પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.3

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ બ્રહ્મન્નારાધનં હરેઃ ।
યેન વિષ્ણોઃ પદં મર્ત્યઃ પ્રોપ્નોત્યમરદુર્લભમ્

સ્નાનમૂલાઃ ક્રિયાસ્સર્વાઃ સ્નાનં ચ બહુધા શ્રુતમ્ ।
વારુણં દિવ્યમાગ્નેયં વાયવ્યં પાર્થિવં તથા

માન્ત્રં માનસમિત્યેવં સ્નાનં સપ્તવિધં સ્મૃતમ્ ।
નિરીક્ષ્ય ચાત્મનશ્શક્તિં સમયં દેશમેવ ચ

એતષ્વેકતરં કુર્યાત્સમારાધનતત્પરઃ ।
અવગાહન મપ્સ્વન્તર્વારુણં સ્નાનમિષ્યતે

સહાતપેન વર્ષેણ સ્નાનં દિવ્યમનન્તરમ્ ।
સમિધાં દીપિતાનાં ચ ગોમયસ્ય હુતસ્ય ચ

સિતેન ભસ્મનાઽઙ્ગેષુ લલાટાદિષુ ચક્રમાત્ ।
યદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રકરણં મન્ત્રોચ્ચારણપૂર્વકમ્

તદાગ્નેયં ભવેત્ સ્નાનં શોધનં પરમં સ્મૃતમ્ ।
ગચ્છત્સુ ગોષુ પાદોત્થૈરજોભિર્ભૂમિસમ્ભવૈઃ

સ્પર્શનં વપુષસ્સ્નનં વાયવ્યં તદુદાહૃતમ્ ।
પ્રશસ્તે વર્વતાગ્રાદૌ જાતયા સ્વેતમૃત્સ્નયા

ઉચ્ચાર્ય કેશવાદીના નામાન્યઙ્ગે યથાક્રમમ્ ।
લલાટાદૌ યદ્વિધાન મુર્ધ્વપુણ્ડ્રસ્ય તદ્ભવેત્

પાર્થિવં સ્નાનમબ્લિઙ્ગૈર્મન્ત્રૈર્વિપ્રકરેરિતૈઃ ।
અમ્ભોભિઃ પ્રોક્ષણં બ્રહ્મં સ્તન્માસ્ત્રં સ્નાનમિષ્યતે

ત્રિરાચમ્યાઽહતં વાસઃ પરિધાય સુખાનસઃ ।
પ્રાણાન યમ્ય માં ધ્યાયે દ્ધૃદયામ્ભોરુહે સ્થિતમ્

ધ્યાનેનાનેન નિર્દ્ધૂતકલ્મષો જાયતે પુમાન્ ।
સ્નાનં માનસમેતત્સ્યાત્ સ્નતશ્ચ હરિમર્ચયેત્

આજાનુ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ ચામણિ બન્ધનાત્ ।
આચમ્ય ચ દ્વારપાર્શ્વં ગત્વાઙ્ગન્યાસપૂર્વકમ્

તાલત્રયં ચ હસ્તાભ્યાં કૃત્વાઽભિવલજં સ્થિતઃ ।
કવાટ મુદ્ઘાટ્ય તતો વાયમન્ત્રેણ મન્ત્રેવિત્

સામ્ના દેવવ્રતેનાન્તઃ પ્રવિશેદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રિણા ।
પ્રણમેચ્છિરસા દેવં પુણ્ડરીકાક્ષ વિદ્યયા

આરોપિતેષુ દીપેષુ માલ્યે ચાપિ નિરાસિતે ।
વેદ્યાં પાત્રેષુ બિમ્બેષુ શોધિતેષુ યથાતથમ્

દ્વારપૂજામુખે સર્વપરિવારસમર્ચને ।
કૃતે શિષ્યેણ વાઽન્યેન પરિચારપરેણ વા

પૂજકોઽલઙ્કૃતસ્સ્રગ્વીશુક્લામ્બરધં શ્શુચિઃ ।
શુક્લોપવીતોત્તરીયશ્ચ ન્દનાદ્ય નુલેપનઃ

ચન્દનશ્વેતમૃત્સ્નામ્બુ તલ્પિતા ગ્રોર્ધ્વપુણ્ડ્રકઃ ।
આરભ્ય નાસિકામૂલં લલાટાન્તં લિખેત્ક્રમાત્

દેવપાર્શ્વાં સમાસાદ્ય પાર્શ્વે સવ્યેતરે સ્વયમ્ ।
આસીનો વિષ્ટગે શુદ્ધે ૠસ્યાદૌ સ્વસ્તિ કાસને

બધ્વા પદ્માસનં વાપિ દૂર્યાઘોષે પ્રવર્તિતે ।
તિરસ્કરિણ્યાચ દ્વારે નિશ્છિદ્રં ચ્છાદિતે તતઃ

અસ્ત્રમન્ત્રેણ કકુભો બધ્વા ધૂમધ્વજં બહિઃ ।
પ્રાકારવત્ સ્થિતં ધ્યાયેત્તેજો મન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

ચક્રમુદ્રાં ચ ખે ન્યસ્ય ચક્રમન્ત્રેણ સાધકઃ ।
ગોપયન્નિત્થમાત્માનં પ્રાણાયામૈસ્ત્રિભિઃ ક્રમાત્

યુક્તઃ કૃત્વા યોગમુદ્રાં નાભિકન્ટે સ્થિતં પુનઃ ।
વેદ્યાકારં વાયુબીજં ધ્યાત્વા તજ્જેન વાયુના

