પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.4

ભગવન્નુત્સવો નિત્યો હોમશ્ચાગ્નૌ પુરોદિતઃ ।
સ કથં પૂજકૈઃકાર્યઃ કથયસ્વ યથાતથમ્

દ્વારસ્થાનગ્ન્યગારસ્ય ચણ્ડાદીન ર્ચયેત્ક્રમાત્ ।
અન્તઃ પ્રવિશ્ય શકૃદાલિપ્તે કુણ્ડેઽક્ષતાર્ચિતે

ઉપવિશ્યાત્મનઃ પાર્શ્વે દક્ષિણે પુષ્પભાજનમ્ ।
અન્યાનિ હોમદ્રવ્યાણિ વામપાર્શ્વેતુ નિક્ષિપેત્

કુણ્ડસ્યોત્તરપાર્શ્વેતુ પ્રાગગ્રેષુ કુશેષુ ચ ।
આજ્યપાત્રં ચરુસ્થાલીં પ્રોક્ષણિં સમિધઃકુકાન્

પ્રણીતાં તણ્ડુલાન્ તોયં પરિધીન્ સ્રુક્સ્રુવૈ તથા ।
દર્વીમગ્નેર્વિહરણં વ્યજનાનિ ચ મેક્ષણમ્

શુષ્કં ચ કાષ્ઠં ઘણ્ટાં ચ ગન્ધદ્રવ્યં ચ સાક્ષતમ્ ।
દ્વન્દ્વાનિ ચ પ્રયોજ્યાનિ ન્યઞ્ચિ સત્યેવ સમ્ભવે

કુણ્ડમધ્યે તતસ્તિસ્રોરેખાઃપ્રાગાયતાઃ પૃથક્ ।
તથોદગાયતાસ્તિસ્રોલિખિત્વા મૂલવિદ્યયા

દર્ભસ્તમ્બદ્વયેનાદ્ભિ રુભ્યુક્ષ્યાદાય પાવકમ્ ।
મથિતં લૌકિકં યદ્વા નિધાય ચ વિહૃત્ય ચ

અદ્ભિઃ પરિસમૂહ્યાગ્નિં પરિસ્તીર્ય ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ ।
પ્રાગગ્રૈરુદગગ્રૈશ્ચ દર્ભૈઃ પઞ્ચભિરેવ વા

સપ્તભિર્નવ ભિર્વાપિ યદ્વૈકાદશસમ્મિતૈઃ ।
ગ્રન્થીકૃતાગ્રૈરદ્વન્દ્વૈઃપઞ્ચવિંશતિનિષ્ઠિતૈઃ

તત્રાગ્નિમધ્યેઽપાં પૂર્ણાં પ્રણીતામક્ષતાર્ચિતામ્ ।
નિધાય દર્ભયુગ્મેન કૂર્ચં પ્રાદેશસમ્મિતમ્

નિર્માયાચ્છાદનં તસ્ય ત્રિભિર્દર્બૈઃ પવિત્રિતૈઃ ।
કૂ ર્ચેન તેન પ્રોક્ષણ્યાં પ્રણીતાજલમાવપેત્

પ્રોક્ષણી માત્મનશ્ચાગ્રે સરૂર્ચાં ન્યસ્ય મન્ત્રવિત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાંતુકૂર્ચંતત્કરયોર્દ્વયોઃ

પુનરાઘારમુત્પૂય ત્રિઃપ્રોક્ષ્ય પ્રોક્ષણીં પુનઃ ।
હોમદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ પ્રોક્ષયેત્તેન વારિણા

સ્પૃશેચ્ચ તાનિ દ્રવ્યાણિ નામાદેશં યથા તથમ્ ।
સ્રવાપયેત્પ્રોક્ષણીવારિ પ્રાદક્ષિણ્યેન તાં પુનઃ

કૃત્વામ્ભઃ પૂરિતાં દેવં પ્રણીતાયાં સભાજયેત્ ।
અગ્નેર્દક્ષિણતો દર્ભકૂર્ચ તન્મયવિષ્ટરે

આવાહ્ય બુદ્ધ્યા બ્રહ્માણમિષ્ઠ્વા પ્રક્ષાલ્ય વારિણા ।
વિષ્ણુગાયત્રિયા સ્થાલીમાઢકં તત્ર તણ્ડુલાન્

