પઞ્ચક્રમ · અધ્યાય 1

પઞ્ચક્રમઃ
[1]
વજ્રજાપક્રમઃ પ્રથમઃ
ઓં નમો બુદ્ધાય
સર્વબુદ્ધાત્મકં નાથં નત્વા શ્રીમન્મહાસુખમ્ ।
વજ્રજાપક્રમં વક્ષ્યે યોગતન્ત્રાનુસારતઃ

ઉત્પત્તિક્રમસંસ્થાનાં નિષ્પન્નક્રમકાઙ્ક્ષિણામ્ ।
ઉપાયશ્ચૈષ સંબુદ્ધૈઃ સોપાનમિવ નિર્મિતઃ

પ્રાણભૂતશ્ચ સત્ત્વાનાં વાય્વાખ્યઃ સર્વકર્મકૃત્ ।
વિજ્ઞાનવાહનશ્ચૈષ પઞ્ચાત્મા દશધા પુનઃ

વાયુતત્ત્વાનુપૂર્વેણ મન્ત્રતત્ત્વં સમાવિશેત્ ।
મન્ત્રનિધ્યપ્તિમાગમ્ય વજ્રજાપઃ સુશિક્ષ્યતે

વજ્રજાપસ્થિતો મન્ત્રી ચિત્તનિધ્યપ્તિમાપ્નુયાત્ ।
મયોપમસમાધિસ્થો ભૂતકોટ્યાં સમાવિશેત્

ભૂતકોટેઃ સમુત્તિષ્ઠન્નદ્વયજ્ઞાનમાપ્નુયાત્ ।
યુગનદ્વસમાધિસ્થો ન કિઞ્ચિચ્છક્ષતે પુનઃ

અયં નિષ્પન્નયોગાખ્યો મહાવજ્રધરશ્ચ સઃ ।
સર્વાકારવરોપેતઃ સર્વજ્ઞો જાયતે તતઃ

અનાગતમતીતં ચ વર્તમાનં ભવત્રયમ્ ।
તત્ક્ષણાત્ નિખિલં પશ્યેત્ પ્રભાસ્વરવિશુદ્ધિતઃ

એતત્તત્ત્વં સ્થિતં તન્ત્રે શ્રીસમાજે સુમુદ્રિતમ્ ।
વ્યાખ્યાતન્ત્રાનુસારેણ બોદ્ધવ્યં ગુરુવક્ત્રતઃ

તત્ર પ્રથમતરં વાયુતત્ત્વોદ્દેશપદં મૂલસૂત્રાદેવાવતાર્યતે-
નાસાગ્રે સર્ષપં ચિન્તેત્ સર્ષપે સચરાચરમ્ ।
ભાવયેજ્જ્ઞાનપદં રમ્યં રહસ્યં જ્ઞાનકલ્પિતમ્

પઞ્ચવર્ણં મહારત્નં સર્ષપસ્થૂલમાત્રકમ્ ।
નાસિકાગ્રે પ્રયત્નેન ભાવયેદ્ યોગતઃ સદા

ઇતિ સન્ધાભાષેયમસ્ય વજ્રપદસ્ય નિર્દેશમાહ ચતુર્દેવીવ્યાખ્યાતન્ત્રે-
તદ્ દેવિ સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સારાત્ સારતરં પરમ્ ।
રહસ્યં સર્વબુદ્ધાનાં યત્ તત્ સર્વાત્મનિ સ્થિતમ્

પશ્ચજ્ઞાનમયં તત્ત્વં સર્ષપસ્થૂલમાત્રકમ્ ।
તસ્ય મધ્યે સ્થિતો દેવો હ્યવ્યક્તો વ્યક્તરૂપવાન્ ॥ ઇતિ

સમાજોત્તરે ઽપ્યમુમર્થં દ્યોતયન્નાહઃ ।
પઞ્ચજ્ઞાનમયં શ્વાસં પઞ્ચભૂતસ્વભાવકમ્ ।
નિશ્ચાર્ય પદ્મનાસાગ્રે પિણ્ડરૂપેણ કલ્પયેત્

પઞ્ચવર્ણં મહારત્નં પ્રાણાયામમિતિ સ્મૃતમ્ ।
સ્વમન્ત્રં હૃદયે ધ્યાત્વા ચિત્તં બિન્દુગતં ન્યસેત્

ઇત્યસ્યાપિ પ્રતિનિર્દેશમાહ વજ્રમાલાનામ્નિ વ્યાખ્યાતન્ત્રે-
નાસાગ્રે સર્ષપં નામ પ્રાણાયામસ્ય કલ્પના ।
પ્રાણાયામસ્થિતાઃ પઞ્ચ રશ્મયો બુદ્ધભાવતઃ