ધૂમ્રેણ દેહપાપ્માનં શોષયિત્વા નિરન્વયમ્ ।
ત્રિકોણમગ્નિભીજં ચ રક્તવર્ણં હૃદમ્બુજે

ધ્યાત્વા તદુત્થસપ્તાર્ચિશ્શિખાભિઃ કલ્મષં દહેત્ ।
માહેન્દ્ર બીજં વિન્યસ્ય પીતાભં ચતુરશ્રકમ્

કણ્ઠે સહસ્પર્શનેન સ્તમ્ભયેદગ્નિમુત્થિતમ્ ।
વાયુના કુમ્ભકેનૈવ વૃત્તં સ્ફટિકસન્નિભમ્

વિન્યસ્ય વારુણં બીજં મૂર્ધ્નિ તજ્જામૃતામ્ભસા ।
ક્ષાલયેત્સર્વતો દેહમાપાદતલમસ્તકમ્

પૃથિવ્યાદીનિ તત્વાનિ સમાધિપરયા ધિયા ।
પરમાત્મનિ સંહૃત્ય પ્રલયક્રમમાસ્થિતઃ

પૃથિવીં પઞ્ચગુણકાં પીતાભાં ચતુરશ્રકામ્ ।
ઘ્રાણોપસ્થેન્દ્રિયયુતાં તન્માત્રાલક્ષણે તતઃ

ગન્ધે સંહૃત્ય યોગેન ગગનેન વિચક્ષણઃ ।
કસના પાય્વીન્દ્રિયાભ્યાં સહાપશ્ચ ચતુર્ગુણાઃ

અર્ધચન્દ્રાકૃતિ શ્ચૈતા સ્તન્માત્રાલક્ષણે કસે ।
ગન્ધં ચ તન્માત્રાત્માનં તતોગ્નિંત્ર્યશ્રપાટલમ્

ત્રિગુણં દૃષ્ટિચરણસ્ત્રોતોભ્યાં સુસમાહિતઃ ।
તન્માત્રાલક્ષણે રૂપે રસં તન્માત્રયા સહ

સંહરેદ્દ્વિગુણં વાયું સ્પર્શેતન્માત્રલક્ષણે ।
ધૂમ્રં વૃત્તં તત્કરાભ્યાં રૂપં તન્માત્રયા સહ

વાયુના સંહરેદ્યોગી ખં ચ શબ્દગુણં પુનઃ ।
તન્માત્રાલક્ષણે શભ્દે નીલોત્પલ દલપ્રભમ્

સ્પર્શં ચ તન્માત્રાત્માનં શ્રુતિપાક્સહિતં તતઃ ।
સંહૃત્ય શબ્દતન્માત્રાં સ્વાન્તે સ્વાન્તમહઙ્કૃતૌ

અહઙ્કૃતિં બુદ્ધિતત્વે બુદ્ધિં ચ પ્રકૃતૌ પુનઃ ।
જીવે ચ પ્રકૃતિં જીવં વાસનાવિવશં તતઃ

સુસૂક્ષ્મં નાભિચક્રે સ્વે ભાસ્કરાભમવસ્થિતમ્ ।
નુષુમ્નયા નાડિકયા પદ્મસૂત્રસુસૂક્ષ્મયા

ઉપર્યારોહયેદ્દેહે કુમ્ભકેન સભસ્વતા ।
ભિત્વા ચ બ્રહ્મણો રન્ધ્રં બહિર્દેહાદ્વિનિર્ગતમ્

પ્રવિશ્ય ભાસ્કરસ્યાપિ મણ્ડલાન્નિર્ગતં બહિઃ ।
અશરીરં તથા જીવં પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ દ્રુવે

સ્થિતં ધ્યાયેત્ સ્થિતં તત્ર સ્વદેહં યોનિજં દહેત્ ।
ન્યસ્તેન શિખિભીજેન પાદાગ્રેજ્વલનં દ્વિષા

પાદાદિમૂર્ધપર્યન્તં દગ્ધે દેહે નિજે તતઃ ।
નિવૃત્તિબીજં ખે ધ્યાયે ત્પૂર્ણ ચન્દ્રાયુતો પમમ્

તદુત્થપીયૂષનિધૌ જા તે પાણ્ડર પઙ્કજે ।
સ્મરેજ્જીવં સમુત્પન્નં સકાશાદ્ભ્રહ્મણ સ્તદા

જીવાત્પ્રધાનં તસ્માચ્ચ બુદ્ધિં બુદ્ધેરહઙ્કૃતિમ્ ।
તતો મનસ્તતશ્શબ્દં તન્માત્રાં ખં તતસ્સહ

પાક્છ્રુતિભ્યાં શબ્ધગુણં તન્માત્રાં સ્પર્શલક્ષણામ્ ।
વાયું સ્પર્શગુણં સાર્ધં ત્વચા હસ્તેન ચસ્મરેત્

તન્માત્રાં સ્પર્શરૂપાં તાં તતોગ્નિં સહ ચક્ષુષા ।
પદ્ભ્યાં રૂપગુણં રૂપતન્માત્રાં ચ રસં તતઃ

અપો રસગુણાઃ પાયુરસનાભ્યાં સહાબ્જજ ।
ગન્ધં ચ તન્માત્રાત્માનં સહગન્ધગુણાં ભુવમ્

સમુત્પન્નં સ્મરેદ્વિદ્વાન્ ફ્રાણોપસ્થયુતં તથા ।
ઇત્થં શરીરમાત્મીયં સૃષ્ટં મહ્યાદિભૂતજમ્

