પઞ્ચક્રમ · અધ્યાય 2

॥ વજ્રજાપક્રમઃ સમાપ્તઃ ॥
કૃતિરિયં શ્રીનાગાર્જુનપાદાનામિતિ ।
ગ્રન્થપ્રમાણમસ્ય ષદધિકસપ્તતિઃ ॥
પ્રથમઃ ક્રમઃ ॥
[2]
અનુત્તરસન્ધિરિત્યપરનામા સર્વશુદ્ધિવિશુદ્ધિક્રમઃ દ્વિતીયઃ
નમઃ શ્રીવજ્રસત્ત્વાય
નમસ્તે ઽસ્તુ નમસ્તે ઽસ્તુ નમસ્તે ઽસ્તુ નમો નમઃ ।
એવં સ્તુતે નમસ્તે ઽસ્તુ કઃ સ્તોતા કશ્ચ સંસ્તુતઃ

યથા જલં જલે ન્યસ્તં ઘૃતં ચૈવ યથા ઘૃતે ।
સ્વકીયં ચ સ્વયં પશ્યેજ્ જ્ઞાનં યત્રેહ વન્દના

કિન્તુ સર્વજ્ઞગતિભિર્વિના તન્નોપલભ્યતે ।
તમઃપટલસઞ્છન્નં પ્રસાદાદ્ દ્વીપમાપ્નુયાત્

શૂન્યં ચ અતિશૂન્યં ચ મહાશુન્યં તૃતીયકમ્ ।
ચતુર્થં સર્વશૂન્યં ચ ફલહેતુપ્રભેદતઃ

પ્રજ્ઞોપાયસમાયોગાન્નિષ્પન્નમુપલબ્ધકમ્ ।
ઉપલબ્ધાચ્ચ નિષ્પન્નાત્ સર્વશૂન્યં પ્રભાસ્વરમ્

હેતુક્રમવિશુદ્ધં તુ વિજ્ઞાનત્રયયોગતઃ ।
શૂન્યત્રયસમાયોગાલ્લભ્યતે ઽનુત્તરં પદમ્

આલોકશ્શૂન્યં પ્રજ્ઞા ચ ચિત્તં ચ પરતન્ત્રકમ્ ।
તસ્યેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રકૃતિસ્ફરણં સ્ફુટમ્

વિરાગો મધ્યમશ્ચૈવ અધિમાત્રસ્તથૈવ ચ ।
મનોગતાગતં ચૈવ શોકાદિતૃતીયં તથા

સૌમ્યં વિકમ્પો ભીતશ્ચ મધ્યભીતો ઽતિભીતકઃ ।
તૃષ્ણા મધ્યતૃષ્ણા ચાતિતૃઓસ્ણોઓપાદાનકં તથા

નિઃશુભં ક્ષુત્તૃષા ચૈવ વેદના સમવેદના ।
અતિવેદના ક્ષણશ્ચૈવ વેત્તિવિદ્ધારણાપદમ્

પ્રત્યવેક્ષણં લજ્જા ચ કારુણ્યં સ્નેહતસ્ત્રયમ્ ।
ચકિતં સંશયશ્ચૈવ માત્સર્યં ચેતિ કીર્તિતાઃ

ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રકૃતયઃ સ્વસંવેદ્યાઃ શરીરિણામ્ ।
સંવૃતિસ્ફુટરુપેણ નિશાસંજ્ઞા પ્રદર્શિતાઃ

સ્ત્રીસંજ્ઞા તથા પ્રોક્તા મન્દાકારા તથૈવ ચ ।
વામસંજ્ઞા પુનશ્ચૈવ ચન્દ્રમણ્ડલપઙ્કજમ્

દૃઢીકરણહેતુત્વાત્ સબિન્દુઃ પ્રથમઃ સ્વરઃ ।
નિશાકરાંશુસઙ્કાશ આલોકજ્ઞાનસમ્ભવઃ

આલોકાભાસમિત્યુત્કમ્ અતિશૂન્યમુપાયકમ્ ।
પરિકલ્પિતં તથા પ્રોક્તં પ્રોક્તં ચૈતસિકં તથા