ઊર્ધ્વં ઘ્રાણાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તો વામદક્ષિણદ્વન્દ્વતઃ ।
સ્તબ્ધશ્ચેતિ ચતુર્ધાસ્માદ્ વેલા આધ્યાત્મિકા સ્મૃતા

કણ્ઠહૃન્નાભિગુહ્યાબ્જે ગત્યાગતી વિનિર્દિશેત્ ।
વિહરેદ્ અર્ધયામિકાં વેલાં પરિપાટ્યા યથાક્રમમ્

દક્ષિણાદ્ વિનિર્ગતો રશ્મિર્હુતભુઙ્મણ્ડલં ચ તત્ ।
રક્તવર્ણમિદં વ્યક્તં પદ્મનાથો ઽત્ર દેવતા

વામાદ્ વિનિર્ગતો રશ્મિર્વાયુમણ્ડલસંજ્ઞિતઃ ।
હરિતશ્યામસઙ્કાશઃ કર્મનાથો ઽત્ર દેવતા

દ્વાભ્યાં વિનિર્ગતો રશ્મિઃ પીતવર્ણો મહાદ્યુતિઃ ।
માહેન્દ્રમણ્ડલં ચૈતદ્ રત્નનાથો ઽત્ર દેવતા

સ્તબ્ધો મન્દ્રપ્રચારસ્તુ સિતકુન્દેન્દુસન્નિભઃ ।
મણ્ડલં વારુણં ચૈતદ્ વજ્રનાથો ઽત્ર દેવતા

સર્વદેહાનુગો વાયુઃ સર્વચેષ્ટાપ્રવર્તકઃ ।
વૈરોચનસ્વભાવો ઽસૌ મૃતકાયાદ્ વિનિશ્ચરેત્

વાયુતત્ત્વમિદં વ્યક્તં પઞ્ચજ્ઞાનસ્વભાવકમ્ ।
તાર્કિકા ન પ્રજાનન્તિ અગમ્યં બાલયોગિનામ્

ઇત્યેવં વાયુત્તત્વં પ્રતિપાદ્યેદાનીં મન્ત્રતત્ત્વસ્યોદ્દેશપદં મૂલસૂત્રાદવતાર્યતે-
સર્વતથાગતકાયવાક્ચિત્તરહસ્યં સર્વતન્ત્રહૃદયસઞ્ચોદનં નામ પરમગુહ્યં સ્વકાયવાક્ચિત્તવજ્રેભ્યો વાક્પથનિરુક્ત્યા મન્ત્રસમુચ્ચયમુદાજહાર ઓં આઃ હૂં ।
અર્થાનુમજાપેન નિઃસ્વભાવેન ચારુણા ।
વિચારણા ત્ર્યધ્વબુદ્ધેભ્યો વજ્રજાપઃ સ ઉચ્યતે

ભિક્ષાશિના ન જપ્તવ્યં ન ચ ભૈક્ષરતો ભવેત્ ।
જપેન્મન્ત્રમભિન્નાઙ્ગં સર્વકામોપભોગકૃત્

ઇત્યુદ્દેશપદમ્ અસ્ય નિર્દેશમાહ સન્ધ્યાવ્યાકરણવ્યાખ્યાતન્ત્રે તદવતાર્યતે-
પ્રત્યુવાચ તતઃ શ્રીમાન્ મહાવૈરોચનં વિભુમ્ ।
વિશ્વરૂપમિદં ચિત્તં સર્વસત્ત્વોપપત્તિતઃ

જાતં સન્ નિઃસ્વભાવો ઽપિ ભાવાખ્યં તુ પ્રતીત્યતઃ ।
કૃત્વા ચાનુભવં સમ્યગ્ બોધિચિત્તં ખતુલ્યકમ્

જગદર્થં વિધાતું ચ તદ્દેશયોત્તમે જને ।
સાધનોપાયિતામાત્રં જ્ઞાત્વા તન્ત્રે વિપઞ્ચિતમ્

આચાર્યા વયમિત્યેવં વદન્ત્યાગામિકા વિભો ।
યદ્ વાક્યં મમેત્યેવમુક્ત્વા ક્ષિપન્તિ બાલિશાઃ ।
સન્ધ્યાય બોધિચિત્તં તે ન વિદન્તિ યથાર્થતઃ ॥ ઇતિ

યથેદં ભગવાન્ સ્વામી મહાવૈરોચનો વિભુઃ ।
ત્રિષ્કૃત્વા સાધુવચનં વજ્રપાણિં વદેદિદમ્

કથયમામિ પ્રભેદેન નિર્વિકલ્પાર્થતત્ત્વતઃ ।
પ્રવ્યાહારોપલમ્ભાખ્યં સાઙ્કેતં પારમાર્થિકમ્

