirdhāśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatānupalabdhyā nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānupalabdhyā abhāvasvabhāvaśūnyatā nopalabhyate, smṛtyupasthānānupalabdhyā smṛtyupasthānāni nopalabhyante, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānupalabdhyāsamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante, apramāṇadhyānārūpyasamāpattyanupalabdhyā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhyante, evaṃ daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmānupalabdhyā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante.
iti bhāvanāmārge dvitīyagrāhyavikalpapratipakṣaḥ
srotaāpannaḥ srotaāpannānupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte srotaāpanna upalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sakṛdāgāmy anāgāmy arhann arhadanupalabdhyā nopalabhyate, pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhānupalabdhyā nopalabhyate, yāvat tathāgatas tathāgatānupalabdhyā nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathāgata upalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.
iti bhāvanāmārge prathamagrāhakavikalpapratipakṣaḥ
srotaāpattiphalaṃ srotaāpattiphalānupalabdhyā nopalabhyate, evaṃ sakṛdāgāmiphalam ānāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ bodhisattvatvaṃ buddhatvaṃ buddhānupalabdhyā nopalabhyate. evaṃ pramuditā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, vimalābhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, prabhākalī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, arciṣmatī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, sudurjayā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, abhimukhī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, dūraṅgamā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, acalā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, sādhumatī bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, dharmameghā bhūmir bhūmyanupalabdhyā nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.
punar aparaṃ subhūte daśa bhūmayo bhūmyanupalabdhyā nopalabhyante. katamā daśa? śuklavidarśanābhūmir gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmiḥ vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir bodhisattvabhūmir buddhabhūmiḥ.
adhyātmaśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā prathamā bhūmir nopalabhyate, yāvad daśamī bhūmir adhyātmaśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā daśamī bhūmir nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.
adhyātmaśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā sattvaparipāko nopalabhyate atyantaviśuddhitām upādāya.
adhyātmaśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, bahirdhāśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, adhyātmabahirdhāśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā buddhakṣetrapariśuddhir nopalabhyate, atyantaviśuddhitām upādāya.
adhyātmaśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, bahirdhāśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, adhyātmabahirdhāśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā pañca cakṣūṃṣi nopalabhyante, atyantaviśuddhitām upādāya. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalambhayogena sarvadharmāṇāṃ mahāyānena sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati.
iti bhāvanāmārge dvitīyagrāhakavikalpapratipakṣaḥ
ity uktā saṃbhārapratipattiḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāyānaṃ mahāyānam itīdaṃ bhagavann ucyate, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati tenocyate mahāyānam iti, ākāśasamaṃ tad yānaṃ, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva bhagavann asmin mahāyāne aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. evaṃ hi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, tadyathāpi nāma bhagavan ākāśasya nāpy āgamo dṛśyate na nirgamo na sthānaṃ dṛśyate, evam evāsya bhagavan mahāyānasya naivāgama upalabhyate na nirgamo na sthānam upalabhyate, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśasya nāpi pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate adhyavasamatām upādāya. evam eva bhagavann asya mahāyānasya na pūrvānto nāparānto na madhya upalabhyate, adhvasamatām upādāya, evam idaṃ bhagavan mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad imāḥ ṣaṭ pāramitā, dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta sarvadhāraṇīmukhāni sarvasamādhimukhāni śūraṅgamaḥ samādhir vistareṇa kāryaḥ, yāvad asaṅgākāśavimuktinirupalepaḥ samādhiḥ, idaṃ subhūte bodhisatvasya mahāsattvasya mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, idaṃ subhūte bodhisatvasya mahāsattvasya ( PSP1-2: 115 ) mahāyānam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad uta catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭaṅgo mārgaḥ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
yat punaḥ subhūtir evam āha, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya tad yānaṃ niryāsyatīti, katamaś ca sadevamānuṣāsuro loko yad uta kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātuḥ
sacet subhūte kāmadhātus tathatā avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte kāmadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmād idaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati,
sacet subhūte rūpadhātus tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam idam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati,
sacet subhūte ārūpyadhātus tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte ārūpyadhātuḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'yathāvat sarvam idam anityam adhruvam aśāśvataṃ vipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte rūpaṃ tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā ( PSP1-2: 116 ) aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
sacet subhūte vijñānaṃ tathatābhaviśyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte vijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte cakṣus tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuaraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaḥ,
sacet subhūte manas tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte rūpaṃ tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya ( PSP1-2: 117 ) niryāsyati, evaṃ śabdagandharasasparśāḥ,
sacet subhūte dharmas tathatābhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dharmaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'nityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte cakṣurvijñānaṃ tathatā sadevamānuṣāsuraṃ bhaviṣyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣurvijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ,
sacet subhūte manovijñānaṃ tathatābhaviṣyad avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmi bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manovijñānaṃ kalpitaṃ viṭhapitaṃ saṃdarśitam anityam adhruvam aśāśvatam avipariṇāmadharmi, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte cakṣuḥsaṃsparśas tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityaṃ dhruvaṃ śāśvatam avipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥsaṃsparśaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito anityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ,
sacet subhūte manaḥsaṃsparśas tathatā abhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato ( PSP1-2: 118 ) 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥsaṃsparśaḥ kalpito viṭhapitaḥ saṃdarśito 'nityo 'dhruvo 'śāśvato 'vipariṇāmadharmī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā kalpitā viṭhapitā saṃdarśitā anityā adhruvā aśāśvatā avipariṇāmadharmiṇī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā vedanā,
sacet subhūte manaḥsaṃsparśajā vedanā tathatābhaviśyat, avitathatā ananyatathatā aviparītaṃ bhūtaṃ tattvaṃ, yathāvan nityo dhruvaḥ śāśvato 'vipariṇāmadharmiṇī bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte manaḥsaṃsparśajā vedanā kalpitā viṭhapitā saṃdarśitā anityā adhruvā aśāśvatā avipariṇāmadharmiṇī, abhāvas tasmān mahāyānaṃ, sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte dharmadhātur bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ tathatā bhūtakoṭiḥ.
sacet subhūte acintyadhātur bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte acintyadhātur abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirnāsyati.
sacet subhūte dānapāramitā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte dānapāramitābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā ( PSP1-2: 119 ) vīryapāramitā dhyānapāramitā,
sacet subhūte prajñāpāramitā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte prajñāpāramitābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte adhyātmaśūnyatābhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte adhyātmaśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte bahirdhāśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte bahirdhāśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte adhyātmabahirdhāśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte adhyātmabahirdhāśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
evaṃ yāvat sacet subhūte abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte catvāri smṛtyupasthānāni bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte catvāri smṛtyupasthānāny abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
evaṃ catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni.
sacet subhūte āryāṣṭāṅgamārgo bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte āryāṣṭāṅgo mārgo 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya ( PSP1-2: 120 ) nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
evaṃ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ.
sacet subhūte aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
ity agratāniryāṇam
sacet subhūte gotrabhūdharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte gotrabhūdharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte aṣṭamakadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte aṣṭamakadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
evaṃ srotaāpannnadharmāḥ sakṛdāgāmidharmā anāgāmidharmā arhaddharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmāḥ.
sacet subhūte buddhadharmā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte buddhadharmā abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte gotrabhūmir bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte
gotrabhūmir abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
evam aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvaḥ.
sacet subhūte buddho bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte buddho 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte sadevamānuṣāsuro loko bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte sadevamānuṣāsuro loko 'bhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
iti prahāṇaniryāṇam
sacet subhūte prathamacittotpādam upādāya bodhisattvasya mahāsattvasya yāvad ā bodhimaṇḍād etasminn antare ye cittotpādās te bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naivedaṃ mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya nirayāsyat, yasmāt tarhi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad ā bodhimaṇḍād etasminn antare ye cittotpādās te abhāvo na bhāvas tasmān mahāyānaṃ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaṃ jñānaṃ bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśān abhāvān viditvā sarvākāravaropetaṃ sarvajñajñānam anuprāpnuyāt, yasmāt subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vajropamaṃ jñānam abhāvo na bhāvas tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśān abhāvān iti viditvā sarvākāravaropetaṃ sarvajñajñānam anuprāpnoti, evaṃ mahāyānaṃ sadevanānuṣāsuraṃ lokam abhibhūya niryāsyati.
sacet subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāni bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ tejasā ca śriyā cābhyabhaviṣyat, yasmāt subhūte dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny abhāvo nabhāvas tasmāt tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokaṃ tejasā ca śriyā cābhibhavanti.
sacet subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathagato 'rhan samyaksaṃbuddho gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn avabhāsenāsphāriṣyat, yasmāt tarhi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'bhāvo na bhāvas tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn avabhāsena sphārati.
sacet subhūte tathāgatasya ṣaṣṭyaṅgopetaḥ svaro bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣu aprameyāsaṃkhyeyān ( PSP1-2: 122 ) lokadhātūn svareṇābhivyajñāpayiṣyat, yasmāt tarhi subhūte tathāgatasya ṣaṣṭyaṅgopetaḥ svaro 'bhāvo na bhāvas tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣv aprameyasaṃkhyeyān lokadhātūn svareṇābhivijñapayati.
sacet subhūte tathāgatasya triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo naiva tathāgatas triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ prāvartayiṣyat, apravartanīyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke sahadharmeṇa, yasmāt tarhi subhūte tathāgatasya triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakram abhāvo na bhāvas tasmāt tathagatena triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravartitam apravartanīyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punar loke saha dharmeṇa.