રાગો રક્તં તથા તુષ્ટં મધ્યતુષ્ટાતિતુષ્ટકમ્ ।
હર્ષણં ચૈવ પ્રામોદ્યં વિસ્મયો હસિતં તથા

હ્લાદનાલિઙ્ગનં ચૈવ તથા ચુમ્બનચૂષણમ્ ।
ધૈર્યં વીર્યં ચ માનશ્ચ કર્તૃહર્તૃબલાનિ ચ

ઉત્સાહઃ સાહસં ચૈવ તથા ચોત્તમસાહસમ્ ।
મધ્યમં સાહસં રાદ્રં વિલાસો વૈરમેવ ચ

શુભં ચ વાક્ સ્ફુટા સત્યમસત્યં નિશ્ચયસ્તથા ।
નિરુપાદાનદાતૃત્વે ચોદનં શૂરતા તથા ।
અલજ્જા ધૂર્તદુષ્ટશ્ચ હઠઃ કુટિલ એવ ચ ।
ચત્વારિંશત્ પ્રકૃતયઃ ક્ષણિકાશ્ચાતિશૂન્યજ્જાઃ

દિવાપુરુષસંજ્ઞા ચ ખરાકારશ્ચ દક્ષિણઃ ।
સૂર્યમણ્ડલસંજ્ઞા ચ વજ્રસંજ્ઞા તથૈવ ચ

કલા સૈવ તુ વિજ્ઞેયા બિન્દુદ્વયવિભૂષિતા ।
દિવાકરાંશુઇસઙ્કાશા આલોકાભાસયોગજા

આલોકસ્યોપલબ્ધિશ્ચ ઉપલબ્ધં તથૈવ ચ ।
પરિનિષ્પન્નકં ચૈવ અવિદ્યા ચૈવ નામતઃ

મહાશૂન્યપદસ્યૈતે પર્યાયાઃ કથિતા જિનૈઃ ।
મધ્યરાગક્ષણશ્ચૈવ વિસ્મૃતિર્ભ્રાન્તિરેવ ચ

તૂષ્ણીંભાવશ્ચ ખેદશ્ચ આલસ્યં દન્ધતા તથા ।
અવિદ્યાયાઃ ક્ષણાઃ સપ્ત વિજ્ઞેયાઃ સુક્ષ્મયોગિભિઃ

ન બીજં વિન્દુસંયુક્તં ન વાયુર્દ્વારનિર્ગતઃ ।
યદાલોકોપલબ્ધં તુ તત્ પરિનિષ્પન્નલક્ષણમ્

એતાઃ પ્રકૃતયઃ સૂક્ષ્માઃ શતં ષષ્ટ્યુત્તરં દિવા ।
રાત્રૌ ચાપિ પ્રવર્તન્તે વાયુવાહનહેતુના

ક્ષણે લવે મુહૂર્ત્તે ચ નિમેષે માત્રકે તથા ।
ક્ષણ ઇત્યચ્છટાવસ્થા લવઃ સર્ષપવર્તનમ્

આશ્વાસસ્તુ મુહૂર્ત્તં સ્યાન્નિમેષો ઽક્ષિનિમેષણમ્ ।
માત્રા તુ હસ્તતાલં સ્યાત્ ક્ષણાદીનાં તુ લક્ષણમ્

સંવિત્તિમાત્રકં જ્ઞાનમાકાશવદલક્ષણમ્ ।
કિન્તુ તસ્ય પ્રભેદો ઽસ્તિ સન્ધ્યારાત્રિદિવાત્મના

આલોકાલોકાભાસૌ ચ તથાલોકોપલબ્ધકમ્ ।
ચિત્તં ત્રિવિધમિત્યુક્તમ્ આધારસ્તસ્ય કથ્યતે

વાયુના સૂક્ષ્મરૂપેણ જ્ઞાનં સંમિશ્રતાં ગતમ્ ।
નિઃસૃત્યેન્દ્રિયમાર્ગેમ્યો વિષયાનવલમ્બતે

