પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.2

યે દીક્ષાયામધિકૃતા યે ચ તત્ર બહિષ્કૃતાઃ ।
તે યથાવદશેષેણ કથિતાઃ પુરુષોત્તમ

દીક્ષા સ્વરૂપવિષયે બુભુત્સા મમ સમ્પ્રતિ ।
વિજૃમ્ભતે તત્સ્વરૂપમુપદેષ્ટું ત્વમર્હસિ

પ્રતિષ્ઠાવિધિવત્સર્વં દીક્ષામણ્ડપમાદિતઃ ।
કારયિત્વા શુચૌ દેશે તદ્વદેવ ચતુર્મુખ

દેશે ચ પશ્ચિમે વેદ્યાઃ ગુણ્ડં તાલત્રયાદ્બહિઃ।
કારયિત્વાદ્વિજેન્દ્રાદિ વર્ણાનામનુપૂર્વશઃ

અનુકૂલં ચતુષ્કોણં તાલદ્વયમિતાન્તરમ્ ।
વૃત્તં ગોકર્ણયુગ્મેન વિસ્તીર્ણં તદનન્તરમ્

ચાપાકારં વિતસ્તિભ્યાં વિસ્તારાયામ સમ્મિતમ્ ॥
ત્રિકોણમિતરત્કુણ્ડં પ્રાદેશદ્વયવિસ્તૃતમ્

આયામસ્સ્રુક્સ્રુવાદીનામીદૃશો બ્રાહ્મણાદિષુ ।
દશમ્યાં યાગસમ્ભારાસ્સમ્ભૂર્યાન્સમિધાદયઃ

એકાદશ્યાં તુ સાયાહ્ને તિથૌ સ્યાદધિવાસનમ્ ।
મણ્ડપે યજને સ્થાપ્યં દ્વારકુમ્ભાદિ પૂર્વવત્

ધારણાશોધિતતનુશ્ચક્રાબ્જં વર્તયેદ્ગુરુઃ ।
કુમ્ભં ચ હેમાદિમયં કરકં ચાપિ તાદૃશમ્

ગાલિતોદકસમ્પાર્ણં ન્યસ્તરત્નસુવર્ણકમ્ ।
સૂત્રવેષ્ટિતનર્વાઙ્ગ્રં પ્રક્ચન્દન પરિષ્કૃતમ્

અહતાભ્યાં ચ પાસોભ્યાં ચ્છાદિતં દોષવર્જિતમ્ ।
અસ્ત્રેણ શતવારં તુ કરકં ચાભિમન્ત્રયેત્

અચ્છિન્નધારયા સિઞ્ચે દ્વેદિકાં પરિતો ગુરુઃ ।
પ્રાદક્ષિણ્યેન કરકં નીત્વા કુમ્ભં ચ પૃષ્ઠતઃ

ઐશાને ચક્રપદ્મસ્ય ભાગે ધાન્યે નિવેશયેત્ ।
દક્ષિણે કલશં વામે કરકં મૂલવિદ્યયા

કુમ્ભે ચ હરિમાવાહ્ય પૂજયેચ્છાસ્ત્રવર્ત્મના ।
યજેત દેવં ચક્રાબ્જમણ્ડલે કમલાસન

સાઙ્ગ્રં સપરિવારં ચ યથાવિધિ યથાક્રમમ્ ।
મથિત્વાઽષ્ટાક્ષરેણાગ્નિં ગુણ્ડે તં વિનિવેશયેત્

તત્ર સિદ્ધં ચરું કૃત્વા ચતુર્ધૈકં નિવેદયેત્ ।
મણ્ડલસ્થાય હરયે કુમ્ભે ભાગમથેતરમ્

અગ્નૌ ચૈકં સ્વયં ચૈકમુપ યુઞ્જીત દેશિકઃ ॥
સમિધશ્શતમષ્ટા ચ જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ

આજ્યહોમોઽપિ તદ્વત્સ્યાન્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્ ।
ચરું નૃસૂક્તેન તથા પૂર્ણાહુત્યન્ત મન્યતઃ

શિષ્યં સ્નાતં જિતક્રોધં મદાદ્યેર્વર્જિતં શુચિમ્ ।
અહતક્ષૌમવસનં સોત્તરીયમલજ્કૃતમ્

આહૂય પાસસા બધ્વા ગુરુર્નેત્રે સ્વ વિદ્યયા ।
આત્મનો દક્ષિણેપાર્શ્વે નિવેશ્ય પ્રાઙ્મુખં યથા

તેન દર્ભૈશ્છ સંસ્પૃષ્ટઃ પુણ્ડરીકાક્ષ વિદ્યયા ।
દ્વાદશાહુતિમાજ્યેન જુહુયાચ્ચરુણા તથા