sacet subhūte sattvā bhāvo 'bhaviṣyan nābhāvo yeṣāṃ kṛtaśas tathāgatena dharmacakraṃ pravartitaṃ naiva te sattvā anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyan yasmāt tarhi subhūte sattvā abhāvo na bhāvo yeṣāṃ kṛtaśas tathāgatena dharmacakraṃ pravartitaṃ tasmāt te sattvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti.
ity adhigamaniryāṇam
iti trividham uddeśaniryāṇam
yat punaḥ subhūtir evam āha, ākāśasamaṃ tad yānam iti, evam etat subhūte evam etat, ākāśasamaṃ tad yānaṃ, yathākāśasya na pūrvā dik prajñāyate na dakṣiṇā na paścimā nottarā na vidiśo nādho nordhvā dik prajñāyate, evam eva subhūte tasya yānasya na pūrvā dik prajñāyate na dakṣiṇā na paścimā nottarā na vidiśo nādho nordhvā dik prajñāyate,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na dīrghaṃ na hrasvaṃ na vṛttaṃ na caturasraṃ na samaṃ na viṣamaṃ na nīlaṃ na pītaṃ na lohitaṃ nāvadātaṃ na mañjiṣṭhaṃ na sphāṭikarajatavarṇam, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na dīrghaṃ na hrasvaṃ na vṛttaṃ na caturasraṃ na samaṃ na viṣamaṃ na nīlaṃ na pītaṃ na lohitaṃ nāvadātaṃ na māñjiṣṭhaṃ na sphāṭikarajatavarṇaṃ, tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ nātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ nātītaṃ nānāgataṃ na ( PSP1-2: 123 ) pratyutpannaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya na hānir na vṛddhiḥ, evam eva subhūte tasya mahāyānasya na hānir na vṛddhis tenocyate, ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya na saṃkleśo na vyavadānaṃ, evam eva subhūte tasya mahāyānasya na saṃkleśo na vyavadānaṃ tenocyate, ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya notpādo na nirodho na sthitir na viṣṭhitir na sthiter anyathātvaṃ, evam eva subhūte tasya mahāyānasyanotpādo na nirodho na sthitir na viṣṭhitir na sthiter anyathātvaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na kuśalaṃ nākuśalaṃ na vyākṛtaṃ nāvyākṛtaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na kuśalaṃ nākuśalaṃ na vyākṛtaṃ nāvyākṛtaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ na mataṃ na vijñātaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ na mataṃ na vijñātaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na jñeyaṃ nājñeyaṃ na parijñeyaṃ na parijñātavyaṃ na prahātavyaṃ na sākṣātkartavyaṃ na bhāvayitavyaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na jñeyaṃ nājñeyaṃ na parijñeyaṃ na parijñātavyaṃ na prahātavyaṃ na sākṣātkartavyaṃ na bhāvayitavyaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na vipāko na vipākadharmi, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na vipāko na vipākadharmi tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhātuparyāpannaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na kāmadhātuparyāpannaṃ na rūpadhātuparyāpannaṃ nārūpyadhātuparyāpannaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na prathamacittotpādo na dvitīyo na tṛtīyo na caturtho na pañcamo na ṣaṣṭho na saptamo nāṣṭamo na navamo na daśamaś cittotpādaḥ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na prathamacittotpādo na dvitīyo na tṛtīyo na caturtho na pañcamo na ṣaṣṭho ( PSP1-2: 124 ) na saptamo nāṣṭamo na navamo na daśamaś cittotpādas tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvibhūmiḥ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvibhūmis tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na buddhatvaṃ, evam eva subhūte tatra mahāyāne na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na buddhatvaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe na śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmir na samyaksaṃbuddhabhūmiḥ, evam eva subhūte tatra mahāyānena śrāvakabhūmir na pratyekabuddhabhūmir na samyaksaṃbuddhabhūmis tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na rūpi nārūpi na sanidarśanaṃ nānidarśanaṃ na sapratighaṃ nāpratighaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na rūpi nārūpi na sanidarśanaṃ nānidarśanaṃ na sapratighaṃ nāpratighaṃ na saṃyuktaṃna visaṃyuktaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na nityaṃ nānityaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na śāntaṃ nāśāntaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na nityaṃ nānityaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na śāntaṃ nāśāntaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na śūnyaṃ nāśūnyaṃ na nimittaṃ nānimittaṃ na praṇihitaṃ nāpraṇihitaṃ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na śūnyaṃ nāśūnyaṃ na nimittaṃ nānimittaṃ na praṇihitaṃ nāpraṇihitaṃ tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na viviktaṃ nāviviktaṃ nāloko nāndhakāraḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na viviktaṃ nāviviktaṃ nāloko nāndhakāras tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na labhyate nopalabhyate, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na labhyate nopalabhyate tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam iti,
tadyathāpi nāma subhūte ākāśaṃ na pravyāhāro nāpravyāhāraḥ, evam eva subhūte tan mahāyānaṃ na pravyāhāro nāpravyāhāras tenocyate ākāśasamaṃ tad yānam.
iti samatāniryāṇam
yat punaḥ subhūtir evam āha, yathā ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśa iti, evam etat subhūte evam etat, yathā ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvāsattayā hi subhūte ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, anenāpi subhūte paryāyeṇa tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ sarvam etan nopalabhyate.
punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāprameyaṃ sarvam etan nopalabhyate.
punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā asaṃkhyeyāsattā veditavyā,
evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāsaṃkhyeyaṃ sarvam etan nopalabhyate.
punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aparimāṇāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām ( PSP1-2: 126 ) avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāparimāṇaṃ sarvam etan nopalabhyate.
punar aparaṃ subhūte sattvāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā asaṃskṛtāsattā veditavyā, saṃskṛtāsattayāprameyāsattā veditavyā, aprameyāsattayā asaṃkhyeyāsattā veditavyā, asaṃkhyeyāsattayā aparimāṇāsattā veditavyā, aparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye ca sattvā yaś ca tathāgato yac cākāśaṃ yac ca mahāyānaṃ yac cāsaṃskṛtaṃ yac cāprameyaṃ yac cāsaṃkhyeyaṃ yac cāparimāṇaṃ ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā bhūtakoṭyasattā veditavyā, bhūtakoṭyasattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yaś ca yāvaj jānakapaśyako yā ca bhūtakoṭir yac cāprameyam asaṃkhyeyam aparimāṇaṃ ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, yāvaj jānakapaśyakāsattayā acintyadhātvasattā veditavyā, acintyadhātvasattayā rūpaskandhāsattā veditavyā, rūpaskandhāsattayā vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaskandhāsattā veditavyā, vijñānaskandhāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā ( PSP1-2: 127 ) veditavyā, jānakapaśyakāsattayā cakṣurasattā veditavyā, cakṣurasattayā śrotraghrāṇajihvākāyamano 'sattā veditavyā, mano 'sattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā dānapāramitāsattā veditavyā, dānapāramitayāsattayā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāsattā veditavyā, prajñāpāramitāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattā veditavyā, abhāvasvabhāvaśūnyatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyāṇām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā smṛtyupasthānāsattā veditavyā, smṛtyupasthānāsattayā samyakprahāṇāsattā veditayā, samyakprahāṇāsattayā ṛddhipādāsattā veditavyā, ṛddhipādāsattayā indriyāsattā veditavyā, indriyāsattayā balāsattā veditavyā, balāsattayā bodhyaṅgāsattā veditavyā, bodhyaṅgāsattayā mārgāsattā veditavyā, mārgāsattayā apramāṇāsattā veditayā, ( PSP1-2: 128 ) apramāṇāsattayā dhyānāsattā veditavyā, dhyānāsattayā ārūpyasamāpattyasattā veditavyā, ārūpyasamāpattyasattayā pratisaṃvidasattā veditavyā, pratisaṃvidasattayā daśabalāsattā veditavyā, daśabalāsattayā vaiśāradyāsattā veditavyā, vaiśāradyāsattayā āveṇikabuddhadharmāsattā veditavyā, āveṇikabuddhadharmāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā gotrabhūmyasattā veditavyā, gotrabhūmyasattayā aṣṭamakabhūmyasattā veditavyā, aṣṭamakabhūmyasattayā darśanabhūmyasattā veditavyā, darśanabhūmyasattayā tanūbhūmyasattā veditavyā, tanūbhūmyasattayā vītarāgabhūmyasattā veditavyā, vītarāgabhūmyasattayā kṛtāvibhūmyasattā veditavyā, kṛtāvibhūmyasttayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattā veditavyā, aprameyāsaṃkhyeyāparimāṇāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvadye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā srotaāpannāsattā veditavyā, srotaāpannāsattayā sakṛdāgāmyasattā veditavyā, sakṛdāgāmyasattayā anāgāmyasattā veditavyā, anāgāmyasattayā arhadasattā veditavyā, arhadasattayā pratyekabuddhāsattā veditavyā, pratyekabuddhāsattayā yāvad ākāśamahāyānāprameyāsaṃkhyeyāparimāṇasarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
punar aparaṃ subhūte ātmasattvāsattayā yāvaj jānakapaśyakāsattā veditavyā, jānakapaśyakāsattayā śrāvakayānāsattā veditavyā, śrāvakayānāsattayā ( PSP1-2: 129 ) pratyekabuddhayānāsattā veditavyā, pratyekabuddhayānāsattayā tathāgatāsattā veditavyā, tathāgatāsattayā sarvākārajñatāsattā veditavyā, sarvākārajñatāsattayā ākāśāsattā veditavyā, ākāśāsattayā mahāyānāsattā veditavyā, mahāyānāsattayā yāvat sarvadharmāsattā veditavyā, evaṃ hi subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś cātmā yāvad ye ca sarvadharmāḥ sarva ete nopalabhyante.
tadyathāpi nāma subhūte nirvāṇadhātāv aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ.
