પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.6

સૂક્તસ્યાઙ્ગેષુ ભગવન્ પૌરુષસ્ય કથં ભવેત્ ।
ન્યાસઃ કથં વા તેન ત્વામર્ચયામિ યથા મમ

પૃચ્છત સ્સંશયાનસ્ય ગૃહાર્ચન વિધિક્રમઃ ।
યાથાતથ્યેન વક્તવ્યોમયિ ચેદસ્ત્યનુગ્રહઃ

છન્દોઽનુષ્ટુ બૃષિ સ્તસ્ય વાસુદેવસ્સ દેવતા ।
મૂર્ધ્નિફાલે નયનયો ર્નાસિકાયાં તથા મુખે

ગલે ભા હ્વોશ્ચ હૃદયે નાભાવઙ્ગે ચ મેહને ।
ઊર્વોશ્ચરણયોર્ન્યાનઃ પ્રથમાદિ ઋચાં ક્રમાત્

આદ્યયાઽવાહયેદ્દેવ માસનં ચ દ્વિતીયયા ।
પાદ્યં તૃતીયયા ચાર્ઘ્યં ચતુર્થ્યા વિતરેદૃચા

પઙ્ચમ્યાચમનં સ્નાનં ષષ્ઠ્યા સપ્તઋચામ્બરમ્ ।
ઉપવીત મૃચાષ્ટમ્યા નવમ્યાગન્ધેલેપનમ્

પુષ્પં દશમ્યેકાદશ્યા દ્વાદશ્યા ધૂપદીપકૌ ।
નિવેદનં ત્રયોદશ્યા ચતુર્દશ્યા નમસ્કૃતિઃ

પ્રદક્ષિણં પઙ્ચદશ્યા ષોડશ્યોદ્વાસનં હરેઃ ।
સમિધન્નાજ્ય હોમશ્ચ પ્રત્યૃચં જાતવેદસિ

સ્વગૃહે પૂજયેદ્વિષ્ણુ શુચૌ દેસે ગૃહે ક્વચિત્ ।
સ્થલે રત્નમયસ્થાને વિમાને ચ તથાવિધે

અપ્સ્વગ્નૌ હૃદયે સૂર્યે સ્થણ્ડિલે પ્રતિમાસુ ચ ।
પુષ્પોદપાત્રમાદાય તિષ્ઠન્નાવાહયેદ્ધરિમ્

ઓંભૂરાદિ વ્યાહૃતિભિઃ પ્રત્યેકં પુરુષોત્તમમ્ ।
વ્યસ્તાભિશ્ચ સમસ્તાભિઃ વેદાદ્યેનાસનં તતઃ

પાત્રસ્થમમ્ભસ્સાવિત્ર્યા અભિમન્ત્ર્ય પવિત્રકમ્ ।
તદઘ્યં વિષ્ણુગાયત્ર્યા દદ્યાત્ત્રીણિપદેત્યૃચા

પાદ્યમાચમનીયં ચ પ્રણવેન પ્રકલ્પયેત્ ।
મન્ત્રૈસ્સ્નપનમબ્લિઙ્ગૈરઙ્ગં ચ વિમૃજેત્તતઃ

વ્યાહૃત્યાપ્લોતવસ્ત્રેણ જિતન્ત ઇતિ વિદ્યયા ।
વાસો વિદ્યાદિના દદ્યાદુપવીતં ચ લેપનમ્

ઇદં વિષ્ણુરિતિ પ્રોચ્યપ્રણવેન પ્રસાધનમ્ ।
તદ્વિષ્ણોરિતિ પુષ્પાણિ જિતન્ત ઇતિ ધૂપકમ્

ઉદ્દીપ્યસ્વેતિ દીપં ચ દેવસ્ય ત્વેતિ વૈ હવિઃ ।
વાસુદેદાદિમન્ત્રૈશ્ચ મત્સ્યાદ્યૈઃ કેશવાદિભિઃ

પુષ્પાણિ દદ્યાદ્ધ્યાત્વાચતાંતાં મૂર્તિં યથાયથમ્ ।
ચતુર્મુખાદિ દેવાનાં પરિવારતયાર્ચનમ્

ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ યષ્ટવ્યઃ વૈષ્ણવેન ગૃહાર્ચને ।
જપકાલે નૃસૂક્તં વા દ્વાદશાક્ષરમેવ વા

અષ્ટાક્ષરં વા યદ્વાન્યં મન્ત્રં પ્રણવમેવ વા ।
જપેત્સમાહિતમના યદ્વા ત્રય્યન્ત ગોચરાન્