વિચિન્ત્ય પઙ્કજં બુધ્યા પ્રબુદ્ધં તદ્વિનિસ્સૃતૈઃ ।
શાતકુમ્ભમયૈઃકુમ્ભૈઃ પૂર્ણૈરમૃતવારિભિઃ

સ્નાપિતં શુદ્ધમનઘં ચિન્તયિત્વા નિજં વપુઃ ।
આરાધને હરે ર્યોગ્યં પરસ્ય પરમાત્મનઃ

ધ્યાયન્નષ્ટાક્ષરં મન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરમેવ વા ।
સૃષ્ટિસ્થિતિલયવ્યાસૈ ર્હસ્તન્યાસ પુરસ્સરમ્

ન્યસ્યેદઙ્ગ્રષુ મૂર્ધાદિ પાદાન્તેષુ યથા તથમ્ ।
તલં પૃષ્ઠં ચકરયો શ્શોધયુત્વાસ્ત્ર વિદ્યયા

અઙ્ગ્રલીનાં ચ સર્વાસાં પર્વસ્વાદ્યન્તવર્તિષુ ।
ઇષ્યતે પ્રણવન્યાસો મધ્યમેષુ ચ પર્વસુ

મન્ત્રાક્ષરાણિ વિન્યસ્યે ન્ન્યાસ એષ સનાતનઃ ।
પર્વદક્ષિણ તર્જન્યાઃ પ્રક્રમ્યાઙ્ગુલિપર્વસુ

દક્ષિણેતરતર્જન્યાઃ પર્વાન્તં સાધકોત્તમઃ ।
સૃષ્ટિન્યાસમિમં કુર્યા દ્વ્યત્યાસેન તુ સંહૃતૌ

પ્રક્રમ્ય તર્જનીપર્વ કનિષ્ઠાપર્વ વિશ્રમઃ ।
સ્થિતાવષ્ટાક્ષરસ્યેષ મન્ત્રસ્ય ન્યાસ ઈરિતઃ

દ્વાદશાક્ષર મન્ત્રસ્ય ન્યાસસ્સમ્પ્રતિ કથ્યતે ।
ન્યાસસ્તવલે મધ્યમયા તર્જન્યાઽઙ્ગુપર્વણિ

કૃત્વા પ્રદક્ષિણં પર્નસ્વઙ્ગુષ્ઠેનેતરેષુ તુ ।
સવ્યે તલે તુ વિશ્રાન્તિ સ્સૃષ્ટાનપરધા લયે

તલયોઃપ્રક્રમસ્થાને દક્ષિણેતરયોર્દ્વમયોઃ ।
કનિષ્ઠયોશ્ચ વિશ્રાન્તિઃ પર્વણો રુભયોરપિ

દ્વાદશાક્ષર મન્ત્રસ્ય ન્યાસોઽયં કમલાસન ।
હૃદયાદીનિ ચાઙ્ગાનિ ધ્યાત્વાઽઙ્ગુષ્ઠાદિ પઞ્ચસુ

ન્યસ્યેન્નખમુખે નેત્રે તલે સવ્યે ગદા ધરૌ ।
સવ્યેતરે પદ્મચક્રેન્યસ્યેસ્ન્યાસઃ કરદ્વયે

ઈરિતસ્તલયોર્મન્ત્રં ધ્યાત્વા તેજોભિરુ જ્વલમ્ ।
તાભ્યાં મૂર્દ્ધાદિપાદાન્તં દેહે ન્યસ્યે ત્સમૂહિતઃ

વ્યાપકં કઞ્ચુકં યદ્વા મન્ત્રમક્ષરશસ્તતઃ ।
મૂર્દ્નિનેત્રે મુખે ચિત્તે નાભ્યાં ગુહ્યે ચ જાનુનિ

ચરણૌ ક્રમશસ્સૃષ્ટૌ ન્યાસો મન્ત્રસ્ય ઇષ્યતે ।
વિપરીતક્રમોજ્ઞેય સ્સંહૃતૌ પાલને પુનઃ

નાભ્યાદિ પૃદયાન્તેષુ ન્યાસોઙ્ગેષુ પ્રકીર્તિતઃ ।
અષ્ટાક્ષરસ્ય મન્ત્રસ્ય સ્થાનાન્યેતાનિ તાનિ ચ

શિરસઃ પશ્ચિમં પૂર્વં દક્ષિણં ચોત્તરં તતઃ ।
ચત્વારિ ચ ચતુર્વક્ત્રસ્થાનાનિ દ્વાદશાક્ષરે

મૂર્ધ્નિ મધ્યમયાઽઙ્ગુલ્યા તર્જન્યા સહ ચક્ષુષોઃ ।
ન્યસ્યેન્મુખેઽનામિકયા સાઙ્ગુષ્ઠેન ચ મન્ત્રવિત્

અઙ્ગુષ્ઠ તર્જનીભ્યાં તુ હૃદયે ન્યસનં ભવેત્ ।
તથાઙ્ગુષ્ઠ કનિષ્ઠાભ્યાં નાભૌ ન્યાસઃ પ્રશસ્યતે

વિનાઙ્ગુષ્ઠેન શેષાભિર્ગુહ્યે જાનુનિ ચોભયોઃ ।
સમસ્તાભિશ્ચરણયો રિત્યષ્ટાક્ષરભૂમયઃ

પ્રાગ્ભાગે શિરસોઙ્ગુલ્યા ન્યાસોઽઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણે ।
તર્જન્યા પશ્ચિમે ભાગે ન્યાસોઽનામિક યોત્તરે