સમિત્પુષ્પતિલૈશ્ચાપિ તતઃ પ્રસૃતિ મુદ્રયા ।
ત્રિર્મૂર્ધ્નિ શિષ્યમાલભ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન દેશિકઃ

અષ્ટાક્ષરેણ મન્ત્રેણ તતો ભસ્મ સમિદ્ભવમ્ ।
પાણ્ડરં મૂર્ધ્નિ શિષ્યસ્ય વિનિવેશ્યોર્ધ્વ પુણ્ડ્રકમ્

અસ્ત્રમન્ત્રેણ ભધ્નીયા ત્સૂત્રં પ્રતિસરં કરે ।
પીત્વા શિષ્યઃ પઞ્ચ ગવ્યં પ્રણવેન ચરું તતઃ

ભુઞ્જીત કાયશુદ્ધ્યર્થં દર્ના કાષ્ઠેન ધાવયેત્ ।
દન્તકાષ્ઠં ચ ભૂભાગે નિપાત્યાગ્રં વિલોકયેત્

નૈરૃતે મારુતે યામ્યે યદ્યગ્રમશુભં ભવેત્ ।
શુભમન્યત્ર દિગ્ભાગે કાષ્ઠાગ્રે પ્રતિતે ભવેત્

અશુભં શાન્તિહોમેન શામ્યેચ્છુ ભકરશ્ચસઃ ।
નારસિંહેન મન્ત્રેણ તિલૈકષ્ટોત્તરં શતમ્

હોમઃ કાર્યસ્તતશ્શિષ્યમાચાન્તં દેપવન્નિદૌ ।
કરે ગૃહીત્વા દે વેશં પ્રણમ્ય ગુરુરાત્મવાન્

વિજ્ઞાપયેદિમાં ગાધામુચ્ચાર્ય કમલાસન ।
સંસારપાશબદ્ધાનાં પશૂનાં પાશમોક્ષણે

ત્વમેવ શરણં દેવ ગતિકન્યાન વિદ્યતે ।
વાશમોક્ષણહેતુર્યસ્ત્વત્સમારાધનાત્મકઃ

તેનેમાન્ જન્મપાશેન પાશિતાન્ પશુજન્મનઃ ।
વિપાશયાદિદેવેશ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય શિષ્યં તં માયાસૂ ત્રેણવેષ્ટયેત્ ।
શુક્લં કક્તં ચ કૃષ્ણં ચ ત્રિવર્ણં ત્રિગુણીકૃતમ્

સૂત્રં પુનશ્ચત્રિગુણં કૃત્વા સૂત્રેણ તાદૃશા ।
શિખાં પ્રક્રમ્ય પાદાન્તં પઞ્ચવિંશતિ સઙ્ખ્યયા

વેષ્ટયેન્મૂલમન્ત્રેણ કાયં શિષ્યસ્ય સર્વતઃ ।
જુહુયાત્તેન મન્ત્રેણ શિષ્યં સંસ્પૃશ્ય દેશિકઃ

સર્પિષાષ્ટોત્તરશતં પારાન્ પૂર્ણાહુતિં તતઃ ।
સ્વપ્નાધિપતિમન્ત્રેણ સર્પિષાષ્ટોત્તરં શતમ્

સ્વપ્નદર્શનસિદ્ધ્યર્થં જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ ।
માષોદનેન ભૂતેભ્યો બલિં દદ્યાત્સમાહિતઃ

વિમુક્તનેત્રબન્ધસ્ય શિષ્યસ્ય તનુબન્ધનમ્ ।
માયાસૂત્રં સમાદાય શરાવેન્યસ્ય નિક્ષિપેત્

કુમ્ભપાર્શ્વેશરાવેણ પિધાયાન્યેસ દેશિકઃ ।
દર્ભાનાસ્તીર્ય તત્તલ્પે શિષ્યસ્વાપનમાચરેત્

મણ્ડલસ્થં ચ કુમ્ભસ્થં દેવં નૂદ્વાસ યેત્તદા ।
તતઃ પ્રભાતે શિષ્યસ્ય શુભં ચેત્સ્વપ્ન દર્શનમ્

દીક્ષેત નૂચેદશુભં શાન્તિહોમં સમાચરેત્ ।
સ્નાત્વા શિષ્યેણ સહિતઃ પ્રવિસેદ્યાગ મણ્ડપમ્

ધ્વાજતોરણ કુમ્ભાદિપૂજા પૂર્વવદિષ્યતે ।
ચતુર્વિધં નિવેદ્યાન્નં સમસ્કૃત્ય પ્રદક્ષિણમ્

