પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.5

અથ નિત્યોત્સવવિધિં કથયામિ ચતુર્મુખ ।
સર્વદુઃખહરં પુંસાં સર્વભૂત પ્રહર્ષણમ્

રાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞો ગ્રમસ્ય યજમાનસ્ય સદ્મનઃ ।
સુખાવહં શાન્તિકરં પુણ્યમાયુર્વિવર્ધનમ્

આવાહ્ય તણ્ડુલે શુદ્ધે પાર્શ્વસ્થે પરમેશ્વરમ્ ।
શક્તિભિર્દશભિર્દ્વાભ્યાં સહ પ્રાતર્દિને દિને

પરિક્રમેદાયતનં મધ્યાહ્ને ત્વન્ન કલ્પિતે ।
સાયં કુસુમસઙ્ઘાતે ત્રિસન્ધ્યં ત્રિષુ કલ્પયેત્

બિમ્બેન વા પરીયાયાત્ત્રિ સન્ધ્ય મનુવાસરમ્ ।
અથવાન્નેન મધ્યાહ્ને કાલેઽન્યત દ્વયે ર્ચના

ત્રિસન્ધ્ય મથવાન્નેન કુર્યાન્નિત્યોત્સવં હરેઃ ।
મધ્યન્દિને વા સર્વાર્થં પરિક્રમ્ય બલિં ક્ષિપેત્

યદ્વોત્સવપ્રતિકૃતે રન્વગગ્રેઽથવા ભવેત્ ।
ત્રિસન્ધ્યં ચામરં છત્રં વિ તાનધ્વજ સંયુતમ્

તણ્ડુલાદિકમન્નં વા કેવલં કમલાસન ।
પઞ્ચાવરણકે ધામ્નિ પઞ્ચસ્વાવરણે ષ્વપિ

બલિં દત્વા પર્યટનં ગેયવાદ્ય પુરસ્સરમ્ ।
ઉત્સવં પ્રાહુરુત્કૃષ્ટમેકોનં મધ્યમં વિદુઃ

દ્વ્યૂનેઽધમં જઘન્યં ત્રિન્યૂને ક્ષુદ્રમથેતરે ।
બલિપ્રદાનેન વિના નોત્સવોઽભ્યુદયાવહઃ

શુક્લામ્બરધરં સૌમ્યં શુક્લયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।
સોત્તરીયં ચ સોષ્ણીષં સ્વનુલિપ્તમલઙ્કૃતમ્

પરિચારકમાહૂય ભાવિતં ગરુઢાત્મના ।
તન્મૂર્ધનિ ચ પાત્રસ્થે તણ્ડુલેઽન્ને પ્રસૂનકે

દેવમાવાહયેન્મૂલ બેરાદારાધક સ્સ્વયમ્ ।
ઇષ્ટ્વાચ ગન્ધપુષ્પાદ્યૈસ્તત્ર દેવં યથાવિધિ

વિષ્ણ્વાદિમૂર્તીશ્ચપુનઃ પૂજયિત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।
પ્રાગાદ્યેષુ દ્વાદશનુ પાત્રસ્થેષુ દલેષુ ચ

સૂક્તં સર્વં સ્વસ્ત્યયનં તથાન્યચ્ચાપિ મઙ્ગલમ્ ।
પઠન્ પાત્રં ચબિભ્રાણો વ્રજેચ્ચ પરિચારકઃ

ચણ્ડપ્રચણ્ડુપ્રમુખાન્ દ્વારપાલાન્ પ્રપૂજયેત્ ।
ઘોષયેન્મલ્લતાલાદ્યૈર્બલિદાન પુરસ્સરમ્

નૃત્તં તુ વૈજયન્તી સ્યાદૃષભં ગેયમિષ્યતે ।
વિતાન ધવલચ્છત્ર ચામર વ્યજનાદિ ભિઃ

પરિક્રમેત બલ્યર્થં સર્વાનાવરણાન્ ક્રમાત્ ।
પીઠં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રવિશેદાલયં પુનઃ

તંતુ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પ્રવિશેદ્ગર્ભમન્દિરમ્ ।
દત્વાર્ઘ્યાં મૂલમન્ત્રેણ મૂલબેરે સમુત્સૃજેત્