યો નિત્યં પૂજયેદ્વિષ્ણું ગૃહસ્થો વેશ્મનિ સ્વયમ્ ।
સ નયેત્સ્વ કુલોદ્ભૂતાન્ પુરુષાનેકવિંશતિમ્

વિષ્ણોઃ પદં વા સાલોક્યં યદ્વાન્ય દભિવાઞ્છિતમ્ ।
ઉપચારા હરેદદ્ય સપર્યા વિધિગોચરાઃ

અષ્ટોત્તરશતં વિંશચ્છ્રુતા યે મન્મુખોદ્ગતાઃ ।
અવહન નમસ્કારૌ પ્રત્યુત્થાન મનન્તરમ્

પુષ્પાઞ્જલિ સ્સ્વાગતોક્તિ રાસનં પાદપીઠિકા ।
અર્ઘ્યં પાદ્યં પ્રતિગ્રાહઃ પાદ્યપ્લોતાભિ મર્શનમ્

આલેપનં ચરણયોશ્ચ ન્દનક્ષોદવારિણા ।
અપામાચમનીયં તુ પ્રતિગ્રહણ દર્શનમ્

ઉપસ્પર્શન માલેપશ્ચન્દ નાદ્યમ્બુચર્ચયા ।
પુષ્પમાલા ધૂપદાનં મધુપર્ક નિવેદનમ્

ઘનસારો નાગવલ્લી
સ્નાનવિષ્ટર ગોચરાઃ ।
પાદુરે સ્નાનપીઠં ચ સ્નાનશાટક મન્વતઃ

દન્તકાષ્ઠ મથાદર્શો જિહ્વાનિર્લેખપટ્ટિકા ।
તામ્બૂલવિટિકા વસ્ત્રમપરાર્ધપ્રસારિતમ્

અભ્યઙ્ગો મૌલિમાલા ચ તાલવૃન્તમનન્તરમ્ ।
ચન્દનોદ્વર્તનં તન્વા ગન્ધામલકવારિ ચ

કઙ્કતં કજનીસ્નાનં વસ્ત્રં ગન્ધાનુલેપનમ્ ।
ઉત્તરીયં પવિત્રં ચ નૃત્તંગેય મનન્તરમ્

વાદ્યં દશશતૈશ્છિદ્રૈસ્સ્નાનં ધારાભિ રર્ણસામ્ ।
નીરાજનં શિરઃપ્લોત મુષ્ણીષં પ્લોતપાસસા

અઙ્ગાભિમર્શનં વસ્ત્ર મુપવીત મનન્તરમ્ ।
ઉત્તરીયં ત્રિંશદેતે કથિતાઃ કમલાસન

અલઙ્કારાસનસ્થસ્ય હરેસ્તત્કાલ ગોચરાઃ ।
ઉપચારા શ્શિરસ્ત્રાણં પીતકૌશેય વાસસા

કર્પૂર રજસા ઽઽમૌલિ ચાપાદાન્ત મનન્તરમ્ ।
કસ્તૂરિકા મૃગમદં ચન્દનેનાનુલેપનમ્

વ્યજનં ચામરપ્યૂહૌઃકુઙ્કુ મેનાનુલેપનમ્ ।
ગન્ધં ચ કૃત્રિમા ભૂષા બ્રહ્મસૂત્ર મનન્તરમ્

ઉત્તરીયં મૌલિમાલા ભાહુમાલાવિલમ્બનમ્ ।
મૃત્સ્નયા તિલકં કુર્યાદઞ્જનં ચ શલાકયા

પુષ્પાવકિરણં બ્રહ્મન્ મહાદર્શપ્રદર્શનમ્ ।
તામ્બૂલિકા ધૂપદીપૌ શાલિતણ્ડુલ માત્રિકા

સ્વાધ્યાયાધ્યયનં દાનં નાટ્યં વેણુ નિનાદનમ્ ।
વીણાદિવાદનં પાઠો મઙ્ગલાના મનન્તરમ્

નીરાજનં ચ પિણ્ડાનાં પઙ્ચાનાં ક્ષેપણં દિશિ ।
યાત્રાસનોપચારાસ્તુ હરેસત્ત્કાલ ગોચરાઃ