આભાસેન યદા યુક્તો વાયુર્વાહનતાં ગતઃ ।
તદા તત્પ્રકૃતીઃ સર્વા અસ્તવ્યસ્તાઃ પ્રવર્તયેત્

યત્ર યત્ર સ્થિતો વાયુસ્તાં તાં પ્રકૃતિમુદ્વહેત્ ।
યાવત્ સમીરણોત્પાદો નાભાસો નિશ્ચલો ભવેત્

આભાસદ્વયહેતુઃ સ્યાદાત્મભાવવિકલ્પના ।
ઉભયાંશિકમેવ સ્યાદ્ યદાલોકોપલબ્ધકમ્

સર્વાસામેવ માયાનાં સ્ત્રીમાયૈવ વિશિષ્યતે ।
જ્ઞાનત્રયપ્રભેદો ઽયં સ્ફુટમત્રૈવ લક્ષ્યતે

રાગશ્ચૈવ વિરાગશ્ચ દ્વરોરન્તરિતિ ત્રયમ્ ।
દ્વીન્દ્રિયસ્ય સમાપત્ત્યા વજ્રપદ્મસમાગમાત્

જ્ઞાનદ્વયસમાયોગઃ સમાપત્તિઃ પ્રકીર્તીતા ।
જ્ઞાનદ્વયસમાપત્ત્યા યથોક્તકરણેન તુ

યજ્જ્ઞાનં પ્રાપ્યતે યત્નાત્ તદાલોકોપલબ્ધકમ્ ।
યસ્ય વજ્રાબ્જસંયોગઃ સંવૃત્યા તુ ન વિદ્યતે

સિધ્યતે યોગસામર્થ્યાત્ સકૃદપ્યનુભૂતવાન્ ।
યથા પ્રભેદં વિજ્ઞાય જ્ઞાનવૃત્તિં સ્વભાવતઃ

લક્ષયેત્ સતતં યોગી તામેવ પ્રકૃતિં પુનઃ ।
પયોધરા યથા નૈકે નાનાસંસ્થાનવર્ણકાઃ

ઉદ્ભૂતા ગગનાભોગાલ્લયં ગચ્છન્તિ તત્ર વૈ ।
એવં પ્રકૃતયઃ સર્વા આભાસત્રયહેતુકાઃ

નિર્વિશ્ય વિષયાન્ કૃત્સ્નાન્ પ્રવિશન્તિ પ્રભાસ્વરમ્ ।
એષાં સ્વભાવાબિજ્ઞાનદજ્ઞાનપટલાવૃતાઃ

કૃત્વા શુભાશુભં કર્મ ભ્રમન્તિ ગતિપઞ્ચકે ।
આનન્તર્યાદિકં કૃત્વા નરકેષુ વિપચ્યતે

શુભં દાનાદિકં કૃત્વા સ્વર્ગાદિષુ મહીયતે ।
અનન્તજન્મસાહસ્રં પ્રાપ્ય ચૈવં પુનઃ પુનઃ

પૂર્વકર્મવિપાકો ઽયમિતિ શોચતિ મોહતઃ ।
પ્રકૃત્યાભાસયોગેન યેન ક્લિશ્યન્તિ જન્તવઃ

જ્ઞાત્વા તમેવ મુચ્યન્તે જ્ઞાનિનો ભવપઞ્જરાત્ ।
પ્રજ્ઞાસ્વભાવ એવાયં ચન્દ્રમણ્ડલકલ્પના

ચિત્તમેવ સ્વયં પશ્યેત્ સ્વમેવ શશિબિમ્બવત્ ।
અથ ચન્દ્રં સમાલમ્બ્ય વજ્રચિન્હં પ્રકલ્પયેત્