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ, evam eva subhūte tasmin mahāyāne 'prameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām avakāśaḥ.
iti sattvārthaniryāṇam
yad api subhūtir evam āha, nāpi tasya mahāyānasya āgatir dṛśyate nāpi gatir na sthānaṃ dṛśyata iti. evam etat subhūte tasya mahāyānasyāgatir na dṛśyate nāpi gatir na sthānaṃ dṛśyate. tat kasya hetoḥ? acalā hi subhūte sarvadharmās te na kvacid gacchanti na kutaścid āgacchanti na kvacit tiṣṭhanti. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte rūpasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, na hi subhūte vijñānasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte rūpatathatā kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, na subhūte vijñānasya tathatā kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte rūpasvabhāvaḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na vedanāyāḥ svabhāvaḥ na saṃjñāyāḥ svabhāvo na saṃskārāṇāṃ svabhāvo na subhūte vijñānasya svabhāvaḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte rūpasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na vedanāyā lakṣaṇaṃ na saṃjñāyā lakṣaṇaṃ na saṃskārāṇāṃ lakṣaṇaṃ na subhūte vijñānasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati ( PSP1-2: 130 ) na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte cakṣuṣaḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, evaṃ na śrotrasya na ghrāṇasya na jihvāyā na kāyasya na subhūte manasaḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte pṛthivīdhātoḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, evaṃ nābdhātor na tejodhātor na vāyudhātor nākāśadhātor na subhūte vijñānadhātoḥ prakṛtir na tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte dharmadhātoḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na dharmadhātos tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte tathatāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na tathatāyās tathatā na svabhāvo na lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte bhūtakoṭeḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na bhūtakoṭes tathatā na bhūtakoṭeḥ svabhāvo na bhūtakoṭer lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte acintyadhātoḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na subhūte acintyadhātos tathatā nācintyadhātoḥ svabhāvo nācintyadhātor lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte dānapāramitāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na dānapāramitāyās tathatā na dānapāramitāyāḥ svabhāvo na dānapāramitāyā lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na prajñāpāramitāyas tathatā na prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo na prajñāpāramitāyā lakṣaṇaṃ kutaścid ( PSP1-2: 131 ) āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte smṛtyupasthānānāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na smṛtyupasthānānāṃ tathatā na smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo na smṛtyupasthānānāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
evaṃ na samyakprahāṇānāṃ na ṛddhipādānāṃ nendriyāṇāṃ na balānāṃ na bodhyaṅgānāṃ nāryāṣṭāṅgasya mārgasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāryāṣṭāṅgasya mārgasya tathatā nāryāṣṭāṅgasya mārgasya svabhāvo nāryāṣṭāṅgasya mārgasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte apramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ tathatā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ svabhāvo nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīṇāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte daśānāṃ tathāgatabalānāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ svabhāvo na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
evaṃ na caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ na catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na ṣaṇṇām abhijñānāṃ na subhūte aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte bodheḥ prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, na bodhes tathatā na bodheḥ svabhāvo na bodher lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati,
na subhūte asaṃskṛtasya prakṛtiḥ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, nāsaṃskṛtasya tathatā nāsaṃskṛtasya svabhāvo nāsaṃskṛtasya lakṣaṇaṃ kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati.
ity anābhoganiryāṇam
yad api tat subhūtir evam āha, nāsya yānasya pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate tryadhvasamaṃ tad yānaṃ tasmān mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate, evam etat subhūte evam etat, nāsya yānasya pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate tryadhvasamaṃ tad yānaṃ tasmān mahāyānaṃ mahāyānam ity ucyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte atīto 'dhvā atītenādhvanā śūnyaḥ, anāgato 'dhvā anāgatenādhvanā śūnyaḥ, pratyutpanno 'dhvāpratyutpannenādhvanā śūnyaḥ, tryadhvasamatā tryadhvasamatayā śūnyā, mahāyānaṃ mahāyānena śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ.
na subhūte śūnyatā ekā vā dve vā tisro vā catasro vā pañca vā ṣaḍ vā sapta vā aṣṭa vā nava vā daśa vā tasmāt tryadhvasamatayā samam idaṃ yānaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya, nāpi tatra samam upalabhyate na viṣamaṃ, nāpi tatra rāga upalabhyate na virāgaḥ, na doṣa upalabhyate nādoṣaḥ, na moha upalabhyate nāmohaḥ, na nāma upalabhyate nānāma, yāvan na kuśalam upalabhyate nākuśalaṃ, na sāsravam upalabhyate nānāsravaṃ, na sāvadyam upalabhyate nānavadyaṃ, na kleśa upalabhyate nākleśaḥ, na kleśakṣaya upalabhyate nākleśakṣayaḥ, na laukikam upalabhyate na lokottaraṃ, na saṃkleśa upalabhyate na vyavadānaṃ, na saṃsāra upalabhyate na nirvāṇaṃ, nāpy atra nityam upalabhyate nānityaṃ, na sukham upalabhyate na duḥkhaṃ, nātmā upalabhyate nānātmā, na śāntam upalabhyate nāśāntaṃ, na kāmadhātur upalabhyate na kāmadhātusamatikramaḥ, na rūpadhātur upalabhyate na rūpadhātusamatikramaḥ, nārūpyadhātur upalabhyate nārūpyadhātusamatikramaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nopalabhyate, atītaṃ subhūte rūpam atītena rūpeṇa śūnyam, anāgataṃ rūpam anāgatena rūpeṇa śūnyaṃ, pratyutpannaṃ rūpaṃ pratyutpannena rūpeṇa śūnyam. evam atītā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atītaṃ vijñānam atītena vijñanena śūnyam, anāgataṃ vijñānam anāgatena vijñānena śūnyaṃ, pratyutpannaṃ vijñānaṃ pratyutpannena vijñānena śūnyam. tat kasya hetoḥ?
na śūnyatāyām atītaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītaṃ rūpam upalapsyate,
na śūnyatāyām atītā vedanā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā ( PSP1-2: 133 ) śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītā vedanā upalapsyate,
na śūnyatāyām atītā saṃjñā upalabhyate, śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītā saṃjñā upalapsyate,
na śūnyatāyām atītāḥ saṃskārā upalabhyante śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītāḥ saṃskārā upalapsyante,
na śūnyatāyām atītaṃ vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītaṃ vijñānam upalapsyate,
evaṃ na śūnyatāyām anāgataṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāvijñānam upalabhyate.
na śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ rūpam upalapsyate,
na śūnyatāyāṃ pratyutpannā vedanā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā vedanā upalapsyate,
na śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃjñā upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃjñā upalapsyate,
na śūnyatāyāṃ pratyutpannāḥ saṃskārā upalabhyante śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannā saṃskārā upalapsyante,
na śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyāṃ pratyutpannaṃ vijñānam upalapsyate.
na śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannaṃ rūpam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannaṃ rūpam upalapsyate,
na śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalabhyate śūnyataiva tāvac chūnyā śūnyatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ śūnyatāyām atītānāgatapratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalapsyate.
pūrvāntataḥ subhūte dānapāramitā nopalabhyate, aparāntato 'pi subhūte dānapāramitā nopalabhyate, pratyutpannato 'pi subhūte dānapāramitā nopalabhyate, tryadhvasamatayā dānapāramitā nopalabhyate, na subhūte tryadhvasamatāyām atīto 'dhvā upalabhyate samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā dānapāramitopalapsyate,
evaṃ pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu śīlapāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu kṣāntipāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu vīryapāramitā nopalabhyate, pūrvāntāparāntapratyutpanneṣv adhvasu dhyānapāramitā nopalabhyate,
pūrvāntataḥ subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate, aparāntato 'pi subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate pratyutpannato 'pi subhūte prajñāpāramitā nopalabhyate, tryadhvasamatayā prajñāpāramitā nopalabhyate, na subhūte samatāyām atīto 'dhvā upalabhyate nānāgato na pratyutpanno 'dhvā upalabhyate samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā prajñāpāramitopalapsyate.
punar aparaṃ subhūte pūrvāntāparāntamadhyeṣu smṛtyupasthānāni nopalabhyante tryadhvasamatāyāṃ smṛtyupasthānāni nopalabhyante, na subhūte samatāyām atītānāgatapratyutpanno 'dhvā nopalabhyante, samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannāni smṛtyupasthānāni upalapsyante,
evaṃ samyakprahāṇābni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, ṛddhipādāḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, indriyāṇi pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, balāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, bodhyaṅgāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, āryāṣṭāṅgamārgaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, daśa tathāgatabalāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, catvāri vaiśāradyāni pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, catasraḥ pratisaṃvidaḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pūrvāntāparāntamadhyeṣu nopalabhyante, tryadhvasamatayā āveṇikabuddhadharmā nopalabhyante, na subhūte samatāyāṃ ( PSP1-2: 135 ) atītānāgatapratyutpannādhvā upalabhyante samataiva tāvat samatāyāṃ nopalabhyate, kutaḥ punaḥ samatāyām atītānāgatapratyutpannā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā upalapsyante.
punar aparaṃ subhūte pūrvāntataḥ pṛthagjano nopalabhyate, aparāntataḥ pṛthagjano nopalabhyate, pratyutpannataḥ pṛthagjano nopalabhyate, tryadhvasamatayā pṛthagjano nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? sattvānupalabdhitām upādāya.