કનિષ્ઠયાતધૈતાસ્સ્યુર્દ્વાદશાક્ષરભૂમયઃ ।
રૂપં ક્રમ્ણાક્ષરાણાં ન્યાસકાલે વિચિન્તયેત્

શુક્લં હિરણ્યયં કૃષ્ણં રક્તં કુઙ્કુમ સન્નિભમ્ ।
પદ્મકિઞ્જલ્ક સદૃશં સર્વવર્ણ કમષ્ટકમ્

સિતં કૃષ્ણં ચ ધૂમ્રાભં શ્યામં તારાનિભં તતઃ ।
સ્ફટિકાભં ચ શજ્ખાભં કક્તં શુક્લં ચ લોહિતમ્

તમોરૂપં પીતવર્ણં ધ્વાત્વામન્ત્રદ્વયાક્ષરમ્ ।
સ્થાને યથોક્તે વિન્યસ્ય ષડઙ્ગન્યાસમાચરેત્

હૃદયં ચ શિરશ્ચેવ શિખા કવચ મેવ ચ ।
નેત્રમસ્ત્રં ષડેતાનિ હૃદયે મસ્તકે તથા

શિખાયામાનુપૂર્વ્યેણ સ્કન્થસ્યોભય પાર્શ્વયોઃ ।
નેત્રયોર્દિક્ષુ સર્વાસુ ન્યસનીયાનિ ભૂમિષુ

રૂપાણિ ષણ્ણાં કુમુદં બન્ધૂક મસિતોત્પલમ્ ।
અબ્જકેસર મમ્ભોજ મતસી સૂન સન્નિભમ્

દિવ્યાયુધધરં દિવ્યવસ્ત્રમાલ્યાનુ તેપનમ્ ।
કૌસ્તુભં વનમાલાં ચ શ્રીવત્સં દિવ્યલક્ષણમ્

બિભ્રાણં ભાવયેત્સાક્ષાદાત્માનં પરમેશ્વરમ્ ।
અર્ચયેન્ન્યાસબીજાનિ ગન્દપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્

માનસૈરૂપ ચારૈશ્ચ હૃદયામ્ભોરુહે સ્ધિતમ્ ।
હોમાન્તમર્ચ યેત્પૂર્વં પાસુદેવં સનાતનમ્

આત્મ શુદ્ધિરિયં પ્રોક્તા મન્ત્રશુદ્ધિસ્તુ કથ્યતે ।
ષદ્વિંશે નાર્ણબીજેન મન્ત્રબીજાનિ શોષયેત્

સપ્તવિંશેન બીજેન દહેદેતાનિ વર્ણશઃ ।
અષ્ટાવિંશેન બીજેન ખે ચ સ્તમ્ભ નમાચરેત્

એકોનત્રિંશબીજેન તાન્યેવ ક્ષા લયેત્પુનઃ ।
હુઙ્કારેણ પ્રબુદ્ધાનિ ફટ્કારેણ વિચક્ષણઃ

કુર્યાદભિમુખાન્ય ન્વક્પ્રણવેન વિશોધયેત્ ।
તમક્ષમાલયા શુદ્ધં જપેન્મન્ત્રં સમાહિતઃ

અષ્ટોત્તર શતં વારા નષ્ટાવિંશતિ મેવ વા ।
અષ્ઠૌ વામન્ત્રવિન્મન્ત્રં બીજાદ્યન્ત પુઠીકૃતમ્

પૂજાદ્રવ્યાણિ સર્વાણિ ક્ષાલયેચ્ચામ્બુ પૂરિતામ્ ।
દક્ષિણે વામપાર્શ્વેવા વિનિવેશ્ય ગલ ન્તિકામ્

અર્ઘ્યાદિ પાત્રાણ્યાદાય ગાયત્ર્યા વિષ્ઠુપૂર્વયા ।
પ્રક્ષાલ્ય પાદેષ્પાદધ્યાદ્દેવસ્યાગ્રેઽથ પદ્મજ

પાદ્યં મધ્યે દક્ષિણેઽર્ઘ્યં પામે ચાચમનીયકમ્ ।
તસ્ય પાર્શ્વસ્ય પાર્શ્વેતુ વામે સ્નાનીયપાત્રકમ્

પૂર્ણાનિ ગાલિતામ્બોભિઃ પાત્રાણિ નિગમાદિના ।
સંસ્પૃશ્યાર્ઘ્યાદિ પાત્રેષુ દ્રવ્યાણિ વિનિવેશયેત્

કુશાગ્રમક્ષતં પુષ્પં ફલં મલયજં તથા ।
તિર્લા સિદ્ધાર્થસહિતાન્ યવા ન ર્ઘ્યસ્ય ભાજને

તિલાન્ દૂર્વાં વિષ્ણુપર્ણીં શ્યામાકં પદ્મમક્ષતમ્ ।
પ્રાદ્યપાત્રે ષડેતાનિ દ્રવ્યાણિ વિનિવેશયેત્

એલાલવઙ્ગકર્પૂરં જાતીતક્કોલ ચન્દનમ્ ।
પુષ્પાણ્યાચમનીયે તુ પાત્રે દ્રવ્યાણિ કલ્પયેત્