પ્રક્ષિપ્ય હૃદયાદ્યઙ્ગૈઃ પ્રક્ષાલ્યાગ્નાવધિશ્રપેત્ ।
આજ્યસ્થાલ્યાં નિરૂપ્યાજ્યં દ્રાવિતં ગાલિતં તથા

તત્ર પ્રત્યસ્ય દર્ભાગ્રદ્વયં મન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
અઙ્ગારેષુ નિધાયાગ્નૌ તાં દીપ્તેનાથ બર્હિષા

પર્યગ્નિકુર્યાદુત્તાર્ય યથાસ્થાનં નિવેશયેત્ ।
ઉત્પૂયોત્લ્પવનં કૂર્ચમદ્ભિસ્પૃષ્ટ્વા હ્યુષર્બુધે

પ્રહૃત્ય ચામૃતીકૃત્ય ઘૃતં સુરભિમુદ્રયા ।
અવકુણ્ઠ્ય ચ દિક્પાલા નિન્દ્રાદીન્ પૂજયેત્ક્રમાત્

ઉષ્ણોદકેન પ્રક્ષાલ્ય સ્રુક્સ્રુવૈ કુશપઞ્ચકમ્ ।
કૂર્ચમાદાય તૌ તેન મૂલે મધ્યે ચ મૂર્ધનિ

સમ્મૃજ્ય કૂર્ચમૂલેન મધ્યેનાગ્રેણ ચક્રમાત્ ।
નિષ્ટપ્યાગ્નૌ નિધાતવ્યૈ તાવુદીચ્યા મથાત્મનઃ

સુવ્રેણાજ્યં સમાદાય હોમવસ્તૂનિ સેચયેત્ ।
ચરું ચાજ્યેન સંસિચ્ય પાર્શ્વેતમવરોપયેત્

કેવલાન્નં તથા મૌદ્ગં પાયસાન્નં ગુલોદનમ્ ।
ચતુર્વિધશ્ચરુર્જ્ઞેયઃ પાકશ્ચુલ્યામપીષ્યતે

યાદૃઙ્નિ વેદ્યતે બિમ્બેહોતવ્યશ્ચાપિ તાદૃશઃ ।
ઉદક્ સંસ્થાઃ પરિધયઃ પ્રત્યગારમ્ભણા સ્તથા

નિધાતવ્યાશ્શિખીશાનકોણયો સ્સમિધૌ તથા ।
ઊર્ધ્વે નિધાય મનસા ધ્યાયન્નિધ્માન્ પ્રજાપતિમ્

એકતોગ્રાન્ સકૃત્સઞ્ચદશોક્તાન્ મુષ્ટિમુદ્રયા ।
આદધ્યાદાજ્યપાત્રં ચ કુશમાર્ચેન વેષ્ટિતે

વામે કરે નિધાયાગ્નાવાઘારાહુતિમાચરેત્ ।
પ્રાજાપત્યં તથાચૈન્દ્રમાજ્ય ભાગમથાચરેત્

આગ્નેયં દક્ષિણે ભાગે સૌમ્યં ભાગમથોત્તરે ।
મધ્યેવ્યાહૃતિભિર્હુત્વાસ્મરેદગ્નિ મનન્તરમ્

દ્વિશીર્ષકં સપ્તહસ્તં ત્રિપાદં સપ્તજિહ્વકમ્ ।
વરદં શક્તિપાણિં ચ બિભ્રાણં સ્રુક્સ્રુવૈ તથા

અભીતિદં ચર્મધરં વામે ચાજ્યધરં કરે ।
જિહ્વાયાં દક્ષિણે વક્ત્રેધૂમ્રાયાં મારણાદિકમ્

લોહિન્યાં તુ વશીકારઃ કાલ્યાં કર્મ ચ શાન્તિકમ્ ।
સર્વસિદ્ધિ સ્સ્ફુલિઙ્ગિન્યા માનને દક્ષિણેતરે

વિશ્વરૂપરસજ્ઞાયા મણિમાદિ મહાફલમ્ ।
કરાલિકા વિજયદા પુષ્ટિદા ચ મનૂજવા

કાર્ષ્ણ્યં લૌહિત્યમેતાસાં વર્ણશ્યામત્વમેવ ચ ।
સ્ફુલિઙ્ગરૂપં ચતતો વર્ણસ્સ્ફટિક સન્નિભઃ