શિષ્યં તુ પૂર્વવન્નેત્રે બધ્વા નૂતનવાસસા ।
નિવેશ્ય વૂર્વવત્પાર્શ્વે જુહુયાત્સમિધાદિભિઃ

પ્રત્યેકમષ્ટોત્તર શતં મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ ।
માયાસૂત્રં તતશ્છિત્વા સંહારક્રમ માસ્થિતઃ

તત્વાન્યાદિશ્ય જુહુયાત્પ્રકૃત્યન્તાનિ દેશિકઃ ।
પ્રત્યેકમષ્ટોત્તર શત મષ્ટકૃત્વોઽથવાગુરુઃ

હૃત્પદ્મે પરમં જ્યોતિ ર્ધ્યાત્વા પરમપૂરુષમ્ ।
તસ્મિન્ જીવં ચ શિષ્યસ્ય સંહરેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

શોષણાદીનિ દેહસ્ય શિષ્યસમ્ભન્ધિન સ્તથા ।
કૃત્વા તત્ર સ્મરેદણ્ડં તતસ્સ્વ હૃદયામ્બુજાત્

સજ્ક્રમય્ય પુનર્જીવં પ્રકૃત્યાદિ ક્રમાત્સૃજેત્ ।
સર્ગકાલે ચ જુહુયાત્તત્વાનિ ક્રમ મૂસ્થિતઃ

સૃષ્ટ્વા સ્થૂલશરીરાન્ત મણ્ડભેદં વિચિન્તયેત્ ।
તન્મધ્યે પુરુષં ધ્યાત્વા જાતમાત્માન માત્મના

પ્રોક્ષયેન્મૂલમન્ત્રેણ નેત્રબન્ધં ચ મોચયેત્ ।
શિષ્યસ્તુ પરિધાયાન્યદ્વાસઃપાદૌ પ્રસાદ્ય ચ

અચમ્ય પાસસાઽન્યેન બદ્ધનેત્રો ન્તિકે ગુરોઃ ।
અસીત પ્રાઙ્મખસ્તસ્મિન્ શોધયેચ્ચ ષડધ્વાના

કલાધ્વા ચ પદાધ્વા ચ ભુનનાધ્વાતથૈવ ચ ।
મન્ત્રાધ્વા મન્ત્રવર્ણાધ્વાષડધ્વાનઃ પ્રકીર્તિતાઃ

પૂર્નમાજ્યાહુતિં હુત્વા મહાવ્યાહૃતિવિદ્યયા ।
હુતશેષેણ શિષ્યસ્ય પાદૌસ્પૃષ્ટ્વા તતસ્તિલૈઃ

હુત્વા નાભિં સમાલભ્યતતો હુત્વાકુશેશયૈઃ ।
સ્પૃષ્ટ્વા ચ હૃદયં હુત્વા ચરુણા મૂર્ધનિસ્પૃશેત્

અષ્ટોત્તર શતં હોમઃ પ્રત્યેકં મૂલવિદ્યયા ।
હોમન્તેચ ગુરુશ્શિષ્યં ગૃહીત્વા દક્ષિણે કરે

નીત્વા પ્રદક્ષિણં કુમ્ભં મણ્ડલં ચ યથોદિતમ્ ।
દ્વારે તિષ્ઠંશ્ચતુર્ણાં તુ દ્વારાણાં કમલાસન

મણિમુક્તાપ્રવાલૈર્વા પુષ્પૈર્વાકેવલ્તેર્ગુરુઃ ।
અઞ્જલિં પૂરયેદન્તે તતસ્તસ્ય વિકસ્વરૈઃ

પુષ્પાદિ વિકિ રેત્તસ્મિન્ મણ્ડલે ગુરુચોદિતઃ ।
યસ્મિન્ પતતિ ભૂભાગે પુષ્પાણામુત્કરસ્સ્વયમ્

તદ્ભાગાધિપમૂર્તીનાં નામાન્યસ્ય વિનિર્દિશેત્ ।
શિષ્યસ્ય કેશવાદીનિ પદં ભાગવતેતિ ચ

નામ્નામન્તે પ્રયોક્તવ્યં યદ્વા ભટ્ટારકેતિ ચ ।
બ્રાહ્મણચ્ચેત્ ક્ષત્રિયસ્ય દેહ નં નામનિર્દિશેત્

વૈશ્યસ્ય પાલશબ્દાન્તં દાસાન્તં પાદજન્મનઃ ।
તતો વિમુચ્ય દૃગ્બન્ધં દર્શયેચ્ચક્રમણ્ડલમ્