પ્રવ્યાહારો હિ સામાન્યં બુદ્ધરૂપોપલમ્ભકમ્ ।
સાઙ્કેતં મન્ત્રતત્ત્વાખ્યં તથતા પારમાર્થિકમ્

એકાદિર્નવમધ્યે તુ દશભિર્યો ન બધ્યતે ।
તમબદ્ધં વિજાનીયાત્ સ વેત્તિ પરસમ્પદમ્

સ્વરવ્યઞ્ચનવર્ણાશ્ચ નવસંખ્યાનુવર્તિનઃ ।
ઽ અબદ્ધાન્યોન્યસંયોઓગાદ્ યો વેત્તિ સ જગદ્ગુરુઃ

ભૂતાન્તેન સમાયુક્તં કલાદિષોડશે સ્થિતમ્ ।
પઞ્ચપઞ્ચકસંયુક્તં ચતુસ્ત્રયનિયોજિતમ્

સાનુસ્વારં સદીર્ઘં ન ગુણસંયોલોપવત્ ।
હ્રસ્વં સમસ્તવાક્યં સ્યાન્ન ચાનેકં ન ચૈકકમ્

યે વર્ણાઃ પૃષ્ઠતઃ પ્રોક્તા અભિમુખાશ્ચ યે પુનઃ ।
સ્ત્રી-પું-નપુંસકાસ્તે ચ ધાત્વાદિપરિકલ્પિતાઃ

અધ-ઊર્ધ્વસમાયુક્તં જ્ઞાત્વા બુદ્ધ્યા નિયોજયેત્ ।
પ્રવ્યાહારમિદં મન્ત્રં નિઃસ્વભાવસ્વભાવજમ્

તતઃ પરિણતં રૂપં યદ્દેવતોપલમ્ભિકમ્ ।
સાઙ્કેતિકં ત્રિતત્ત્વસ્થં પ્રકૃતિજાપલપક્ષણમ્

અકારોદ્દેશકં જ્ઞાનં બુદ્ધસ્ય હૃદયં ભવેત્ ।
ઓંકારઃ સંસૃજેત્ સત્ત્વાન્ બુદ્ધરૂપાગ્રકલ્પિતાન્

હૂંકારઃસંહરેત્ સત્ત્વાન્ આઃકારઃ સ્થાપકો ભવેત્ ।
પ્રવેશશ્વ સ્થિતિશ્ચૈવ વ્યુત્થાનં ચ ક્રમેણ ચ

જપેન્ મન્ત્રમભિન્નાઙ્ગં પ્રજ્ઞોપાયપદે સ્થિતઃ ।
પાણ્ડરાદિજપઃ પ્રક્તઃ પઞ્ચવિંશચ્છતદ્વયમ્

ચતુર્ભિર્ગુણિતં સમ્યક્ ચતુર્યોગશતં નવ ।
નવશતં તુ યદ્ દૃષ્ટં ચતુર્વિંશત્પરિક્રમૈઃ ।
પ્રત્યુત્પાદાદ્ ભવેત્ તત્ર દ્વ્યયુતં શતષોડશમ્

ઇદમેવાધ્યાત્મિકવેલાયાં દ્યોતયન્નાહ સમાજોત્તરે-
વિદ્યાનયવિધાનેન ચતુઃસન્ધ્યાપ્રયોગતઃ ।
જપેન્મન્ત્રમભિન્નાઙ્ગં લક્ષમક્ષરસંખ્યયા

બાહ્યજાપં ત્યજેદ્ યોગી ભાવનાયાન્તરાયિકમ્ ।
મન્ત્રાર્થો ભગવાન્ વજ્રી વજ્રાત્માત્ર કથં જપેત્

હસ્તિનં લભતે સદ્યો મૃગયેદ્ધસ્તિનઃ પદમ્ ।
મન્ત્રમૂર્તિઃ સ્વયં સાક્ષાત્ કિમન્યત્તુ ગવેષતે

અપિ ચ વજ્રધૃક્ કશ્ચિત્ ત્રિસંયોગાન્વિતો નરઃ ।
આવાહનવિસર્જનં સ્યાત્ તથા સ્થાપનમેવ ચ

આવાહનં પ્રવેશેન ત્વરિતેન વિસર્જનમ્ ।
વાષ્પેણ સ્થાપનં તત્ સ્યાદ્ વિશ્વસ્તાત્ સિદ્ધિરુત્તમા