બલિશેષં ક્ષિપેત્કિઞ્ચિ દ્વિષ્વક્સેનસ્ય મૂર્ધનિ ।
પરિશિષ્ટં મહાપીઠે નિક્ષિપેદક્ષતાદિકમ્

નિત્યોત્સવશ્ચે દારોપ્ય તદ્બિમ્બં શિબિકાદિષુ ।
આરોપ્ય યદ્વા શિરસિ પરિભ્રમણમિષ્યતે

આતોદ્યનૃત્તૈર્બહુધા ભિદ્યમાન્તે સ્સમધિતમ્ ।
તત્ર નૃત્તં બહુવિધં તાનિ વક્ષ્યે સમાસતઃ

વિલાસં કર્તરી વિષ્ણુક્રાન્તમાલીઢમઙ્ગલમ્ ।
ભદ્રમાલી તાર્ક્ષ્યપક્ષૌકરણં સ્વસ્તિકાહ્વાયમ્

ચારી પ્રચારી સૂચી ચ સાવર્તં પારિભદ્રકમ્ ।
સૌમ્યં વિષમસૂચી ચ ખેટકં ચાવકુઞ્ચિતમ્

કટિબન્ધમલઙ્કાર મશ્મરી પૃષ્ઠકુટ્ટિમમ્ ।
ઉલ્લઙ્ઘિવામજાન્વાખ્ય માસૂરી ચાપવેષ્ટિતમ્

વાસરેશ્વરસઞ્ચારીભાવૈ સ્યાતાં નિકુટ્ટિમૌ ।
કુટ્ટિમં ઘટિતં સ્થાયીભાવો યચ્ચ વિજૃમ્ભિતમ્

મણ્ડલં કુઞ્ચિતાર્ધાદિ પતાકા સર્વમઙ્ગલમ્ ।
કાન્તારકુટ્ટિમાહ્વાનં પ્રપૂર્વં ઘટિતં તથા

વિલાસં સર્વતો ભદ્રં શુદ્ધં કુઞ્ચિત મિષ્યતે ।
માર્ગચારી કરાધીન માવભાસ મનન્તરમ્

આવેષ્ટિતં પરીવર્તં નિર્ધૂતં દેશિમણ્ડલમ્ ।
સમપૂર્વંચ ઘટિતં પદં વિષમપૂર્વકમ્

કર્કરીકવિલાસશ્ચ ભવેદ્વિગલિતં તથા ।
નૃત્તભેદાઃ પૃથગ્ભાવા ગાત્રાવયવ ચેષ્ટિતૈઃ

આતોદ્ય ગીતિભેદાના માનન્ત્યાન્નેહ તન્યતે ।
પુષ્પપ્રભાસમોપેતં ધ્વજચ્છત્રાદિ સંયુતમ્

સર્વવાદિત્રસુભગં સર્વગેય સમેધિતમ્ ।
બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મઘોષેણ સહિતં દીપસઙ્કુલમ્

વિષ્ણુક્રાન્તં ખગેશસ્ય નૃત્તં ગેયં ચ મધ્યમમ્ ।
વિલાસં સર્વતોભદ્રં ખેટકં ચક્રમણ્ડલમ્

કાન્તારં કુટ્ટિમં પૃષ્ઠકુટ્ટિમં કટિબન્ધનમ્ ।
પામજાનૂર્ધ્વનૃત્તં ચ પુરુહોતાદિષુસ્મૃતમ્

ષડ્જર્ષભૌચ ગાન્ધારો મધ્યમઃ પઞ્ચમસ્તથા ।
ધ્યૈવતશ્ત્ચેવ નિષધઃ પુરુહૂતાદિષુ સ્વરઃ

સપ્તજ્ઞેયા ધૈવતસ્તુ ભવસ્ય સ્વર ઇષ્યતે ।
નૃત્તં તુ વિષ્વક્તેનસ્ય સ્વસ્તિકં વૃષભસ્સ્વરઃ

હસ્તિનૃત્તં ગણેશસ્ય સ્વરઃપઞ્ચમ ઇષ્યતે ।
ધૈવતસ્સ્યાત્સ્વરો નૃત્તં દુર્ગાયાસ્સર્વ મઙ્ગલમ્