evaṃ śrāvakapratyekabuddhabodhisattvāḥ pūrvāntatas tathāgato nopalabhyate, aparāntatas tathāgato nopalabhyate, madhyatas tathāgato nopalabhyate, tryadhvasamatayā tathāgato nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? sattvānupalabdhitām upādāya.
evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā triṣv adhvasu śikṣitvā sarvākārajñatā paripūrayitavyā. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tryadhvasamatayā mahāyānaṃ, atra sthito bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsuraṃ lokam abhibhavan sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati.
ity antaniryāṇam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: sādhu sādhu bhagavan subhāṣitam idaṃ bhagavato bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mahāyānam, atra bhagavan mahāyāne śikṣamāṇair atīte 'dhvani bodhisattvair mahāsattvaiḥ sarvākārajñatā anuprāptā, anāgatā api bodhisattvā mahāsattvā atra mahāyāne śikṣamāṇāḥ sarvākārajñatām anuprāpsyanti, ye 'pi bhagavan daśadiśi loke 'saṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu bodhisattvā mahāsattvāḥ pratyutpannās te 'py atra mahāyāne śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, tasmāt tarhi bhagavan mahāyānam idaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta tryadhvasamatānām,
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, atra mahāyāne śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvākārajñatām anuprāptā anuprāpsyanti anuprāpnuvanti ca.
atha khalu pūrṇo maitrāyaṇīputro bhagavantam etad avocat: ayaṃ bhagavan subhūtiḥ sthaviras tathāgatena prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśo 'dhīṣṭo mahāyānam upadeṣṭavyaṃ manyeta.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mā haivāhaṃ bhagavan prajñāpāramitāṃ vyatikramya mahāyānam upadiśāmi.
bhagavan āha: na hi subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānam upadiśasi. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ye kecit kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā buddhadharmā vā sarve te prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti.
subhūtir āha: katame bhagavan kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāś ca ye prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti?
bhagavān āha: tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhaṃ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā asaṃpramuṣitadharmatā sadopekṣāvihāritā, ime subhūte kuśalā bodhipakṣā dharmāḥ śrāvakadharmāḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāś ca ye prajñāpāramitāyāṃ saṃgrahaṃ samavasaraṇaṃ gacchanti.
yac ca subhūte mahāyānaṃ yā ca dhyānapāramitā yā ca vīryapāramitāyā ca kṣāntipāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca dānapāramitā, yac ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ, yac ca cakṣur yac ca śrotraṃ yac ca ghrāṇaṃ yā ca jihvā yaś ca kāyo yac ca mano yac ca rūpaṃ yaś ca śabdo yaś ca gandho yaś ca raso yaś ca sparśo ye ca dharmā yac ca cakṣurvijñānaṃ yac ca śrotravijñānaṃ yac ca ghrāṇavijñānaṃ yac ca jihvāvijñānaṃ yac ca kāyavijñānaṃ yac ca manovijñānaṃ yaś ca cakṣuḥsaṃsparśo yaś ca śrotrasaṃsparśo yaś ca ghrāṇasaṃsparśo yaś ca jihvāsaṃsparśo yaś ca kāyasaṃsparśo yaś ca manaḥsaṃsparśo yā ca cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā yā ca śrotrasaṃsparśajāvedanā yā ca ghrāṇasaṃsparśajā vedanā yā ca jihvāsaṃsparśajā vedanāyā ca kāyasaṃsparśajā vedanā yā ca manaḥsaṃsparśajā vedanā,
yāni ca catvāri smṛtyupasthānāni yāni ca samyakprahāṇāni ye ca ṛddhipādā yāni cendriyāni yāni ca balāni yāni ca bodhyaṅgāni yaś cāryāṣṭāṅgo mārgo yāni cāpramāṇāni yāni ca dhyānāni yāś cārūpyasamāpattayo yāni ca tathāgatabalāni yāni ca vaiśāradyāni yāś ca catasraḥ pratisaṃvido yāni ca śūnyatānimittāpraṇihitāni ye cāsaṃskṛtā dharmā yac ca duḥkhaṃ yaś ca samudayo yaś ca nirodho yaś ca mārgo yaś ca kāmadhātur yaś ca rūpadhātur yaś cārūpyadhātur yā cādhyātmaśūnyatāyā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā ye ca samādhayo yāni ca dhāraṇīmukhāni ye ca yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yaś ca tathāgatapravedito dharmavinayoyaś ca dharmadhātur yā ca tathatā yā ca bhūtakoṭir yaś cācintyadhātur yac ca nirvāṇaṃ, sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ.
anena paryāyeṇa subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānaṃ vyapadiśasi. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte anyan mahāyānam anyā prajñāpāramitā anyā dhyānapāramitā anyā vīryapāramitā anyā kṣāntipāramitā anyā śīlapāramitā anyā dānapāramitā, iti hi mahāyānañ ca prajñāpāramitā dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitā cādvayam etad advaidhīkāraṃ, na subhūte anyan mahāyānam anyāni smṛtyupasthānāni iti hi mahāyānaṃ smṛtyupasthānāni cādvayam etad advaidhīkāraṃ, evaṃ nānyan mahāyānam anye samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā iti hi mahāyānaṃ ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, nānyan mahāyānaṃ anyā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya iti hi mahāyānaṃ cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, nānyan mahāyānam anye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti hi mahāyānaṃ ca buddhadharmāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, anena kāraṇena subhūte anulomatvaṃ prajñāpāramitāyāṃ mahāyānaṃ vyapadiśasi.
iti prāptiniryāṇam
subhūtir āha: api tu khalu punar bhagavan pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, aparāntato bodhisattvo nopaiti, madhyato bodhisattvo nopaiti, rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatatā veditavyā, rūpaṃ ( PSP1-2: 138 ) bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ hi bhagavan sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ bodhisattvam anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?
api tu khalu punar bhagavan nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā, evam asvabhāvānāṃ dharmāṇāṃ katamad rūpaṃ yad anabhinivṛttam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ katamat tad vijñānaṃ yad anabhinivṛttaṃ, na tad rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā yac cānabhinivṛttaṃ na tad vijñānaṃ tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitayām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? na cānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret, saced evaṃ nirdiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, aparāntato bodhisattvo nopaiti, madhyato bodhisattvonopaiti?
kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā?
kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, rūpaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, evam ahaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvam anupalabhamānaḥ, asamanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?
kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yāvad eva nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā, evam abhāvasvabhāvānāṃ dharmāṇāṃ katamad rūpaṃ yad anabhinivṛttaṃ katame te vedanā saṃjñā saṃskārāḥ katamat tad vijñānaṃ yad anabhinivṛttaṃ yac cānabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃ ye ( PSP1-2: 139 ) cānabhinivṛttā na vedanā saṃjñā saṃskārā yac cānabhinivṛttaṃ na tad vijñānaṃ, tat kim anabhinivṛttam anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi?
kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, na cānyatrānabhinivṛtte bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret?
kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, saced evam upadiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām iti?
subhūtir āha: sattvāsattayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvaśūnyatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvaviviktatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, sattvāsvabhāvatayā āyuṣman śāriputra pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, evam aparāntato madhyataś ca vaktavyam. tat kasya hetoḥ? sattvāsattayā śūnyatāviviktatāsvabhāvatā pūrvāntādīnām anupalabdheḥ, na cānyatra sattvāsattāśūnyatāviviktatāsvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyat pūrvāntādi iti hi yā ca sattvāsattā yāvad yac ca madhyaṃ sarvam etad advaidhīkāraṃ,
rūpāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, rūpaśūnyatayā rūpaviviktatayā rūpāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, vijñānaśūnyatayā vijñānaviviktatayā vijñānāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evam āyataneṣu dhātuṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaitīti vaktavyam.
dānapāramitāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, dānapāramitāśūnyatayā dānapāramitāviviktatayā dānapāramitāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāsattayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, prajñāpāramitāśūnyatayā prajñāpāramitāviviktatayā prajñāpāramitāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām ( PSP1-2: 140 ) asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvaḥ, anyā dānapāramitā anyā śīlapāramitā anyā kṣāntipāramitā anyā vīryapāramitā anyā dhyānapāramitā anyā prajñāpāramitā anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā cāsattā yāvad abhāvasvabhāvatā yāś ca ṣaṭ pāramitā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram.
evaṃ hy āyuṣman śāriputra pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, adhyātmaśūnyatāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyato bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra adhyātmaśūnyatāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā cādhyātmaśūnyatā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.
punar aparam āyuṣman śāriputra smṛtyupasthanāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra smṛtyupasthānāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvad aṣṭādaśaveṇikabuddhadharmāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāni upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā anyāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇārūpyasamāpattayo ( PSP1-2: 141 ) daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'nye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni, iti hy āyuṣman śāriputra yā ca smṛtyupasthānāsattā śūnyatā viviktā asvabhāvatā yāvad yo ca aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāsattā śūnyatā viviktā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.
punar aparam āyuṣman śāriputra sarvasamādhyasattayā sarvadhāraṇīmukhāsattayā dharmadhātvasattayā tathatāsattayā bhūtakoṭyasattayā bhūtakoṭiśūnyatayā bhūtakoṭiviviktatayā bhūtakoṭyasvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra samādhyasattāyāṃ yāvad bhūtakoṭyasattāyāṃ bhūtakoṭiśūnyatāyāṃ bhūtakoṭiviviktatāyāṃ bhūtakoṭyasvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyo bodhisattvo 'nyaḥ samādhir anyad dhāraṇīmukham anyo dharmadhātur anyā tathatā anyā bhūtakoṭir anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni. iti hy āyuṣman śāriputra yā ca samādhyasattā yāvad yā ca bhūtakoṭyasattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni, sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.