સન્ધં સર્વૈષધી રત્નફલબીજ કુશાનિ ચ ।
તિલાનિ ચાક્ષતં ચૈવ દધિક્ષીરઘૃતાનિ ચ

રજની દ્વાદશાઙ્ગાનિ સ્નાનીયે ચ વિનિક્ષિપેત્ ।
કોષ્ઠં માંસીહિરિદ્રે દ્વે મુરાશૈલેયચમ્પકાઃ

વચાકચોરમુસ્તાશ્ચ સર્વૌષધ્યઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
તિલાનિ તુલસી ચૈવ નિક્ષિપેચ્છાન્તિ વારિણિ

દ્વાદશારં ભાસમાનં ચક્રં મધ્યેતુ ભાસ્કરમ્ ।
હસ્તે પામેતરે ધ્યાત્વાદીપ્તૌસ્તદ્રશ્મિભિઃ પુનઃ

દ્રવ્યાણિ દગ્ધ્વાનિશ્શેષં ભસ્મીભૂતાનિ તાનિ ચ ।
દક્ષિણેતરહસ્તસ્થેસિતે પદ્મે વિકસ્વરે । 3.97 ॥
દલૈષ્ષોડશભિર્યુક્તે ચન્દ્રં પીયૂષકશ્મિભિઃ ।
હ્લૌદયન્તં સ્થિતં ધ્યાત્વા તદુત્થૈરમૃતામ્બુભિઃ

સિક્તાનિ જાતાનિ પુન ર્યાગયોગ્યાનિ ભાવયેત્ ।
હસ્તયોરુભયોર્દેવં ધ્યાયેન્ના રાયણં પ્રભુમ્

તાભ્યામર્ઘ્યાદિપા ત્રેષુ સ્પૃષ્ટ્વા દ્રવ્યાણિ વિશ્વતઃ ।
સકૃત્સકૃત્સમ્ભૃતાનિ ગાયત્ર્યા વિષ્ણુપૂર્વયા

અભિમન્ત્ર્ય તતો મુદ્રાં સૌરભેયીં પ્રદર્શયેત્ ।
તદ્દુગ્ધેન ચ પાત્રાણિ પૂરિતાનિ વિચિન્તયેત્

ઓમર્ઘ્યમિત્યાદિ પૂર્વં કલ્પયામીતિ ચોચ્ચરન્ ।
સ્પૃશેત્પાત્રાણિ હસ્તેન પાત્રેઽન્યસ્મિન્નન ન્તરમ્

અર્ઘ્યપાત્રાજ્જલં કિઞ્ચદ્ગૃહીત્વા વિનિવેશયેત્ ।
દક્ષિણએતરહસ્તે તત્ પાત્રં સંસ્થાપ્ય મન્ત્રયેત્

મન્રૈણ મૂલભૂતેન વારાન્ સપ્તતદમ્બના ।
પઠંસૈનાસ્ત્ર મન્ત્રેણ દ્રવ્યાણ્યાત્માનમેવ ચ

પ્રોક્ષ્ય કૂર્ચેન દેવસ્ય યોગપીઠં પ્રકલ્પયેત્ ।
અભિન્ને સહજે પીઠે પ્રતિમાયાશ્ચતુર્મુખ

આધારં પ્રથમં રૂર્મં કાલાગ્નિં તદનન્તરમ્ ।
ઉપરિષ્ટાચ્ચ ભોગીન્દ્રં પણાભિર્ભૂમિમણ્ડલમ્

ચતુરશ્રં સહસ્રેણ બિભ્રાણં બલવત્તરમ્ ।
ભુવશ્ચોપરિ ધર્માદ્યાઃ કલ્પ્યા યોગાસનાઙ્ઘ્રયઃ

આગ્નેયાદિષુ ચત્વારશ્ચતસૃષ્વેવ પદ્મજ ।
અધર્માદ્યાશ્ચ તાવન્તઃ પ્રાગાદ્યાસુ યથાક્રમ્

આશાસુ તાવતીષ્વેવ પુરુષાકૃતયસ્થ્સતાઃ ।
ચતુર્ભુજાસ્સિંહવક્ત્રાસ્સિતાઃ પૂર્વઽરુણાઃ પરે

હસ્તાભ્યામપિ મુખ્યાભ્યાં રચિતાઞ્જલિ સમ્પુટાઃ ।
અવરાભ્યાં ચ બિભ્રાણા હસ્તાભ્યાં યોગપીઠિકામ્

મધ્યે સદા શિવો દેવ સ્તદ્વદેવ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અથવા પુરુહૂતાદ્યા દિક્ષુ પ્રાગાદિષુ ક્રમાત્

અષ્ટાવષ્ટનુ પીઠસ્ય પાદરૂપેણ ધારકાઃ ।
ઈષાશ્ચતસ્રઃ પૂર્વાદ્યાઃ તસ્ય વેદ ચતુષ્ટયમ્

અહઙ્કારાસ્ત્રયઃ પાશા ગુણાસ્સત્વાદયો ગુણાઃ ।
તૂલિકા પઞ્ચભૂતાત્મા જીવાત્માસ્તરણં તથા

અગ્ને સ્સોમસ્ય સૂર્યસ્ય મણ્ડલાન્યુ પરિક્રમાત્ ।
અમ્ભોજમુપરિષ્ટાચ્ચ વલર્ક્ષંદ્વાદશચ્છદમ્

સ્મેરકેસરસમ્પૂર્ણં મધ્યે વિપુલકર્ણિકમ્ ।
ભદ્રાસનં કલ્પયીત્વા યથો ક્તેનૈવ વર્ત્માના