અન્યેષામપિ દેવાનાં નૃત્તં સ્યાત્સર્વમઙ્ગલમ્ ।
ગાનં ચ ધૈવતં પ્રોક્તં ગાન્ધારં પઙ્ચમં તથા

તદવાન્તરભેદા વા ગેયા ગેયવિચક્ષણૈઃ ।
સમતાલાહ્વયં પાદ્યમૈન્દ્ર્યં દિશિ હવિર્ભુજઃ

બદ્ધાવતાલાભિધાનં યમસ્ય દિશિ શૃઙ્ગિણી ।
નૈરૃત્યાં મલ્લતાલં સ્યાદ્વારુણ્યાં મઙ્ગલાહ્વયમ્

વાયવ્યાં જયતાલાખ્યં કૌબેર્યાં ભદ્રસંજ્ઞિતમ્ ।
ઐશાન્યાં કર્કરીતાલં ।
તાર્ક્ષ્યસ્ય ગરુડાહ્વયમ્

ભૂતાનાં બલિતાલાખ્યમ્ ।
સેનેશસ્યાપિ તાદૃશમ્ ।
અન્યેષામપિ દેવનાં તાલં ભદ્રં પ્રશસ્યતે

દિક્ષુ સર્વાસુ સર્વેષુ મન્દિરાવરણેષુ ચ ।
નૃત્તં ગેયં ચ વાદ્યં ચ સાકલ્યેન સમીરિતમ્

ખગધ્વજં દર્શયીત્વા મઙ્ગલાષ્ટકમેવ ચ ।
સન્નિધાને ચ દેવસ્ય સર્વત્ર બલિરિષ્યતે

નિવેદ્યં તત્ર તામ્બૂલં ભક્ષ્યં ચ પૃથુકાદિકમ્ ।
નર્વેષ્વા વરણેષ્વેવં સ્થાનં પ્રતિ સમાચરેત્

કેવલામ્બુજનાદેન પ્રાકારદ્વારનિર્ગમઃ ।
નિર્ગમ્ય ચ મહાપીઠે મન્દિરાભિમુખં સ્થિતઃ

દીક્ષુ સર્વાસુ પીઠસ્ય પાદિત્રે ઘોષિ તે ભૃશમ્ ।
ક્ષાલિતે પીઠિકામૂર્દ્નિ પૂજયેદ્વિષ્ણુ પાર્ષદાન્

બલિં નિરવશેષેણ દત્વા પીઠસ્ય મૂર્દનિ ।
પીઠં પરીત્ય ધામાન્તઃ પ્રવિશ્ય મુખમણ્ડપે

પ્રદાય પાદુકે પીઠે યાનાદેરવરોપ્યચ ।
પ્રઙ્મખં વિષ્ટરે દેવમવસ્થાપ્ય સભાજયેત્

ઉપહાર મશેષેણ પ્રદાયાવસરોચિતમ્ ।
પ્રવેશયેદ્ગર્ભગેહં દેવમારાધક સ્સ્વયમ્

વાદ્યે ગેયે તથા નૃત્તે બહિરઙ્ગણ ભૂમિષુ ।
ન્યૂનીભાવં સમાધાતું શુદ્ધે તાણ્ડવમાચરેત્

મહાવાતાદિ સંક્ષોભેન નિત્યોત્સવમાચારેત્ ।
બલિપ્રદાનમાત્રં તુ કુર્યાચ્ચ સતિ સમ્ભવે

નબિં ચણ્ડે પ્રચણ્ડે તુ કેવલં વા વિનિક્ષિપેત્ ।
તયોર્મધ્યેતુ પુરતો મૂલમન્ત્રેણ સાધકઃ

ભૂતેભ્યો નમ ઇત્યેવં પક્ષિપેત્સોદકં બલિમ્ ।
આરાધન વિધિર્હ્યેષુ કાલભેદેષુ શસ્યતે

અહ્નિ કાત્રૌ ચ તાન્ બ્રહ્મન્નધુના કથયામિ તે ।
એકસ્ત્રયો વા ષડ્વાપિ કાલિ દ્વાદશ એવવા