punar aparam āyuṣman śāriputra śrāvakāsattayā śūnyatayā viviktatayā asvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti, pratyekabuddhāsattayā bodhisattvāsattayā sarvajñāsattayā sarvajñaśūnyatayā sarvajñaviviktatayā sarvajñāsvabhāvatayā pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra śrāvakāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ yāvat sarvajñāsattāyāṃ śūnyatāyāṃ viviktatāyām asvabhāvatāyāṃ pūrvāntāparāntamadhyāny upalabhyante, na ca śāriputra anyā asattā anyā śūnyatā anyā viviktatā anyā asvabhāvatā anyaḥ śrāvako 'nyaḥ pratyekabuddho 'nyo bodhisattvo 'nyaḥ sarvajñaḥ, anyāni pūrvāntāparāntamadhyāni. iti hy āyuṣman śāriputrayā ca śrāvakāsattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yāvad yā ca sarvajñāsattā śūnyatā viviktatā asvabhāvatā yaś ca bodhisattvo yāni ca pūrvāntāparāntamadhyāni ( PSP1-2: 142 ) sarvam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa pūrvāntāparāntamadhyeṣu bodhisattvo nopaiti.
iti prāptiniryāṇe prāpyapratiṣedhaḥ
yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyeti, rūpam āyuṣman śāriputra ākāśasamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā ākāśasamā, vijñānam āyuṣman śāriputra ākāśasamam. tat kasya hetoḥ? tadyathāpi nāma āyuṣman śāriputra yathā ākāśasya na pūrvanta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate, anantāparyantatayā ākāśam iti ca vyavahriyate.
evam evāyuṣman śāriputra rūpasya naiva pūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhya upalabhyate. tat kasya hetoḥ? rūpaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya naivapūrvānta upalabhyate nāparānta upalabhyate na madhyam upalabhyate. tat kasya hetoḥ? vijñānaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate, śūnyateti ca vyavahriyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā.
evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratityasamutpādeṣu yāvaj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāseṣu, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikabuddhadharmā āyuṣman śāriputra ākāśasamāḥ. tat kasya hetoḥ? tadyathāpi nāmāyuṣman śāriputra ākāśasya naivādir nānto na madhyam upalabhyate anantāparyantatayā ākāśam iti ca vyavahriyate. evam evāyuṣman śāriputra buddhadharmāṇāṃ nādir nānto na madhyam upalabhyate buddhadharmaśūnyatām upādāya. na ca śūnyatāyāḥ pūrvānto vā aparānto vā madhyaṃ vopalabhyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa buddhadharmāparyantatayā bodhisattvāparyantatā veditavyā.
yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena rūpaṃ bodhisattva ity evam api na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva ity evam api na vidyate nopalabhyate iti?
rūpam āyuṣman śāriputra rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam āyuṣman śāriputra vijñānena śūnyam. tat kasya hetoḥ? na hy āyuṣman śāriputra śūnyatāyāṃ rūpaṃ saṃvidyate nāpi śūnyatāyāṃ bodhisattvaḥ saṃvidyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, na śūnyatāyāṃ vijñānaṃ saṃvidyate, nāpi śūnyatāyāṃ bodhisattvaḥ saṃvidyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate.
punar aparam āyuṣman śāriputra dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā, śīlapāramitā śīlapāramitayā śūnyā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitayā śūnyā, vīryapāramitā vīryapāramitayā śūnyā, dhyānapāramitā dhyānapāramitayā śūnyā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ dānapāramitā vidyate na śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, na śunyatāyāṃ prajñāpāramitā vidyate na śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate. adhyātamaśūnyatā āyuṣman śāriputra adhyātmaśūnyatayā śūnyā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā.
smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgo 'pramāṇāni dhyānāny ārūpyasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā, dharmadhātur dharmadhātunā śūnyaḥ samādhiḥ samādhinā śūnyo dhāraṇimukhāni dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni sarvajñatā sarvajñatayā śūnyā mārgākārajñatā mārgākārajñatayā śūnyā sarvākārajñatā sarvākārajñatayā śūnyā śrāvakayānaṃ śrāvakayānena śūnyaṃ pratyekabuddhayānaṃ pratyekabuddhayānena śūnyaṃ buddhayānaṃ buddhayānena śūnyaṃ śrāvakatvena śrāvakaḥ śūnyaḥ pratyekabuddhatvena pratyekabuddhaḥ śūnyas tathāgatatvena tathāgataḥ śūnyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ tathāgato vidyate śūnyatāyāṃ bodhisattvo vidyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpaṃ bodhisattva iti, evam api ( PSP1-2: 144 ) na vidyate nopalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bodhisattva iti, evam api na vidyate nopalabhyate.
yad apy āyuṣman śāriputra āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, evam ahaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvam anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti?
rūpam āyuṣman śāriputra rūpe rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate,
vedanā vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, vedanā rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanā ca saṃjñāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate,
saṃjñā saṃjñāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, saṃjñā rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, saṃjñā rūpavedanayor na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyate,
saṃskārāḥ saṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyante, saṃskārā rūpavedanāsaṃjñāsu na saṃvidyante nopalabhyante, rūpavedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñāne na saṃvidyante nopalabhyante,
vijñānaṃ vijñāne na saṃvidyate nopalabhyate, vijñānaṃ rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāreṣu na saṃvidyate nopalabhyate.
cakṣur āyuṣman śāriputra cakṣuṣi na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥ śrotre na saṃvidyate nopalabhyate,
śrotraṃ cakṣuṣi na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥ śrotraṃ ca ghrāṇena saṃvidyate nopalabhyate,
ghrāṇaṃ ghrāne na saṃvidyate nopalabhyate, ghrāṇaṃ cakṣuṣi śrotre ca na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇāni jihvāyāṃ na saṃvidyante nopalabhyante,
jihvā jihvāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, jihvā cakṣuḥśrotraghrāṇeṣu na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇajihvāḥ kāye na saṃvidyante nopalabhyante,
kāyaḥ kāye na saṃvidyate nopalabhyate, kāyaś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvāsu na saṃvidyate nopalabhyate, cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyā manasi na saṃvidyante nopalabhyante,
mano manasi na saṃvidyate nopalabhyate, manaś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyeṣu ( PSP1-2: 145 ) na saṃvidyate nopalabhyate.
rūpaṃ rūpe na saṃvidyate nopalabhyate, rūpaṃ śabdagandharasasparśadharmeṣu na saṃvidyate nopalabhyate,
śabdaḥ śabde gandhe rase na saṃvidyate nopalabhyate, śabdo 'nyeṣu na saṃvidyate nopalabhyate.
evaṃ gandho gandhe 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, raso rase 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, sparśaḥ sparse 'nyeṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, dharmā dharmeṣv itareṣu na saṃvidyante nopalabhyante.
cakṣurvijñānaṃ cakṣurvrjñāne itaratra ca na saṃvidyate nopalabhyate, itarāṇītareṣu ca na saṃvidyante nopalabhyante,
evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ manovijñāne itaratra ca na saṃvidyate nopalabhyate, itarāṇītareṣu ca na saṃvidyante nopalabhyante.
cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśe na saṃvidyate nopalabhyate, itareṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, tatra cetare na saṃvidyante nopalabhyante,
evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparso manaḥsaṃsparśe na saṃvidyate nopalabhyate, itareṣu ca na saṃvidyate nopalabhyate, tatra cetare na saṃvidyante nopalabhyante.
cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, tatrāpītarā itarāsu ca sā na saṃvidyate nopalabhyate,
evaṃ śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajā vedanā manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, tatrāpītarā itarāsu ca sā na saṃvidyate nopalabhyate.
smṛtyupasthānāni smṛtyupasthāneṣu na saṃvidyante nopalabhyante, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu na saṃvidyante nopalabhyante, tatrāpītare itareṣu ca te ( PSP1-2: 146 ) na saṃvidyante nopalabhyante.
adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, adhyātmaśūnyatāpi yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, abhāvasvabhāvaśūnyatāpi yāvad adhyātmaśūnyatāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate.
samādhiḥ samādhau na saṃvidyate nopalabhyate, samādhir dhāraṇīṣu na saṃvidyate nopalabhyate, dhāraṇī dhāraṇyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, dhāraṇyaḥ samādhau na saṃvidyante nopalabhyante.
pṛthagjanabhūmiḥ pṛthagjanabhūmau na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvibhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir bodhisattvabhūmis tathāgatabhūmiḥ, sarvajñatābhūmiḥ sarvajñatābhūmau na saṃvidyate nopalabhyate.
srotaāpannaḥ srotaāpannatve na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ sakṛdāgāmī anāgāmī arhan pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhatve na saṃvidyate nopalabhyate, bodhisattvo bodhisattvatve na saṃvidyate nopalabhyate, tathāgatas tathāgatatve na saṃvidyate nopalabhyate, prajñāpāramitā prajñāpāramitāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, prajñāpāramitāyām avavādānuśāsanī na saṃvidyate nopalabhyate, avavādānuśāsanyāṃ prajñāpāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ hy āyuṣman śāriputra sarvadharmāsaṃvidyamānatvena anupalambhena bodhisattvo na saṃvidyate nopalabhyate.