ઉપાયસૂચકં હ્યેતદ્ વજ્રાદ્યુત્પત્તિયોગિનામ્ ।
ચન્દ્રવજ્રાદિસંયોગશ્ચિત્તચૈતસસઙ્ગમઃ

પ્રજ્ઞોપાયસમાયોગાજ્જાયતે દેવતાકૃતિઃ ।
ચતુર્મુદ્રાભિરામુદ્ર્ય દેવતાગર્વમુદ્વહન્

વિચરેત્ તુ સદા મન્ત્રી ઉત્પત્તિક્રમયોગવાન્ ।
યથોક્તં શ્રીસમાજાદૌ તત્ર તત્ર સુવિસ્તરમ્

યાવત્ સ્યાદ્ ભાવનાયોગસ્તાવત્ સ્યાદાદિકર્મિકઃ ।
પરિનિષ્પન્નયોગસ્ય સૂચન ક્રિયતે ઽધુના

શૂન્યત્રયવિશુદ્ધિર્યા પ્રભાસ્વરમિહોચ્યતે ।
સર્વશૂન્યપદં તચ્ચ જ્ઞાનત્રયવિશુદ્ધિતઃ

જ્ઞાનશુદ્ધિપદં તત્ત્વં સર્વજ્ઞત્વમનુત્તરમ્ ।
નિર્વિકારં નિરાભાસં નિર્દ્વન્દ્વં પરમં શિવમ્

અસ્તીતિ ન ચ નાસ્તીતિ ન ચ વાક્યગોચરમ્ ।
અતઃ પ્રભાસ્વરાચ્ચૂદ્ધાજ્જ્ઞાનત્રયસમુદ્ભવઃ

દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણધરો હ્યશીતિવ્યઞ્ચનાન્વિતઃ ।
સર્વાકારવરોપેતઃ સર્વજ્ઞો જાયતે તતઃ

તથા ચોક્તં મહાયાનસૂત્રે લલિતવિસ્તરે ।
અભિસમ્બોધિકામો ઽયં શાક્યસિંહસ્તથાગતઃ

મહાશૂન્યેન બુદ્ધત્વં પ્રાપ્સ્યામીત્યભિમાનતઃ ।
નૈરઞ્ચનાનદીતીરે નિસ્પાદ્યાસ્ફાનકં ગતઃ

તિલબિમ્બીવ સમ્પૂર્ણાઃ ખમધ્યસ્થા જિનાસ્તદા ।
એકસ્વરેણ તં પ્રાહુરચ્છટેન જિનૌરસમ્

અવિશુદ્ધમિદં ધ્યાનં ન ચૈતદિષ્ટકાવહમ્ ।
પ્રભાસ્વરં આતુ આલમ્બ્યમાકાશતલવત્ પરમ્

પ્રભાસ્વરપદે પ્રાપ્તે સ્વેચ્છારૂપસ્તુ જાયસે ।
સવૈશ્વર્યં તથા પ્રાપ્ય વજ્રકાયે પ્રમોદસે

એવં શ્રુત્વા તુ તં શ્બ્દં વિસર્જ્યાસ્ફાનકં તતઃ ।
નિશાર્ધસમયે તત્ત્વમાલમ્બ્યૈવ જિનૌરસઃ

ઋજુકેનૈવ કાયેન વાચાય ઋજુરેવ ચ ।
સાશનો નાશનો નૈવ ન મૌની નાપ્યમૌનવાન્

નોન્મીલિતસુનેત્રસ્તુ ન ચ મીલિતલોચનઃ ।
સ્વચ્છં વ્યક્તં મહાજ્ઞાનં સર્વશૂન્યં મહાદ્ભુતમ્