ઉપાનહૌ ચામરાણિ મુક્તાતપ નિવારણમ્ ।
મયૂરપિઙ્છવ્યજનં તાલવૃન્તં રથો ગજઃ

અશ્વશ્ચ શિબિકાયાનં વૈનતે યધ્વજોન્નતિઃ ।
ક્રીડાયષ્ટિશ્ચ તામ્બૂલી ક્રિડાફલસમૃદ્ધયઃ

એવં પઙ્ચદશ પ્રોક્તા યાત્રાસનગતાઃ પરમ્ ।
ભોજનાસનમારૂઢે હરૌ તત્કાલગોચરાઃ

મધુપર્કં ચ તામ્બૂલં વીટિકા મુખશાટિકા ।
અર્હણામ્ભઃ પાયસાન્નં મુદ્ગાન્નં ચ ગુલોદનમ્

દધ્યોદનં પાનકં ચ પાનીયં હસ્તશાટકમ્ ।
શુદ્ધિક્ચ કરયો રેલાચન્દનક્ષોદવારિણા

સુખાસીને ચ દાશાર્હે ચન્દનોદકચર્ચયા ।
અજ્ગેષ્વાલેપનં માલ્યમપૂવ પૃથુકાસ્તથા

સક્તનસ્તિલપિણ્ડાશ્ચ ફલાનિ ક્વથિતં જલમ્ ।
નાલિકેરામ્બુદાનં ચ તામ્બૂલીદલવીટિકા

પ્રદક્ષિણ નમસ્કારસ્તુ તિરાત્મ નિવેદનમ્ ।
અર્ઘ્યમુદ્વાસનં ચૈતે શતમષ્ઠા ચ વિંશતિઃ

ઉપચારા હરેર્બ્રર્હ્મ વિસ્તરેણ પ્રદર્શિતાઃ ।
આપાહન નમસ્કારૌ સપર્યાસન મન્વતઃ

પાદપીઠં તથૈપાર્ઘ્યં પાદ્યનીર પ્રતિગ્રહઃ ।
પાદ્યમાચમનીયામ્ભઃ પ્રતિગ્રહણમેવ ચ

અચામો મુખવાસશ્ચ પાદુકે સ્નાનવિષ્ટરમ્ ।
સ્નાનશાટી દન્તકાષ્ઠં જિહ્વાનિર્લેખનં તથા

તામ્બૂલાભ્યઙ્જનં ચૈવ વ્યજનં ચાઙ્ગપેષણમ્ ।
ગન્ધામલકજં સ્નાનં કઙ્કતેન વિશોધનમ્

રજનીચર્ચયા સ્નાનમુત્તરીય પરિષ્કૃતિઃ ।
વારિધારા સહસ્રેણ સ્નાનં નીરાજનં તથા

પ્લોતાભિમર્શનં વાસો બ્રહ્મસૂત્ર મનન્તરમ્ ।
ઉત્તરીય મલઙ્કારવિષ્ટરં કેશશોષણમ્

પરિધાનં દુકૂલેન ગન્ધદ્રવ્યાનુ લેપનમ્ ।
વ્યજનં ભૂષણં માલા પુષ્પાણાં સયનાઞ્જનમ્

તામ્બૂલં દર્પણં ધૂપદીપૌ માત્રા પરિવ્યયઃ ।
દાનં નીરાજનં ચ્છત્રમુપાનટ્ ચામરધ્વજાઃ

વાહનં શિબિકાયાનં ત્રયં ક્રીડા ફલં તથા ।
ભોજન સ્યાસનપ્રાપ્તિ ર્મધુપર્ક નિવેદનમ્

અર્હણં પ્રાપણં પાનં પાનીયં સુખવિષ્ટરમ્ ।
નિવેદન મપૂપાદે સ્તામ્બૂલી સ્તોત્ર શંસનમ્

વિસર્જનમિતિ બ્રહ્મન્ ષષ્ટિશ્ચ ચતુરુત્તરા ।
ઉપચારાનથો પક્ષ્યે દ્વાત્રિં શત્તુયથાતથમ્

આવહનાસને પશ્ચાદર્ઘ્યં પાદ્ય મન ન્તરમ્ ।
આચામો મુખવાસશ્ચ પાદુકે દન્તધાવનમ્

જિહ્વાનિર્લેખનં તેલં ધાત્ર્યાસ્સ્નાનં હરિદ્રયા ।
પાસશ્ચૈપૂપવીતં ચ ગન્ધાલેપશ્ચ ભૂષણમ્