iti prāptiniryāṇe prāpakapratiṣedhaḥ
yat punar āyuṣman śāriputraivaṃ vadasi, kena kāraṇena nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, kena kāranenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta bodhisattva iti, tathā hy āyuṣman śāriputra nāma daśabhyo digbhyo na kutaścid āgacchati na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati sarvadharmāṇām eva bodhisattvānāṃ nāmāpi na kutaścid eti na kvacid gacchati na kvacit tiṣṭhati, āgantukam etan nāmadheyaṃ tathā hi yad rūpaṃ yad vedanā yat saṃjñā yat saṃskārā yad vijñānam iti nāmadheyaṃ na tad rūpaṃ na ( PSP1-2: 147 ) vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam. tat kasya hetoḥ? tathā hi nāma śūnyaṃ nāmasvabhāvena yac ca śūnyaṃ na tan nāma, tena kāraṇenocyate bodhisattva iti nāmadheyamātram etad iti.
punar aparam āyuṣman śāriputra nāmadheyamātram etad yad uta dānapāramiteti, na ca dānapāramitāyāṃ nāma na ca nāmni dānapāramitā, tat kasya hetoḥ? yac ca nāma yā ca dānapāramitā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, tasmān nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, evaṃ nāmadheyamātram etad yad uta śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā nāmadheyamātram etad yad uta prajñāpāramiteti na ca prajñāpāramitāyāṃ nāma na ca nāmni prajñāpāramitā, tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā ca prajñāpāramitā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, tasman nāmadheyamātram etat, yad uta bodhisattva iti, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣipta yad uta bodhisattva iti, nāmadheyamātram etad yad utādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na cādhyātmaśūnyatāyāṃ nāma na ca nāmni adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā cādhyātmaśūnyatā yā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarva ete na saṃvidyante nopalabhyante.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa nāmadheyamātram etad yad uta bodhisattva iti, āgantukam etac chāriputra nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta smṛtyupasthānānīti, na ca smṛtyupasthāneṣu nāma na ca nāmni smṛtyupasthānāni. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yāni ca smṛtyupasthānāni ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo 'pramāṇāni dhyānāni ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvida āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad utāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti na ca buddhadharmeṣu nāma nāmni buddhadharmāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma ye ca buddhadharmā ubhayam etad na saṃvidyate nopalabhyate, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad uta samādhir iti, yāvat sarvajñateti, na ( PSP1-2: 148 ) ca sarvajñatāyāṃ nāma na ca nāmni sarvajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca nāma yā ca sarvajñatā ubhayam etan na saṃvidyate nopalabhyate.
yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇenocyate yathā ātmā ātmeti cocyate, atyantatayā cānabhinivṛtta ātmeti, ātmā śāriputra atyantatayā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā āyuṣman śāriputra sattvo jīvaḥ poṣaḥ puruṣaḥ pudgalo manujo mānavaḥ kārako vedako jānakaḥ paśyako na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā āyuṣman śāriputra rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, atyantatayā āyuṣman śāriputra vijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā āyuṣman śāriputra cakṣur na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śrotraṃ ghrānaṃ jihvā kāyo manaḥ, atyantatayā mano na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati
atyantatayā rūpaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śabdagandharasaspṛṣṭavyāni, atyantatayādharmā na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā cakṣurvijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā cakṣursaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttit bhaviṣyati, atyantatayā manaḥsaṃsparśo na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyābhinivṛttir bhaviṣyati,
atyantatayā cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā śrotrasaṃsparśajā vedanā ghrāṇasaṃsparśajā vedanā jihvāsaṃsparśajā vedanā kāyasaṃsparśajā ( PSP1-2: 149 ) vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asya abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā manaḥsaṃsparśajā vedanā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati.
atyantatayā dānapāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā prajñāpāramitā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati.
atyantatayā adhyātmaśūnyatā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinivṛttir bhaviṣyati, evaṃ atyantatayā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar asyā abhinirvṛttir bhaviṣyati.
atyantatayā smṛtyupasthānāni na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati, evam atyantatayā samyakprahāṇāni ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, apramāṇāni dhyānāny ārūpyasamāpattayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati, atyantatayā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.
atyantatayā samādhayo dhāraṇīmukhāni na saṃvidyante nopalabhyante, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.
atyantatayā śrāvakaḥ pratyekabuddho bodhisattvas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punar eṣām abhinivṛttir bhaviṣyati.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa ātmā ātmeti cocyate, atyantatayā cānabhinivṛtta ātmā.
punar aparaṃ yad āyuṣman śāriputra evam āha, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā iti, evam etat. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ.
śāriputra āha: kasyāyuṣman subhūte nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ?
subhūtir āha: rūpasyāyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, ( PSP1-2: 150 ) vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāyuṣman śāriputra nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ,
cakṣuṣo nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, evaṃ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ,
evaṃ rūpaśabdagandharasasparśadharmāṇāṃ nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣurvijñānasya śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasya nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśasya śrotrasaṃsparśasya ghrāṇasaṃsparśasya jihvāsaṃsparśasya kāyasaṃsparśasya manaḥsaṃsparśasya nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśajāyā vedanāyāḥ śrotrasaṃsparśajāyā vedanāyā ghrāṇasaṃsparśajāyā vedanāyā jihvāsaṃsparśajāyā vedanāyāḥ kāyasaṃsparśajāyā vedanāyā manaḥsaṃsparśajāyā vedanāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāyā śrotrasaṃsparśapratyayavedanāyā ghrāṇasaṃsparśapratyayavedanāyā jihvāsaṃsparśapratyayavedanāyāḥ kāyasaṃsparśapratyayavedanāyā manaḥsaṃsparśapratyayavedanāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, nāsti dānapāramitāyā nāsti śīlapāramitāyā nāsti kṣāntipāramitāyā nāsti vīryapāramitāyā nāsti dhyānapāramitāyā nāsti prajñāpāramitāyā nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. punar aparam āyuṣman śāriputra anityāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena.
śāriputra āha: katame te āyuṣman subhūte anityāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena?
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputrānityaṃ na kasyacid vigamena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam āyuṣman śāriputrānityaṃ na kasyacid vigamena. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yad anityaṃ so 'bhāvaḥ kṣayaś ca evaṃ duḥkhā anātmānaḥ śāntāḥ śūnyā ānimittā apraṇihitā na kasyacid vigamena sarvadharmāḥ kuśalā anavadyā anāsravā niḥkleśā lokottarā vyavadānā asaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra yo 'saṃskṛtaḥ so 'bhāvaḥ kṣayaś cānenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā na kasyacid vigamena. punar aparaṃ śāriputrākūṭasthā avināśinaḥ sarvadharmāḥ.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte akūṭasthāvināśinaḥ sarvadharmāḥ.
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam āyuṣman śāriputra akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, evaṃ kuśalam akuśalaṃ sāvadyam anavadyaṃ sāsravam anāsravaṃ saṃkleśaṃ niḥkleśaṃ laukikaṃ lokottaraṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ saṃkleśo vyavadānaṃ saṃsāro nirvāṇam akūṭastham avināśi. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇābhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇena rūpam anabhisaṃskṛtam evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ kena kāraṇena vijñānam anabhisaṃskṛtam iti.
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra rūpam anabhinivṛttaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anabhinivṛttam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputrābhisaṃskarttā nāsti,
cakṣur āyuṣman śāriputrānabhisaṃskṛtam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra abhisaṃskarttā nāsti, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyā mano 'nabhisaṃskṛtam. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputra abhisaṃskarttā nāsti.
punar aparaṃ śāriputra rūpaśabdagandharasasaṃsparśadharmā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhisaṃskarttā nopalabhyate yāvat sarvadharmā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhisaṃskarttā nopalabhyate, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānāny anabhinivṛttāni. yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, kena kāraṇena yad anabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃna vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam iti.
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra rūpaṃ prakṛtiśūnyaṃ, yac ca prakṛtiśūnyaṃ na tasyotpādo na vyayaḥ, yasya ca notpādo na vyayo na tasyānyathātvaṃ prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ yac ca prakṛtiśūnyaṃ na tasyotpādo na vyayaḥ, yasya ca notpādo na vyayo na tasyānyathātvaṃ prajñāyate, evaṃ yāvat sarvadharmāḥ prakṛtiśūnyā ye ca prakṛtiśūnyās teṣāṃ notpādo na vyayo yeṣāṃ notpādo na vyayas teṣāṃ nānyathātvaṃ prajñāyate.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad anabhinivṛttaṃ na tad rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam.
yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti, yathā hy āyuṣman śāriputra yā anabhinivṛttiḥ sā prajñāpāramitā yā prajñāpāramitā sā anabhinivṛttiḥ, iti hi prajñāpāramitā cānabhinivṛttiś cādvayam etad advaidhīkāram. anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ vadāmi, tat kim anabhinivṛttim anabhinivṛttau prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmīti.
yat punar āyuṣman sāriputra evam āha, na cānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya cared iti, tathā hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nānyām anabhinivṛttim anyaṃ bodhisattvaṃ samanupaśyati, iti hy anabhinivṛttiś ca bodhisattvaś cādvayam etad advaidhīkāram.
nānyatrānabhinivṛtte rūpaṃ samanupaśyati, nānyatrānabhinivṛtter vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān samanupaśyati, nānyatrānabhinivṛtter vijñanaṃ samanupaśyati,
iti hy anabhinirvṛttiś ca rūpaṃ cādvyam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca vedanā saṃjñā saṃskārāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca vijñanaṃ cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣuś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manaś cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttaś ca rūpaśabdagandharasasparśadharmāś cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣurvijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manovijñānaṃ cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttaś ca cakṣuḥsaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca śrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca manaḥsaṃsparśaś cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttiś ca cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayavedanāś cādvayam etad advaidhīkāram,
iti hy anabhinivṛttiś ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāś cādvayam etad advaidhīkāram, iti hy anabhinivṛttiś ca daśabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāś cādvayam etad advaidhīkāraṃ, yāvad iti hy anabhinivṛttiś ca sarvadharmaś cādvayam etad advaidhīkāram.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa nānyatrānabhinivṛtter bodhisattva upalabhyate yo bodhāya caret.