અર્ચયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પીઠપાર્શ્વૈતુ દક્ષિણે ।
બ્રહ્માણં વિષ્ણુ મીશાનં સમારાધ્ય તથોત્તરે

સનત્કુમારં સનકં સનન્દં ચ સભાજયેત્ ।
પાર્શ્વેચ પશ્ચિમે દુર્ગાં વિઘ્નેશં નારદં તથા

આત્મનશ્ચ ગુરૂન્ ધ્યાત્વા પ્રારભેતાચ્યુતાર્ચનમ્ ।
આવાહનપદં પાત્રં પ્રક્ષાલિતમથામ્બભિઃ

પૂરમેસ્મૂલમન્ત્રેણ હસ્તાભ્યાં ચ સમુદ્ધરેત્ ।
લલાટસમમેતસ્મિન્નન્તરાવાહ્ય કેશવમ્

મૂલબિમ્ભા દ્યથાદીપં દીપાદવિકૃતં તથા ।
યતુરુચ્છારયેન્મન્ત્રમાગચ્છ પદસં યુતમ્

તેનતોયેન કર્માર્ચાંસિઞ્કેત્કૂર્ચેન મૂર્ધનિ ।
તત્ર સન્નિહિતં દેવં કર્માર્ચાયાં વિચિન્તયેત્

પ્રણમ્યકિઞ્ચદુત્થાય સ્વાગતો કૈરનન્તરમ્ ।
દર્શયેત્પ્રતિમામુદ્રાં કલ્પયીત્વા ચ સન્નિધિમ્

યાગાવસાનિકીં તત્ર પ્રાર્થયેત હરેઃ સ્થિતમ્ ।
સમ્મુખીકરણં કુર્યાત્પુણ્ડરીકાક્ષવિદ્યયા

દદ્યાચ્ચ મૂલમન્ત્રેણ સપર્યાસનમાદિતઃ ।
યથા દેહે તથાર્ચાયાં મન્ત્રન્યાસં સમાચરેત્

હસ્તન્યાસં વિના શઙ્ખચક્રમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ।
નાવાહયેદેકબેરે સુરસિદ્ધાવતારિતે

ઋષિભિર્મનુજૈર્વાપિ સ્થાપિતે નિશ્ચલે હરૈ ।
સુસ્થતેઽભિમુખીભાવસ્ત દેવાવાહનં હરેઃ

યથાગ્નિમાહિતં કુણ્ડે યથા વા પુરુષં સ્થિતમ્ ।
કાલે પ્રબોધયેદેવમર્ચને બોધયેદ્ધરિમ્

કલ્પનં યોગપીઠસ્ય મન્ત્રન્યસનમેવ ચ ।
બિમ્બે સ્થિરે સદા કાર્યં પૂજારમ્ભે ચતુર્મુખ

અર્ઘ્યવસ્ત્રામ્બરાકલ્પ પુષ્પગન્ધાનુલેપનૈઃ ।
પ્રત્યર્ચિતં સ્થિતં ધ્યાયેત્પાદ્યચમનયોઃપુનઃ

આસીનં સ્નાનકાલે ચ પદ્માસનસુખાસને ।
નૈવેદ્યધૂપદીપાદાપાસીનં સ્વસ્તિકાસને

ઉપચારેષુ ચાન્યત્ર તત્તત્કર્માનુસારતઃ ।
સ્થિતમાસીનમથવા દેવં ધ્યાયેત પૂજકઃ

અર્ચયામીતિ સામ્નાતુ ક્ષિપેત્પુષ્પાઞ્જલિં હરેઃ ।
વિભો સકલલોકેશ વિષ્ણો જિષ્ણો પ્રભો હરે

ત્વાં ભક્ત્યા પૂજયામ્યદ્ય ભોગૈ રર્ઘ્યૂદિભિઃ ક્રમાત્ ।
દિવ્યેનાર્ઘ્યોપચારેણ યથાશક્તિ યથાવિધિ

અર્ચયિષ્યામિ સમયે ભગવન્તં જનાર્દનમ્ ।
ઇતિ વિજ્ઞાવ્ય દેવેશં યજેદર્ઘ્યાદિભિઃક્રમાત્

ભક્તિનમ્રેણ શિરસા દદ્યાદર્ઘ્યંચ મૂર્ધનિ ।
પાદારવિન્દયોર્દદ્યાત્પાદ્યં પાદ્યપ્રતિગ્રહે

ધ્યાયેદાચમનીયસ્ય દાનકાલે જગર્દુરુમ્ ।
આચામન્તમિવામ્ભોભિ સ્સાક્ષાદમ્ભઃ પ્રતિગ્રહે

ઉપચર્યોપચારેણ મધુપર્કાદિના હરિમ્ ।
હસ્તાભ્યાં શિરસા પદ્ભ્યાં મનસા ચધિયા તથા

અહઙ્કારેણ ચાત્માનં નિપાત્ય ધરણી તલે ।
અનેન પ્રણિપાતેન પ્રણિપત્ય જનાર્દનમ્

દસોઽહં તે જગન્નાથસવુત્રાદિપરિગ્રહઃ ।
પ્રેષ્યં પ્રશાધિ કર્તવ્યે માં નિયુઙ્ક્ષ્વહિતે સદા

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવેશં પરિવારામ્ પ્રકલ્પયેત્ ।
યોગાસનાબ્જપત્રેષુ પૂર્વાદિષુ યથાક્રમમ્