ત્વરિતે નિબન્ધકે વાષ્પે મન્ત્રનિયોજના કથિતા ।
કર્ણમૂલે તુ શિષ્યાયાચાર્યેણ સુપ્રયત્નતઃ

અથ યોગેશ્વરાણાં તુ દિવ્યોપાયઃ પ્રદર્શિતઃ ।
ગુહ્યાક્ષરં પ્રવક્ષ્યામિ યોગસિદ્ધિફલપ્રદમ્

યેન ચિન્તિતમાત્રેણ યોગિનઃ સ્યુર્વરપ્રદાઃ ।
આદ્યક્ષરપ્રયોગેણ ઉચ્છવાસં કુરુતે સદા

અષ્ટાન્તેન સમાયુક્તમુકારેણ સબિન્દુકમ્ ।
નિશ્વાસં કુરુતે યોગી રુચિજાપ્તમિહોચ્યતે

અયુતદ્વયં સહસ્રં ચ ષટ્ શતાનિ તથૈવ ચ ।
અહોરાત્રેણ યોગીન્દ્રો જપસંખ્યાં કરોતિ ચ

તદેવં ગુહ્યસન્ધ્યાયાં સૂક્ષ્મયોગઃ પ્રકાશિતઃ ।
ધ્યાનાધ્યયનવીતં તુ તથાપિ જાપ ઉચ્યતે

અનેન વજ્રજાપેન સેવાં કૃત્વા યથાવિધિ ।
સાધયેત્ સર્વકાર્યાણિ માયોપમસમાધિના

અત્રાહ અદ્વયસમતામહાયોગતન્ત્રે-
જપિત્વા મન્ત્રમતુલં સાધયેત્ સાધનાત્મકઃ ।
સિધ્યતે તસ્ય ત્રૈલોક્યં માસૈકેન ન સંશયઃ

ષડ્ લક્ષાણિ જપિત્વા તુ મન્ત્રં જ્ઞાનસમુદ્ભવમ્ ।
વજ્રસત્ત્વં નમસ્કૃત્ય પૂર્ણમાસ્યાં સ સિધ્યતિ

ન તસ્ય વ્રતમાખ્યાતં નાક્ષસૂત્રં ન મન્ત્રકમ્ ।
ધારણા હોમકર્માણિ વર્જ્યન્તે ચ પરાપરમ્

યકારાર્થેન યત્ કિઞ્ચિત્ સિદ્ધિમિચ્છતા ।
રેફાદિત્રિતયેનૈવ જતત્કાર્યં પ્રવર્તતે

અગ્નિવાયવ્યમાહેન્દ્રવારુણે પ્રતિમણ્ડલે ।
અર્ધયામિકવેલાયાં દ્વૌ દ્વૌ કર્મણિ તિષ્ઠતઃ

પૂજાપ્રાયો ભવેત્ પૂજ્યો જાપપ્રાયો વિશુધ્યતિ ।
અગ્નિહોત્રપરો ભૂતિં મોક્ષં ધ્યાનપરો લભેત્

જ્ઞાત્વા ઇત્થં તતો મન્ત્રી જગદ્બાલવદાચરેત્ ।
તતઃ સિધ્યન્તિ મન્ત્રાશ્ચ નિર્વિકલ્પૈકધર્મતઃ

મન્ત્રતત્ત્વમિદં વ્યક્તં વાગ્વજ્રસ્ય પ્રસાધનમ્ ।
જ્ઞાનત્રયપ્રભેદેન ચિત્તમાત્રે નિયોજયેદ્ ॥ ઇતિ ॥ પ્ક્_1. 64 ॥
ગુરોરવજ્ઞાસુશઠો ઽપ્રસન્નો મન્ત્રોદ્ધતઃ પુસ્તકદૃષ્ટિગર્વઃ ।
અશ્રદ્દધાનસ્ત્વભિષેકહીનો વાર્તા ક્રમસ્યાપિ ચ તસ્ય નોક્તા

યઃ શ્રદ્દધાનો ગુરુભક્તિરક્તઃ શુશ્રૂષણાયાં ચ સદાભિયુક્તઃ ।
ગ્રાહ્યઃ શ્રુતિં નૈવ ધનં નિરીક્ષ્યં ગુરુપ્રધાનો ઽય ગુરુપ્રસાદઃ

ગિરીન્દ્રમૂર્ધ્નઃ પ્રપતેત્ તુ કશ્ચિત્ નેચ્છેચ્ચ્યુતિં તુ ચ્યવતે તથાપિ ।
ગુરુપ્રસાદાપ્તહિતોપદેશ ઇચ્છેન્ન મોક્તં સ તથાપિ મુક્તંઃ