yat punar āyuṣman śāriputra evam āha, kena kāraṇenaivaṃ vadasi, saced bodhisattvasya mahāsattvasya evam upadiśyamāne cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām iti, tathā hy āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān nirīhān samanupaśyati māyopamān svapnopamān marīcyupamān pratiśrutkopamān pratibimbopamān pratibhāsopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamān samanupaśyati.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa bodhisattvasya mahāsattvasya evam upadiśyamāne cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye rūpaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati rūpam etad iti, yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati vijñānam etad iti, tasmin samaye cakṣur nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati cakṣur etad iti, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ mano nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati mana etad ( PSP1-2: 154 ) iti.
punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye dānapāramitāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati dānapāramiteyam iti. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, tasmin samaye prajñāpāramitāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati prajñāpāramiteyam iti, tasmin samaye adhyātmaśūnyatāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayaty adhyātmaśūnyateyam iti, tasmin samaye bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyateyam iti.
punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye smṛtyupasthanāni nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati smṛtyupasthānānīmānīti, tasmin samaye samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāni balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaṃ nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati mārgo 'yam iti, tasmin samaye apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati samāpattaya imā iti, tasmin samaye daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati buddhadharmā ime iti.
punar aparaṃ bhagavan yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, tasmin samaye sarvasamādhidhāraṇīmukhāni nopaiti nopādadāti nādhitiṣṭhati nābhiniviśate na prajñapayati samādhidhāraṇīmukhānīmāni. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na samanupaśyati yāvad vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni pratītyasamutpādaṃ na samanupaśyati, saptatriṃśad bodhipakṣān dharmān na samanupaśyati pāramitā na samanupaśyati apramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmān yāvat sarvākārajñatāṃ na samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ ( PSP1-2: 155 ) saṃskārāṇāṃ yo vijñānasyānutpādo na tad vijñānam iti hi vijñānaṃ cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkaram. yo bhagavaṃś cakṣuṣo 'nutpādo na tac cakṣur yaḥ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso 'nutpādo na tan mana iti hi manaś cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.
yo bhagavan dānapāramitāyā anutpādo na sā dānapāramitā, yaḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā, yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā, iti hi prajñāpāramitā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.
yo bhagavann adhyātmaśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmaśūnyatā, yo bahirdhāśūnyatāyā anutpādo na sā bahirdhāśūnyatā, yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmabahirdhāśūnyatā, yo yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā, iti hi abhāvasvabhāvaśūnyatā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.
yo bhagavan smṛtyupasthānānām anutpādo na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido,
yo bhagavann aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām anutpādo na te 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā iti hi buddhadharmāś cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram.
yo bhagavan dharmadhātor anutpādo na sa dharmadhātuḥ, yas tathatāyā ākāśadhātor bhūtakoṭer acintyadhātor bodher yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñateti hi sarvākārajñatā cānutpādaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hy anutpādo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñatā.
yo bhagavan rūpasya vyayo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam, iti hi skandhāś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ pañcānāṃ skandhānāṃ vyayo na te pañca skandhāḥ,
yo bhagavan dānapāramitāyā vyayo na sā dānapāramitā, evaṃ ( PSP1-2: 156 ) yaḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyā, yaḥ prajñāpāramitāyā vyayo na sā prajñāpāramitā iti hi prajñāpāramitā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ pāramitānāṃ vyāyo natāḥ pāramitā.
yo bhagavann adhyātmaśūnyatāyā vyayo na sā adhyātmaśūnyatā, iti hy adhyātmaśūnyatā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo 'dhyātmaśūnyatayā vyayo na sā adhyātmaśūnyatā evaṃ yo bahirdhāśūnyatāyā vyayo na sā bahirdhāśūnyatā, yo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā vyayo na sā dhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā vyayo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā iti hy abhāvasvabhāvaśūnyatā ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā vyayo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā.
yo bhagavan smṛtyupasthānānāṃ vyayo na tāni smṛtyupasthānāni, iti hi smṛtyupasthānāni ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkaram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yaḥ smṛtyupasthānānāṃ vyayo na tāni smṛtyupasthānāni,
evaṃ yaḥ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānāṃ yaś cāryāṣṭāṅgasya mārgasya vyayo na sa mārga iti hi mārgaś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo mārgasya vyayo na sa mārgaḥ,
evaṃ yo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ pratisaṃvidāṃ vaiśāradyānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ yo 'ṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ vyayo na te buddhadharmā iti hi buddhadharmāś ca vyayaś cādvayam etad advaidhīkāram. tat kasya hetoḥ? tathā hi vyayo naiko na dvau na bahavo na pṛthak tasmād yo buddhadharmāṇāṃ vyayo na te buddhadharmāḥ.
yat punar bhagavann ucyate, rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, vedanā saṃjñā saṃskārā, yat punar ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, yāvad yat punar ucyate rūpaṃ yāvat sarvākārajñatety ( PSP1-2: 157 ) advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.
iti prāptiniryāṇe prāpyaprāpakasaṃbandhapratiṣedhaḥ
atha khalv āyuṣman śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: katham āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate, katama āyuṣman subhūte bodhisattvaḥ, katamā prajñāpāramitā, katamā upaparīkṣamāṇā.
subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamo bodhisattva iti, bodhir eva sattvas tenocyate bodhisattva iti, tayā ca bodhyā sarvadharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate.
katameṣāṃ dharmāṇām ākārāñ jānāti, rūpasyākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyākārāñ jānāti, na cātrābhiniviśate, evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasya saptatriṃśad bodhipakṣānāṃ dharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate, evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pāramitānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikānāṃbuddhadharmāṇām ākārāñ jānāti na cātrābhiniviśate.
śāriputra āha: katame te subhūte sarvadharmāṇām ākārāḥ?
subhūtir āha: yair āyuṣman śāriputra ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā vā adhyātmikabāhyā vā dharmāḥ saṃskṛtā asaṃskṛtā vā ākāryante ima ucyante sarvadharmāṇām ākārāḥ.
yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamā prajñāpāramiteti, āratā āramitaiṣā āyuṣman śāriputra tenocyate prajñāpāramiteti, kuta āratā āramitā? skandhebhyo dhātubhya āyatanebhyaḥ pratītyasamutpadād dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā āratā āramitā, adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā āratā āramitā, smṛtyupasthānebhya āratā āramitā, samyakprahāṇarddhipadendriyabalabodhyaṅgamārgād āratā āramitā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhya āratā āramitā, balebhyo vaiśāradyebhya āratā āramitā, pratisaṃvidbhya āveṇikebhyo buddhadharmebhya āratā āramitā, yāvat sarvajñatāyā āratā āramitā, eṣā tenocyate prajñāpāramiteti.
anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa āratā āramitā eṣā yad uta prajñāpāramitā.
yat punar āyuṣman śāriputra evaṃ vadasi, katamā upaparīkṣaṇeti, ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na nityam ity upaparīkṣate nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyamiti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ nityam ity upaparīkṣate, nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktamity upaparīkṣate.
evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvāṃ kāyaṃ mano na nityam iti upaparīkṣate, nānityam iti na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.
evaṃ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmān na nityā iti nānityā iti upaparīkṣate, na sukhā iti na duḥkhā iti nātmāna iti nānātmāna iti na śāntā iti nāśāntā iti na śūnyā iti nāśūnyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā ity upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktāiti upaparīkṣate.
evaṃ cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ na nityaṃ nānityam iti upaparīkṣate, na sukham iti na duḥkham iti nātmeti nānātmeti na śāntam iti nāśāntam iti na śūnyam iti nāśūnyam iti na nimittam iti nānimittam iti na praṇihitam iti nāpraṇihitam iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.
evaṃ cakṣuḥsaṃsparśaṃ śrotrasaṃsparśaṃ ghrāṇasaṃsparśaṃ jihvāsaṃsparśaṃ kāyasaṃsparśaṃ manaḥsaṃsparśaṃ na nitya iti nānitya ity upaparīkṣate, na sukha iti na duḥkha iti nātmeti nānātmeti na śānta iti ( PSP1-2: 159 ) nāśānta iti na śūnya iti nāśūnya iti na nimitta iti nānimitta iti na praṇihita iti nāpraṇihita iti upaparīkṣate, na viviktam iti nāviviktam ity upaparīkṣate.
evaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā kāyasaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapṛtatyayā vedanā na nityā iti nānityā ity upaparīkṣate, na sukhā iti na duḥkhā iti nātmā iti nānātmā iti na śāntā iti nāśāntā iti na śūnyā iti nāśūnyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā iti upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktā ity upaparīkṣate.
evaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti na ātmeti nānātmeti na śāntā iti nāśāntā iti, na śūnyā iti nāśunyā iti na nimittā iti nānimittā iti na praṇihitā iti nāpraṇihitā ity upaparīkṣate, na viviktā iti nāviviktā ity upaparīkṣate.
evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti nātmeti nānātmeti na śānteti nāśānteti na śūnyeti nāśūnyeti na nimitteti nānimitteti na praṇihiteti nāpraṇihitety upaparikṣate, na vivikteti nāviviktety upaparīkṣate.