દ્વાદશ દ્વાદશસ્વેવ શક્તીશ્શ્રીવત્સપૂર્વિકાઃ ।
શ્રીવત્સં વનમાલાં ચમાયાં યોગાત્મિકાં તથા

વૈષ્ણવીં વિમલાં સૃષ્ટિં શક્તિમુત્કર્ષિણીમપિ ।
પ્રજ્ઞાં સત્યાં તથેશાનામનુકમ્પાંપિતામહીં

પ્રથમાવરણે ચાપિ દક્ષુ પ્રાગાદિષુ ક્રમાત્ ।
વ્યાપ્તિં કાન્તિંચતૃપ્તિંચશ્રદ્ધાં વિદ્યાં જયાં ક્ષમામ્

શાન્તિંચ શક્તીરષ્ટૈતાઃ કૃત્વા ચામરધારિણીઃ ।
તતો દ્વિતીયાવરણે સઙ્ખદ્યાયુધધારિણઃ

પુરુષાનષ્ટ પૂર્વાદિષ્વાનુ પૂર્વ્યેણ કલ્પયેત્ ।
તૃતીયાવરણે સ્વાસુ દિક્ષ્વિન્દ્રાદીન્ પ્રકલ્પયેત્

બહિરાવરણે તાર્ક્ષ્યં ભગવત્પ્રમુખં તથા ।
વિષ્વક્સેસં તધૈ શાન્યાં દ્વિતીયાવરણાદ્બહિઃ

પરિવારા નિરીક્ષેરન્ સર્વે પ્રાઞ્જલયો હરિમ્ ।
દદ્યાચ્ચ પાદુકે સ્નાતુમુત્થાનસમયે હરેઃ

ઇદંવિષ્ણુરિતિ દ્વાભ્યાં પાદુકારોહણં હરેઃ ।
ઉદ્ધરેચ્ચ હરિં સ્નાતુમુત્તિષ્ઠ બ્રહ્મણસ્સ્પતે

ઇતિમન્ત્રેણ દેવેશં પ્રાપયેત્ સ્નાનપીઠિકામ્ ।
મન્ત્રસ્તુ ભદ્રંકર્ણેભિરિતિ સ્નાનાસનાસને

સાવિત્ર્યા વિતરેદર્ઘ્યં પાદ્યં ત્રીણિપદેતિ ચ ।
આપઃ પુનન્ત્વિત્યેતેન મન્ત્રેણાચમનક્રિયા

દન્તધાવન કાષ્ઠં ચ તદ્વિષ્ણોરિતિ નિર્વપેત્ ।
અભ્યઙ્ગં પામદૈવ્યેન કુર્યાદુદ્વર્તનં પુનઃ

કાર્યં વિષ્ણોર્નુકમિતિ મન્ત્રેણામલકાદિકં ।
પ્રતદ્વિષ્ણુરિતિ ક્ષાલ્યમભિષેક વિધિસ્તતઃ

અપાહિષ્ઠેતિ તિસૃભિરતોદેવા અવન્ત્વિતિ ।
કઙ્કતેન મૃજેત્કેશાન્ કલશૈસ્સ્નપનં તતઃ

હિરણ્યવર્ણાં હરિણીમિતિ લેપો હરિદ્રયા ।
હિરણ્યવર્ણાં શ્શુચયઃપાવકેતિ ચતસૃભિઃ

ક્ષાલ્યો સન્ધામ્બુના દેહઃ પુનસ્તં કુઞ્કુમેનતુ ।
આલિપ્ય વિષ્ણુગાયત્ર્યા ક્ષાલમેત્પાવમાનીભિઃ

બ્રહ્મજિજ્ઞાનમિતિ ચ કયાનશ્ચિત્ર અભુવત્ ।
ઇત્યેવ મર્ઘ્યપાદ્યાદ્યૈ ર્યજેદાદ્યં મહેશ્વરમ્

પરિષિચ્ય તુ સાવિત્ર્યા સૂક્તેન પુરુષાત્મના ।
સહસ્રધારયા સ્નાનં યદ્વાકુમ્ભેન તદ્ભવેત્

અગ્નિર્મૂર્દ્ધેતિમન્ત્રેણ પ્લોતેનાઙ્ગામ્બુ નિર્હૃતિઃ ।
વિષ્ણુગાયત્રિયા દદ્યા દ્વસ્ત્રે દ્વે ધૌતનિર્મલે

પ્રણવેન બ્રહ્મસૂત્રમુત્તરીયં ચ કલ્પયેત્ ।
અચાન્તમન્વધિષ્ઠાય પાદુકે મણ્ડનાસને

સુખાસીનાય દેવાય પ્રાગ્વદર્ઘ્યાદિ નર્વપેત્ ।
ધૂપેનાગુરુજે નાર્દ્રામૂર્ધ્રાનં દિવૈત્યૃચા

કેશાન્ સંશોષ્ય શુચિના ચન્દનેન સુગન્ધિના ।
ઇદં વિષ્ણુરિતિ શ્રુત્યા લેપનં વપુષિસ્મૃતમ્

જિતં ત ઇતિમન્ત્રેણ મણ્ડનૈરપિ મણ્ડયેત્ ।
પુષ્પાણિ દદ્યાત્ત દ્વિષ્ણો રિતિમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

ઇરાવતીતિ મન્ત્રેણ પાદયોરક્ષતાન્ ક્ષિપેત્ ।
અઞ્જનં વિષ્ણુગાયત્ર્યાવ્યાહૃત્યાદર્વણેક્ષણમ્