માલાઽઞ્ચનં તથાદર્શદાનાં ધૂપશ્ચદીપિકા ।
માત્રાદાનં તતશ્છત્રં ચામરં તૂર્યઘોષણમ્

મધુપર્કાર્હણં ચૈવ નિવેદન મનન્તરમ્ ।
ભક્ષ્યં તથા નાગવલ્લી વિસર્જન મથાન્તિમમ્

ઉપચારાષ્ષોડશ ન્યુરાત્મનશ્શક્ત્યપેક્ષયા ।
આવહનાસને પૂર્વમર્ઘ્યં પાદ્ય મનન્તરમ્

ઉપસ્પર્શસ્તથા સ્નાનં પસ્ત્રં યજ્ઞોપ વીતકમ્ ।
ગન્ધાલેપસ્તથા ભૂષા માલા ધૂપઃ પ્રદીપિકા

મધુપર્કં પ્રાપણં ચ વિસર્જન મથાન્તિમમ્ ।
આસનેષુ ચ સર્વેષુ પાદ્યં પાદ્ય પ્રતિગ્રહઃ

પાદપ્લોત શ્ચરણયોર્ગન્ધા લેપશ્ચતુર્મુખ ।
આચામશ્ચ તદમ્બૂનાં પ્રતિગ્રહણ મિષ્યતે

ભોજ્યયાત્રાસને ત્યક્ત્વા કર્તવ્યં પાદવિષ્ટરમ્ ।
ઉપક્રમોપ રમયો ર્મધુપર્ક નિવેદનમ્

ભોજનાન્તેચ વસ્ત્રસ્ય પરિધાને તથા પ્લવે ।
જિહ્વાનિર્લેખનાન્તે ચ સર્વત્રા ચમનક્રિયા

નિવેદનિ ચ વસ્ત્રાણાં કેશાનામપિ શોષણે ।
ઘન્ટાનાદં વિના ધૂપો
ન વિનાન્યત્ર ઘણ્ટયા

દીપોપચારે નૈ વેષ્ટં ઘણ્ટાસ્વનન મન્યથા ।
વિભવાનાં ક્ષયે સ્થાને સ્યાચ્ચ પૂજાઽસુરીકૃતા

નિર્લેખનં રસજ્ઞાયા દન્તકાષ્ઠં ચ નિક્ષિપેત્ ।
ઉપસ્પર્શન વારીણાં પ્રતિગ્રહણ ભાજને

ભક્ષણાદ્યન્ન પાનાન્તે પાસસા હસ્તમાર્જનમ્ ।
તથાઞ્જને નયનયો ર્માર્જનં પાસસા ભવેત્

અર્હણં ભોજને દદ્યાન્ન પાનાદૌ કદા ચન ।
પરસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય તથા સ્થૂલસ્ય તદનન્તરમ્

ચિન્તા સઙ્ક્રમણં તસ્ય બિમ્બે પ્રત્યુદ્ગમ સ્તથા ।
સ્વાગતોક્તિર્નમસ્કારસ્સાન્નિધ્ય પ્રાર્થના તથા

ઇત્યાવાહન મષ્ટાઙ્ગં પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
રત્નેષુ સ્ફટિકે સ્વર્ણે રજતે તામ્રકેઽપિવા

ક્ષણિકે વાર્ચયેદ્દેવ માવાહ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ।
ચક્રાબ્જમણ્ડલં કુમ્ભ સ્સોદક સ્સૂત્રવેષ્ટનમ્

બીજં પિષ્ટં તથૈપાન્નં ફલં પુષ્પં જલં તથા ।
ગન્ધં વેદિશ્શકૃત્કૂર્ચમિત્યાદિ ક્ષણિકં મતમ્

આલયે સ્થાપિતં દેવં સદા નીરાજયેદ્ધરિમ્ ।
સમ્પૂર્ણ મમ્ભસા કુમ્ભં હેમાદિદ્રવ્ય નિર્મિતમ્

સ્રગ્વિણં સાપિધાનં ચ મુખેઽશ્વત્થ દલૈ ર્યુતમ્ ।
અક્ષતૈરર્ચિતં ગન્ધવારિણાભ્યુક્ષિતં તથા

ચતુષ્ટયા ઙ્ગુલોત્સેધં દીપવર્તિ વિરાજિતમ્ ।
ઉચ્ચૈરાદાય હસ્તાભ્યામાપાદ તલમસ્તકમ્

ત્રિઃ પરિભ્રમ્ય દેવેશં બલિપીઠે વિનિક્ષિપેત્ ।
એવં નીરાજનં ઘોરશાન્ત્યર્થં પુષ્ટિવર્ધનમ્