evaṃ smṛtyupasthānāni na nityānīti nānityānīty upaparīkṣate na sukhānīti na duḥkhānīti nātmānīti nānātmānīti na śāntānīti nāśāntānīti na śūnyānīti nāśūnyānīti na nimittānīti nānimittānīti na praṇihitānīti nāpraṇihitānīty upaparīkṣate, na viviktānīti nāviviktānīty upaparīkṣate,
evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñā daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ samādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvajñatā na nityeti nānityety upaparīkṣate, na sukheti na duḥkheti nātmeti nānātmeti na śānteti nāśānteti na śūnyeti nāśūnyeti na nimitteti nānimitteti na praṇihiteti nāpraṇihitety upaparīkṣate, na vivikteti nāviviktety upaparīkṣate.
evaṃ hy āyuṣman śāriputra bodhisattvao mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasyānutpādo na tad vijñānam, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvabodhipakṣeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsu samādhidhāraṇīmukheṣv abhijñāsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu, yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñateti.
subhūtir āha: rūpam āyuṣman śāriputra śūnyaṃ rūpeṇa, yā cāyuṣman śāriputra śūnyatā na tad rūpaṃ notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo rūpasyānutpādo na tad rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyaṃ vijñānena, yā cāyuṣman śāriputra śūnyatā na tad vijñānaṃ notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo vijñānasyānutpādona tad vijñānam.
dānapāramitā āyuṣman śāriputra dānapāramitayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā dānapāramitā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo dānapāramitāyā anutpādo na sā dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā prajñāpāramitā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā.
adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā adhyātmaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ prajñāpāramitāyā anutpādo na sā prajñāpāramitā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā adhyātmaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo 'dhyātmaśūnyatāyā anutpādo na sā adhyātmaśūnyatā, evaṃ bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo 'bhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādo na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā.
smṛtyupasthānāny āyuṣman śāriputra smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni, yā ca śūnyatā na tāni smṛtyupasthānāni notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yaḥ smṛtyupasthānānām anutpādo na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo ( PSP1-2: 161 ) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ samādhidhāraṇyaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā sarvākārajñatā āyuṣman śāriputra sarvākārajñatayā śūnyā, yā ca śūnyatā na sā sarvākārajñatā notpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra prayāyeṇa yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādo na sā sarvākārajñatā.
śāriputra āha: kiṃ kāraṇam āyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yo rūpasya vyayo na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam iti, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaśūnyatābodhipakṣesu dharmeṣu pāramitāsv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yaḥ sarvākārajñatāyā vyayo na sāsarvākārajñatā.
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra yaś ca vyayo yac ca rūpaṃ yac cādvaidhīkāraṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārāḥ, yac ca vijñānaṃ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābhijñāśūnyatābodhipakṣesu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmasamādhidhāraṇīmukheṣu yaś ca vyayo yāvat sarvākārajñatāyac cādvaidhīkāraṃ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo nidarśanā apratighāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yo rūpasya vyayo na tad rūpam, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yo vijñānasya vyayo na tad vijñānam, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaśūnyatāsu bodhipakṣesu dharmeṣv abhijñāpāramitāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu samādhidhāraṇīmukheṣu yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā vyayo na sā sarvākārajñatā.
śāriputra āha: kena kāraṇenāyuṣman subhūte evaṃ vadasi, yad idam ucyate rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad idam ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti, yāvad yad idam ucyate sarvākārajñatety advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti.
subhūtir āha: tathā hy āyuṣman śāriputra nānyo 'nutpādo 'nyad rūpam, anutpāda eva rūpaṃ, rūpam evānutpādaḥ, vedanā saṃjñā ( PSP1-2: 162 ) saṃskārā, nānyo 'nutpādo 'nyad vijñānaṃ, vijñānam evānutpādo 'nutpāda eva vijñānam, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad etad ucyate rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā, vedanā saṃjñā saṃskārā, yad etad ucyate vijñānam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.
evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣupāramitāsu bodhipakṣesu dharmeṣu sarvaśūnyatāsv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu abhijñāsu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsu āveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādhidhāraṇīmukheṣu tathā hy āyuṣman śāriputra nānyo 'nutpādo 'nyā sarvākārajñatā anutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataivānutpādaḥ, anenāyuṣman śāriputra paryāyeṇa yad etad ucyate sarvākārajñatety advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā.
punar aparam āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yasmin samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imān dharmān upaparīkṣate tasmin samaye rūpasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
ātmano 'nutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamanavakārakavedakajānakapaśyakasyānutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādābhijñānām anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
dānapāramitāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
adhyātmaśūnyatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
smṛtyupasthānānām anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsamādhidhāraṇīmukhāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyā anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya,
pṛthagjanasyānutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, pṛthagjanadharmāṇām ( PSP1-2: 163 ) anutpādaṃ paśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, evaṃ srotaāpannasya srotaāpannadharmāṇāṃ sakṛdāgāminaḥ sakṛdāgāmidharmāṇām anāgāmino 'nāgāmidharmāṇām arhato 'rhaddharmāṇāṃ pratyekabuddhasya pratyekabuddhadharmāṇāṃ bodhisattvasya bodhisattvadharmāṇāṃ buddhasyānutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya, buddhadharmāṇām anutpādaṃ samanupaśyati, atyantaviśuddhitām upādāya.
śāriputra āha: yathāham āyuṣmataḥ subhūter bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā rūpam anutpādo vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anutpādo yāvad vyastā samastā skandhā anutpādo dhātavo 'nutpāda āyatanāny anutpādaḥ pratītyasamutpādo 'py anutpādaḥ pāramitānutpādaḥ sarvaśūnyatānutpādaḥ saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā anutpādo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'nutpādaḥ, samādhidhāraṇīmukhāni anutpādo daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'nutpādaḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā anutpādaḥ sarvākārajñatā anutpādaḥ pṛthagjano 'nutpādaḥ pṛthagjanadharmā anutpādaḥ, evaṃ srotaāpannaḥ srotaāpannadharmāḥ sakṛdāgāmīsakṛdāgāmidharmāḥ anāgāmī anāgāmidharmā arhann arhaddharmā pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhadharmā bodhisattvo bodhisattvadharmā buddho 'nutpādo buddhadharmā anutpādaḥ.
yadi cāyuṣman subhūte rūpam apy anutpādo yāvad buddhadharmā apy anutpādaḥ, nanv āyuṣman subhūte prāptaiva śrāvakeṇa śrāvakabodhiḥ pratyekabuddhayānikena pratyekabuddhabodhiḥ, bodhisattvena prāptaiva sarvākārajñatā bhavati, pañcānāñ ca gatīnāṃ bhedo na bhaviṣyati, prāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena pañcavidhā bodhiḥ.
yadi cāyuṣman subhūte sarvadharmā anutpādaḥ, kim arthaṃ srotaāpannena trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, sakṛdāgāminā rāgadoṣamohānāṃ tanutāyai mārgo bhāvayitavyaḥ, anāgāminā pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, arhatā pañcordhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya mārgo bhāvayitavyaḥ, pratyekabuddhayānikaiḥ pratyekabodhiprāptaye mārgo bhāvayitavyaḥ, kiṃ kāraṇaṃ bodhisattvo duṣkaracārikāṃ carati, yāni tāni sattvānāṃ kṛtaśo duḥkhāni pratyanubhavati, kiṃ kāraṇaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, ( PSP1-2: 164 ) kiṃ kāraṇaṃ tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena dharmacakraṃ pravartitam?
subhūtir āha: nāham āyuṣman śāriputra anutpannasya dharmasya prāptim icchāmi nāpy abhisamayaṃ,
nāham anutpādasya srotaāpannam icchāmi na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāminaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ, nānāgāminaṃ nānāgāmiphalaṃ, nārhattvaṃ nārhattvaphalaṃ, nānutpādasya pratyekāṃ bodhim icchāmi na pratyekabuddhatvaṃ,
nāham āyuṣman śāriputrecchāmi bodhisattvaṃ duṣkaracārikāṃ carantaṃ nāpi bodhisattvo duṣkarasaṃjñayā carati. tat kasya hetoḥ? na hi śakya āyuṣman śāriputra duṣkarasaṃjñāyāṃ sthitvā aprameyāṇām asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām arthaṃ kartum.
api tu khalu punar āyuṣman śāriputra mātṛsaṃjñāṃ sarvasattveṣu janayitvā pitṛsaṃjñāṃ bhrātṛsaṃjñāṃ putrasaṃjñām ātmasaṃjñāṃ janayitvā śakyo 'prameyāṇābm asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānām arthaṃ kartum.
api tu khalu punar āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvena evaṃcittam utpādayitavyaṃ, yathā ātmā ātmeti cocyate atyantatayā anutpanna ātmā, evaṃ sarveṣv adhyātmikabāhyeṣu dharmeṣu saṃjñotpādayitavyā, saced evaṃsaṃjñām utpādayiṣyati na duṣkarasaṃjñāṃ bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te bodhisattvāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ kañcid dharmaṃ notpādayante nopalabhante.
nāham āyuṣman śāriputrānutpāde tathagatam icchāmi, nāpy anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, nāpi dharmacakrapravartanaṃ, nāpīcchāmy anutpannena dharmeṇānutpannāṃ prāptiṃ prāpyamāṇām.
Original text: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā, 1-8 · Edition: Takayasu Kimura: Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I-VIII, Tokyo: Sankibo Busshorin 1986-2009. · Data entry Klaus Wille · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0