જિતં ત ઇતિ ધૂપૈશ્ચ ધૂપયેદગુરૂત્થિતૈઃ ।
ઉદ્ધીપ્યસ્વેતિ મન્ત્રેણ દીપારોપણ મિષ્યતે

તિલાન્ વસ્ત્રં તથા હેમ તામ્બુલં તણ્ડુલાનપિ ।
ફલાનિ ગવ્યમાઘારં ગાશ્ચધ્યાનં યથાવસુ

ગોગ્રાસં દેશિકાયૈવ દદ્યાદ્દેવસ્ય સન્નિધૌ ।
અધિપસ્ય તથા રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય સકલસ્ય ચ

પ્રજાનાં બ્રાહ્મણાદીનાં દાનમભ્યુદયાવહમ્ ।
અપનીતે યવનિકાપટે ભક્તાનુકમ્પયા

ઘોષયેત્તૂર્યઘોષેણ નૃત્તં ગીતં તથાચરેત્ ।
સ્તોત્રાણિ ચ કથાશ્ચિત્રા વેદનાઙ્ગાનિ ષટે તથા

પઠેયુરગ્રે દેવસ્ય સર્વમન્યચ્ચ મઙ્ગલમ્ ।
આચરે ત્પાદુકે દત્વા ગમયેદ્ભોજનાસનમ્

દત્વાર્ઘ્યં પાદ્યમાચામં મધુપર્કં નિવેદયેત્ ।
પ્રણવેન તતો દદ્યા ત્તામ્બૂલીમાસ્ય શોધનીમ્

હ વિર્નવેદયેત્સિદ્ધં ભોજ્યભક્ષ્યાદિકં તથા ।
મધુરાતિ કસોપેતં વિધ્યુક્તં સુસમાહિતેઃ

સુસંસ્કૃતૈશ્ચ નિષ્પન્નૈર્યક્તમન્યૈઃફલાદિભિઃ ।
અપક્તૈરપતિપક્વૈશ્ચ યથા યોગં પ્રકલ્પયેત્

રાજોપચાર વત્સર્વમુપ ચારે પ્રકલ્પયેત્ ।
પ્રોક્ષિતં ચાસ્ત્રમન્ત્રેણ પરિષિચ્ય ચ મર્મણા

પ્રણવેનાર્હણે દત્તે દહનાપ્લાવનાદિકે ।
કૃતે ચ સુરભીમુદ્રાં દર્શયિત્વાચ દેશિકઃ

ન્યસ્તેઽર્ઘ્યપુષ્ટે સંસ્પૃષ્ટે વિષ્ણુહસ્તે સમાધિના ।
અન્વારબ્ધેન સવ્યેન પાણિના દક્ષિણેન તુ

પ્રગૃહી તાર્ઘ્યપુષ્પેણ દર્શિતગ્રાસમુદ્રયા ।
દેવસ્ય ત્વેતિ મન્ત્રેણ નૈ વેદ્યં તદ્યથોદિશમ્

દેવસ્ય દક્ષિણે હસ્તે નિર્વપેત્સાધરસ્સ્વયમ્ ।
દત્તેઽન્નપાનકે હસ્તે પાનીયે ચ સુસંસ્કૃતે

કૃતે ચાચમને દદ્યાત્તામ્ભૂલી માસ્યશોધિનીમ્ ।
ક્રિયાકલાપં પૂજાદૈ કર્માર્ચાયાં યદીરિતમ્

તત્સર્વં ધ્રુવબેરાદૌ યથાસમ્ભવમાચરેત્ ।
અર્ઘ્યાદિષૂપચારેષુ કર્તવ્યેષુ યથાતથમ્

મન્ત્રપૂર્વેષુ સર્વષુ વાચમેનામુદીરયેત્ ।
દિવ્યેનાર્ઘ્યોપચારેણ યથાશક્તિ યથાવિધિ

અર્ચયિચ્યામિ સમયે ભગવન્તં જનાર્દનમ્ ।
ઇત્યાદિકામવિતથાં પૂજકસ્સુસમાહિતઃ

ચતુર્ભિરેવગન્ધાદ્યૈઃ પરિપારાર્ચનં મતમ્ ।
સર્વસ્મિન્નુપચારે ચ સ્તુત્યન્તેઽપુષ્ઠિતે પુનઃ

જપેચ્ચ પૂજકો મન્ત્રં યથોદીરિતસઞ્ખ્યયા ।
દ્વાદશાક્ષરમન્યં વા તદન્તે હુહુયાદ્બહિઃ

ભૂતેભ્યો બલિદાનં ચ કુર્યાન્નિત્યં મહોત્સવમ્ ।
વિજ્ઞાપ્ય દેવદેવેશં પૂજકઃ પ્રણમેત્સ્વયમ્

આદદીતાવશિષ્ટાનિ પૂજાવસ્તૂનિ કૃત્સ્નશઃ ।
તૈરાત્મપૂજનં કુર્યાત્તુષ્યેત્તેનાપિ કેશવઃ

મન્ત્રૈર્યથોક્તૈરારાધ્ય સૂક્તેન પુરુષેણ વા ।
અથવાદ્વાદશાર્ણાદ્યૈર્મન્ત્રૈર્બિમ્ભમુખે હરિમ્

પ્રપદ્યતે પરં શ્રેયા નિષ્કામો યદિ પૂજકઃ ।
કામનાયાસ્તુ કામ્યાનિ ફલાનિ પ્રતિ પદ્યતે