તપનીયનિભઃ ફ્રોક્તો જિહ્વાનામાનુ પૂર્વશઃ ।
તિલાનાઘાર સમિધો જુહુયા જ્જાતશાન્તયે

અષ્ટોત્તરશતં વારાન્ દ્વાદશાક્ષરવિદ્યયા ।
પૂર્ણાહુત્યવસાને તુ ધ્યાત્વા જ્વલસમર્ચયેત્

ગન્ધાદ્યૈરાત્મનૂ દદ્યાદક્ષતાનિ ચ વર્મણા ।
પરિષિઞ્ચેજ્જલેનાગ્નિં તન્મધ્યે યોગપીઠિકામ્

કલ્પયીત્વા ચ તન્મન્ત્રૈર્જુહુયાત્સર્પિષા સકૃત્ ।
અત્રાવતાર્ય હૃદયાચ્ચિ દ્રૂપં પરમેશ્વરમ્

સકલીકૃત્ય મન્ત્રસ્ય ન્યાસં કુર્યાદ્યથાવિધિ ।
અર્ઘ્યપૂર્વં નિવેદ્યાન્નં નર્પિષા જુહુયાત્સકૃત્

જપાર્થં ચ સકૃન્મન્ત્રૈર્જુહુયાત્સર્પિષા તતઃ ।
સમિદ્ભિર્વા દલૈઃ પુષ્પૈર્બીજૈર્વાપ્યથ વાફલૈઃ

પરિવારાર્થમપ્યેવં સર્પિષા જુહુયાત્સકૃત્ ।
આરાધનં હરેરેતત્સપ્તાર્ચિષિ ચતુર્મુખ

આરાધનં ચેદન્યત્ર પ્રતિમાદાવનન્તરમ્ ।
જુહુયાત્સમિદાદ્યૈસ્ત્રેર્વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના

આયામસ્સમિધાં તાલં કનિષ્ઠા નહનં ક્રમાત્ ।
ચર્મહીને વિનાશસ્સ્યાદ્ભેદે ક્ષીણં કુલં ભવેત્

આર્દ્રાસુ બન્ધુનાશસ્સ્યાત્પુત્રનાશઃ પુરાતને ।
ક્ષતાસુ ભાર્યામરણં કલહાય ચ શાખિની

ઉદ્વેગાય ભવેત્ સ્થૂલા હ્રાસ્વાઽવગ્રહકારિણી ।
દીર્ઘાતિ વૃષ્ટિ જનની ત્યાજ્યા દોષયુતા સમિત્

શતં તદર્ધં પાદં પા સમિધોઽષ્ટૌ યથોદિતાઃ ।
તદર્ધં વા ઘૃતાક્તાસ્તા જુહુયાન્મૂલવિદ્યયા

આજ્યાવસિક્તાશ્ચત્વારઃ પ્રત્પૃચં ગ્રાસમુદ્રયા ।
નૃસૂક્તેન ચ હોતવ્યા મૂલમન્ત્રેણ સર્પિષા

શતાદિસઙ્ખ્યયા હોમો ધ્યાત્વા પરમપુરુષમ્ ।
સ્રુવેણ જુહુયાદાજ્યં હસ્તેવ સમિધં પુનઃ

ચરું પલાશપાત્રેણ યદ્વા હસ્તાદિના ભવેત્ ।
હુત્વા પુર્ણાહુતિં પૂર્વં તતશ્શાન્તિં પ્રકલ્પયેત્

યજ્ઞવૃક્ષોદ્ભવૈશ્શાન્નિસ્સૌભાગ્યં કુસુમૈશ્શુભૈઃ ।
ધૂપદ્રવ્યેસ્સદારોગ્યં પુષ્ટિં દધ્ના પયશ્શુચિ

અન્નેન વિવિધાન્ કામાનાજ્યેનાયુષ્મતીઃ પ્રજાઃ ।
શ્વેતપદ્મૈસ્તુ જુહુયાદિચ્છન્ બ્રહ્મશ્રિયં નરઃ