અથ પશ્યતિ તદ્વયક્તં ગુરુપાદપ્રસાદતઃ ।
અનાગતમતીતં ચ વર્તમાનં ભવત્રયમ્

તત્ક્ષણાન્નિખિલં પશ્યેત્ પ્રભાસ્વરવિશુદ્ધધૃક્ ।
જલચન્દ્રમરીચ્યાદિમાયાગુણવિભૂષિતઃ

અરુણોદ્ગમકાલે તુ વજ્રોપમસમાધિના ।
નિષદ્ય બોધિમૂલે તુ સો ઽકરોન્મારભઞ્ચનમ્

સમ્પ્રાપ્ય શાક્યનાથેન તત્ત્વજ્ઞાનમનુત્તરમ્ ।
જગત્ત્રયહિતાર્થાય તદેવેહ પ્રદર્શિતમ્

તત્ત્વજ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમભિસમ્બોધિદર્શનમ્ ।
પઞ્ચાનન્તર્યકર્મા ચ મન્દપુણ્યો ઽપિ યો નરઃ

ગુરુપ્રસાદાદાપ્નોતિ ચિન્તામણિરિવાપરમ્ ।
યથેષ્ટં કુરુતે ચર્યાં સંબુદ્ધો ઽયમનાગતઃ

ન રાગો ન વિરાગશ્ચ મધ્યમા નોપલભ્યતે ।
ન શૂન્યં નાપિ ચાશૂન્યં મધ્યમા નોપલભ્યતે

સર્વબુદ્ધસમાયોગ ઇદમેવ પ્રદર્શિતમ્ ।
ત્રિજ્ઞાનાદ્ વ્યતિરિક્તં યત્ તત્ત્વં સન્ધ્યાય ભાષયા

અભાવેત્યાદિગાથાભિઃ પટલે બોધિચિત્તકે ।
શ્રીસમાજે ઽપિ તત્ પ્રોક્તમભિસમ્બોધિલક્ષણમ્

રાગાદીનાં વિશુદ્ધિર્યા પરમાદ્યે પ્રદર્શિતા ।
સર્વશૂન્યં સમુદ્દિશ્ય સાપિ પ્રોક્તા તથાગતૈઃ

નાનાસૂત્રેષુ તન્ત્રેષુ યત્ તત્ત્વમુપદર્શિતમ્ ।
સર્વશૂન્યપદં હ્યેતન્નાન્યત્ તત્રાભિધીયતે

ચતુરશીતિસાહસ્રે ધર્મસ્કન્ધે મહામુનેઃ ।
સારાત્ સારતરં પ્રોક્તમ્ અભિસમ્બોધિલક્ષણમ્

જટી નગ્નશ્ચ મુણ્ડી વા શિખિનિઃસઙ્ગવૃત્તયઃ ।
તૈસ્તૈશ્ચ વિવિધૈર્લિઙ્ગૈરભિસમ્બોધિકામિનઃ

તેષાં તત્ત્વવિહીનાનાં વ્રતચર્યાદિકઃ ક્રમઃ ।
તત્ત્વજ્ઞાનવિહીનત્વાત્ તેન મુક્તિર્ન લભ્યતે

આદિકર્મિકયોગેન ચાષ્ટમીં ભૂમિમાપ્નુયાત્ ।
આલોકત્રયદર્શી ચ દશભૂમ્યાં પ્રતિષ્ઠિતઃ

સમ્પ્રાપ્ય હ્યભિસમ્બોધિં શુદ્ધાવાસમુપાગતઃ ।
બુદ્ધક્ષેત્રેસ્વવૈવર્તી સર્વજ્ઞ ઇહ જન્મનિ

ધર્મોદયાભિસમ્બોધિઃ ક્રીડારાગાદિવિસ્તરૈઃ ।
ધર્મધાત્વાભિસમબોધિર્યથાલાભવિચેષ્ટિતૈઃ

અનુતરાભિસમ્બોધિરભિસમ્બોધિયોગતઃ ।
પ્રપઞ્ચાકારાદિચર્યાભિરભ્યસ્યન્તીહ યોગિનઃ

આઃ કિમભ્યાસયોગેન આદિશુદ્ધિઃ સ્વભાવિકા ।
પ્રકૃત્યૈવ હિ સા સિદ્ધા તથતા ન વિકલ્પજા

ય એવં કલ્પયન્તીહ જ્ઞાનક્રમમપાસ્ય વૈ ।
તત્પ્રભેદમજાનાનાઃ પુનઃ શૈક્ષા ભવન્તિ તે

પ્રકૃત્યાભાસભેદજ્ઞા ચતુર્થં તત્ત્વમાશ્રિતાઃ ।
ત્રિધા નાભ્યસ્યતે યસ્તુ ન શીઘ્રમાપ્નુયાત્ ફલમ્