શિષ્યેણ સહિતો વેદ્યાં ધ્યાયેન્ના રાયણં ગુરુઃ ।
ધ્યાત્વાચ દક્ષિણે કર્ણે શિષ્યસ્ય પ્રણવાન્વિતમ્

મન્ત્રં દદ્યાદૃષિચ્છન્ધો દૈવતં ચાઙ્ગ્રમેવ ચ ।
દ્વાદશાક્ષરમાદૌ તુ પશ્ચાદષ્ટાક્ષરાત્મકમ્

મૂર્તિમન્ત્રાંશ્ચ તદનુ સમધ્યાપ્ય યથાવિધિ ।
કેવલં વૈષ્ણવં નામ નમઃ પ્રણવવર્જિતમ્

હું ફઢાદિવષટ્ સ્વાહાવર્જિતં કેશવાદિકમ્ ।
અધ્યાપ્યં સ્ત્રીષુ શૂદ્રેષુ તદ્વદેવાનુલોમજે

કુમ્ભસ્થં મણ્ડલસ્થં ચ હરિં શિષ્યસ્સમર્ચયેત્

આરાધ્ય હરિમુત્થાય તસ્થુષઃ પ્રઞ્જલે સ્તથા ।
મૂર્ધ્નિ શિષ્યસ્યસ ગુરુ ર્હસ્તેધ્યાત્વાબ્જમણ્ડલમ્

હસ્તં ન્યસે દ્વિષ્ણુહસ્તે તતશ્શિષ્યસ્ય દેશિકઃ ।
આચારાન્નિ યમાન્ સર્વાન્ બોધયેદગ્નિ સન્નિધૌ

મન્ત્રઃ પરસ્ય નાખ્યેયો નાક્ષસૂત્રં પ્રદર્શયેત્ ।
ન ચ મુદ્રાં નાપિ સિદ્ધિં મન્ત્રસ્ય કથયેત્ સ્વયમ્

આચાર્યનામ નવદે ન્નિ યોગાન્નાસ્ય લઙ્ઘયેત્ ।
શયનાદીંશ્ચન ગુરોરાક્રમેન્ન ચ લઙ્ઘયેત્

ન ગુરું દૂષયેદ્વાચા નાચરેત્તસ્ય વિપ્રિયમ્ ।
ગુરુવદ્ગુરુદારેષુ વર્તિતવ્યમસન્નિધૌ

આચાર્યમચ્યુતં શાત્ત્રં ત્રયં સમ્માન યેત્સદા ।
નાસ્તિકાન્ ભિન્નમર્યાદાન્ દેવ બ્રહ્મણદૂષકાન્

નસ્પૃશેન્નૈવ તૈસ્સાર્ધં સંવસેદ્દુર્દશાન્વપિ ।
પ્રસારયેન્નૈવ પાદૌ ગુરુદેવાગ્નિ સન્નિધૌ

વેદિતવ્યં જગત્સર્વં વાસુદેવમયં સદા ।
અનર્ચયીત્વા દેવેશં નાત્મપોષણ માચરેત્

જવસ્તોત્રપ્રણામાદીન્ સન્ધ્યાકાલે સમાચરેત્ ।
ભગવદ્ધ્યાનતત્કર્મ કીર્તનેષુ સદા કમેત્

વૈષ્ણવં ચ યતિં ચૈવ દૃષ્ટ્વાતં પ્રણમેત્ ક્ષિતૌ ।
પુત્રદારગૃહક્ષેત્ર પશ્વાદિ ધનમાત્મનઃ

વ્યપદેશ્યમશેષેણ નામ્ના ભગવતો ભવેત્ ।
સમસ્સર્વેષુ ભૂતેષુ કામક્રોધૌ વિપર્જયેત્

શનૈશ્શનૈરિન્દ્રિયાણિ વિષયેભ્યો નિવારયેત્ ।
સંસારવિમુખૈસ્સાર્ધં શાસ્ત્રાભ્યાસં સમાચરેત્

શ્રૌતસ્માર્તાદિકર્માણિ સદિ સેવેત નેતરત્ ।
સ્વનૂત્રોક્તેન વિધિના નિષેકાદિક્રિયા ભવેત્

કુર્યાત્સર્વાણિ કર્માણિ ભગવદ્ધ્યાનતત્પરઃ ।
ગુહ્યં નામ ચ ગોત્રં ચ પ્રકૃતં નાન્યદિષ્યતે

આસીનો વા શયાનો વા ગચ્છન્ ભુઞ્જાન એવ વા ।
સજ્કીર્તયેત્ સ્મરેદ્વાપિ વાસુદેવં સનાતનમ્