લક્ષ્મીપુષ્પૈસ્તુ જુહુયા લ્લક્ષ્મીકામોઽથ વારુણૈઃ ।
પદ્મૈર્બિલ્વ સમિદ્ભિર્વા જ્ઞાનકામસ્તુ સર્પિષા

કન્યાકામઃ કાલપુષ્ટૈ ર્ગોકામો ગોમયૈઃ પુનઃ ।
આયુષ્કામસ્તુ દૂર્વાભિર્ભૂતિકામસ્તુ મૃત્સ્નયા

યવાગ્વેન્દ્રિયકામસ્તુ તિલૈસ્સર્વજનપ્રિયઃ ।
બ્રહ્મવર્ચકામસ્તુ બ્રહ્મવૃક્ષસમુદ્ભવૈઃ

વેણુભિશ્ચ યવૈશ્ચૈવ નીવારૈશ્શાલિભિ સ્તથા ।
સર્વે કામાઃપ્રસિદ્ધ્યન્તિ હોતુર્ભીજૈર્યથોદિતૈઃ

લાજહોમેન સિધ્યન્તિ સર્વે કામા ન સંશયઃ ।
અન્તેકન્નાદિકામસ્તુ પુત્રકામસ્તુ પાયસૈઃ

નિમ્બપુષ્પૈ ર્હિરણ્યાર્થી સર્વં સિધ્યતિ સર્પિષા ।
હોમે સર્પર્મધુક્ષીરધારા સ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલા

શુક્તિર્દધ્યાહુતિર્ગ્રાસં પાયસાજ્યાહુતિર્ભવેત્ ।
ભક્ષ્યાહુતિ સ્તદર્ધં સ્યાત્ફલૈઃ પુષ્પૈરખણ્ડિતૈઃ

નિષ્પાવબીજમાના તુ ધૂપદ્રવ્યાહુતિર્ભવેત્ ।
તિલવ્રીહિ યવાદ્યેસ્તુ મુષ્ટ્યર્ધાર્ધાહુતિઃ ક્રમાત્

અષ્ટાઙ્ગુલા તદર્ધાવા સમિદ્ધૂર્વા ષડઙ્ગુલા ।
મૃદ્વીકાઽક્ષપ્રમાણા તુ ગોમયાહુતિરિષ્યતે

પૂર્ણાહુતિર્ઘૃતસ્ય સ્યાત્કુડુબેન ચતુર્મુખ ।
ન્યૂનાધિકપ્રમાણાં તુ હવ્યકવ્યાહુતિં કૃતામ્

ભુઞ્જન્તિ દાનવા દૈત્યા ન ફલાય ચ કલ્પતે ।
કુક્કુટાણ્ડ પ્રમાણં તુ ચરોઃ પિણ્ડં ઘૃતાપ્લુતમ્

નિક્ષિપ્ય ચસ્રુચોર્ગતે અભિઘાર્ય સ્રુવેણ ચ ।
સસમિદ્દર્ભકુસુમં જુહુયાન્મૂલ વિદ્યયા

પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમાજ્યેનપઢઞ્ચોપનિષદા પુનઃ ।
સ્રુચમાજ્યેન સમ્પૂર્ય સદર્ભં સમિધાન્વિતમ્

ઉદ્ધૃત્ય નાસિકાગ્રાન્તમભિઘાર્ય સ્રુવેણ ચ ।
જાહુયાન્મૂલમન્ત્રેણ પૂર્ણાહુત્યાતુ સાધકઃ

સ્રુચં જલેન સમ્પૂર્ય બહિઃ કુણ્ડાત્પ્રદક્ષિણમ્ ।
સેચયેદ્વા વિશેષં તુ નિનયેચ્છિરસિ સ્વયમ્

ભસ્મના તિલકં કૃત્વા હરિમગ્ને સ્સમુત્સૃજેત્ ।
ગૃહિત્વાર્ઘ્યં પ્રદદ્યાચ્ચ ધામ્નિ દેવાય પૂજકઃ

ભક્ત્યા યદગ્નૌ વિહિતં યથાશક્તિ યથાવિધિ ।
આરાધનં તદેવતિ ગૃહાણિ વરમેશ્વર

અગ્નિ કાર્યવિધિર્હ્યેષ સઙ્ક્ષેપાત્કથિતોમયા ।
વિધિનાનેન યઃકુર્યા દગ્નિકાર્યં દિને દિને