યથાગ્નિર્દારુગર્ભસ્થો નોત્તિષ્ઠેન્મથનાદ્ વિના ।
તથાભ્યાસાદ્ બિના બોધિર્જાયતે નેહ જન્મનિ

યઃ શાઠ્યબુદ્ધિરલસો ગુરુનિન્દકશ્ચ પ્રાપ્તાભિષેક ઇતિ ગર્વિતમાનસઃ સ્યાત્ ।
સર્વજ્ઞતા ન સુલભેતિ વિહીનચિત્તો દોષાન્ સ પશ્યતિ ગુરોર્ન ગુણાન્ વરાકઃ

સૂશ્રૂષયા વિરહિતો લઘુ તત્ત્વમિચ્છેન્ નેતિ પ્રશ્સ્તવચનં ચલયેત્ સરોષઃ ।
દૃષ્ટ્વા સભાસુ ગુરુમસ્ય પરાઙ્મુખસ્તુ કુર્યાત્ પ્રણામમથ તસ્ય રહોગતસ્ય

એવં ચ દૌરાત્મ્યગતં કુશિષ્યમ્ સ્વપુત્રમપ્યૌરસમાર્યગર્હ્યમ્ ।
વૈશ્યં તથા પાર્થિવમગ્રબોધિં કુર્યાત્ સમીપે ન હિ જાતુ ધીરઃ

શુભગુણસુસમેતો જ્ઞાનવાન્ વીર્યયુક્તો ગુરુજનમથ ભક્ત્યા વીક્ષતે બુદ્ધતુલ્યમ્ ।
અધિગતજિનધર્મઃ શાસનેષુ પ્રસન્નઃ સ ઇહ ભવતિ પાત્રં તસ્ય કુર્યાત્ પ્રસાદમ્

શ્રુતબહુતરતન્ત્રો ઽઉયાગમેષુ પ્રવીણો ગુરુજનપરિચર્યાહાન્યલબ્ધોપદેશઃ ।
સ્વહિતમપિ સ કર્તું ન પ્રભુઃ શાસ્ત્રચઞ્ચુર્ભવતિ તદપિ શાસ્ત્રં કેવલં ખેદહેતુઃ

અથ ભવતિ સભાગ્યઃ પ્રાપ્તતત્ત્વોપદેશો જડમતિરસમર્થો મીલને ઽર્થસ્ય યસ્તુ ।
પરહિતકૃતબુદ્ધિર્દેશનાયાં પ્રવૃત્તો વચનગુણવિહીનઃ સો ઽપ્યવજ્ઞામુપૈતિ

શ્રુતબહુતરતન્ત્રો જ્ઞાનવાન્ ષટ્પદજ્ઞઃ સ્મૃતિમતિધૃતિમેધાવીર્યસમ્પત્સમેતઃ ।
ગુરુચણસપર્યાપ્રાપ્તતત્ત્વોપદેશઃ પ્રભવતિ સ હિ વક્તું તન્ત્રરાજોપદેશમ્

શ્રુતબહુતરતન્ત્રેણાયવજ્રિપ્રસાદાત્ સ્ફુટવિરચિતવાચા બોધિમાર્ગં વિભજ્ય ।
કુશલમુપચિત્તં યચ્છાક્યમિત્રેણ તેન પ્રકટપટુવિપાકાદ્ બોધિભાજો ભવન્તુ ॥ ઇતિ