પઞ્ચ કાલશ્ચતુષ્કાલ સ્તત્કાલો બહુધા મતઃ ।
યથાવિભવમુદ્દિષ્ટં સમારાધન કર્મણિ

એકો મધ્યાહ્નસમયઃ પ્રાતર્મધ્યન્દિનં નિશા ।
ત્રયશ્ચેત્ ષટ્સુપૂર્વેક્તાઃ કાલભેદાઃ પુનસ્ત્રયઃ

મધ્યરાત્રોઽપ રાહ્ણશ્ચ તથા પ્રત્યૂષ ઈરિતઃ ।
પ્રત્યૂષ શ્ચાર્ધરાત્રં ચ પ્રાતર્મધ્યન્દિનં નિશા

પઞ્ચકાલા ઇમે પ્રોક્તાન્સતઃકાલચતુષ્ટયં ।
એકેન હીનઃ પ્રત્યૂષો વિજ્ઞેયશ્છતુરાસન

કાલા દ્વાદશ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચ પઞ્ચ ચ નાડિકાઃ ।
ઇતરે કાલભેદાસ્તુ પ્રત્યેકં યામ સમ્મિતાઃ

ઉત્સવાવસિતં શ્રેષ્ઠમારાધન મુદાહૃતમ્ ।
હોમાન્તં મધ્યમં પ્રોક્તં પ્રાપણાન્ત મથાધમમ્

ક્ષુદ્રં તુ ધૂપદીપાન્ત મધમારધનં ભવેત્ ।
ઘટિકે દ્વે ભવત્ સ્નાને ઘટિકૈ કાર્ચને ભવેત્

નૃત્તગેયે તથા ચૈકા તધર્ધેન નિવેદનમ્ ।
હોમે ચૈકા ચોત્સવે દ્વે શુદ્ધનૃત્તાવસાનિકે

પ્રભાતકાલ પૂજાયાં સ્નાનાદિ વિધિરીદૃશઃ ।
ઘટિકા સ્નાનસમયસ્તથાર્ધ ઘટિકાર્ચનમ્

ગેયનૃત્તસ્ય ઘટિકા તદર્ધેન નિવેદનમ્ ।
હોમાર્ધે પરિશિષ્ટસ્તુ ભવેન્નિત્યોત્સવેક્ષણઃ

કાલભેદેષુ સર્વેષુ શ્રેષ્ઠં કાલત્રયં વિદુઃ ।
પ્રાતર્મધ્યન્દિનં રાત્રિ ર્મુખ્યં ચ કમલાસન

આવશ્યં ભાવિનૌ તેષુ બલિનિત્યોત્સવાપુભૌ ।
હોમપર્યન્તમન્યત્ર કારભેદેષુ શસ્યતે

ઉત્સવાદ્યઙ્ગલિમ્બાનિ સેનાન્યં વિહગેશ્વરમ્ ।
ચણ્ડપ્રચણ્ડૈ દ્વારસ્થૌસર્વકાલેષુ પૂજયેત્

મધ્યન્દિને પ્રદેષે ચ પુરસ્તાદ્વાદ્ય વાદનમ્ ।
નીરાજયેત્પ્રદોષેષુ દેવં
તદપિ કથ્યતે

સ્વર્ણપાત્રાણિ યુગ્માનિ વિપુલાનિ તથાવસુ ।
તન્મધ્યે સાલિપૃષ્ઠેષુ પર્તિદીપાન્ તપ્રદીપયેત્

તથાવિધાનિ પાત્રાણિ કરૈરુદ્ધૃત્ય યોષિતઃ ।
કલ્યાણવસ્ત્રાભરણા નિર્ગતાશ્ચ મહાનસાત્

શ્રેણીબન્ધાઃ પુરોગીત નૃત્ત વાદ્યસમન્વિતાઃ ।
અન્તિકે દેવદેવસ્ય વિન્યસેયુ ર્મહીતલે

આધારેષુ તતઃ પાત્રાણ્યર્ચયે દ્વિશ્વવિદ્યયા ।
આચાર્યોધ્રુવભેરાદૈ ષડઙ્ગન્યાસમાચરેત્

ઇષ્ઠ્વા ચ દેવમર્ઘ્યાદ્યેર્દીપપાત્રાણિ પૂજકઃ ।
ઉદ્ધૃત્ય ભ્રામયેદ્દેવ માપાદતલમસ્તકમ્