પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.22

કીદૃશી ભગવન્મૂદ્રા તદ્ભેદાશ્ચાપિ કીદૃશાઃ ।
પ્રયોજનં વા કિં તસ્યાઃ કથ્યતાં તદશેષતઃ

શ્રીભગવાન્.
અઙ્ગુલીરચના ભેદો મુદ્રાયસ્માત્પ્રદર્શિતાત્ ।
હિંસકાનામશેષાણાં મુદં દ્રાવયતિ ક્ષણાત્

તતો મુદ્રા નિરસનં તેષાં તસ્યાઃ પ્રયોજનમ્ ।
પ્રીણનં ચાપિ દેવાનાં કર્મણા સોપિદર્શિતઃ

પ્રયોક્તવ્યશ્ચ રહિસિ ન બહિર્જનસંસદિ ।
મન્ત્રમણ્ડલમુદ્રાણાં ગુપ્તિરેષા સનાતની

ગન્ધલિપ્તૌ કરૌ કૃત્વા મુદ્રાદર્શનમાચરેત્ ।
અનામિ કામધ્યમયોઃ પ્રવેશ્યાઙ્ગુષ્ઠમાયતમ્

વિધાય મુષ્ટિં હૃદયે ન્યસેદ્ધૃદયમુદ્રિકા ।
સૈષા મુષ્ટિમધો બધ્વા સ્તાપયિત્વા ચ મૂર્ધનિ

અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ હનનં તર્જન્યા શીર્ષમુદ્રિકા ।
ઉર્ધ્વાઙ્ગુષ્ઠં ધૃઢં મુષ્ટિં બધ્વાન્યસ્યેચ્છિખાપદે

શિખામુદ્રેયમુદિતા
વર્મમુદ્રાતુ કથ્યતે ।
પ્રવેશ્યાભ્યન્તરાંગુષ્ટં બધ્વા મુષ્ટિપ્રવેશનમ્

ઉન્નમ્યકિઞ્ચિદગ્રે ચ વિતતાન્તેન મુષ્ટિના ।
ભાવયેદ્વર્મણો બન્ધં સૈષા કવચમુદ્રિકા

તર્જન્યંગુષ્ઠસિરસિ સ્ફોટયેચ્ચક્રવત્ સ્મરન્ ।
દિક્ષુ સર્વાસુ શેષાભિર્મુષ્ટિં બધ્વા ચતુર્મુખ

સૈષાસ્ત્રમુદ્રા વિજ્ઞાયા
શિખામુદ્રામધોમુખીમ્ ।
વિન્યનેત્તાં ભ્રુવોર્મધ્યે નેત્રમુદ્રેયમીરિતા

ષડઙ્ગમુદ્રાસ્વેતાનુ હસ્તસ્સર્વત્ર દક્ષિણઃ ।
કનિષ્ઠાદિત્રિભિર્બધ્વા મુષ્ટિં સાઙ્ગુષ્ઠમુન્ન તામ્

વિધાય તર્જનીં તેન ભ્રામયેદાશુ ચક્રવત્ ।
અગ્નિ પ્રાકારમુદ્રેયં તયૈવાત્માભિરક્ષણમ્

નાભેરધસ્તાદ્વિન્યસ્ય સવ્યં કરતલં પુનઃ ।
ઉત્તાનમિતરં તસ્ય વિન્યસેદુપરી દૃશી

યોગમુદ્રા
કરતલં સવ્યં નાભેરધસ્તતઃ ।
અવાઙ્મુખં તદુપરિ સવ્યેકરતલં પુનઃ

સમાઙ્ગુષ્ઠં વિરચયેદ્યોગસમ્પુટમુદ્રિકા ।
યોગાભ્યાસે ચ તત્વાનાં સંહારોત્પાદનેપિ ચ

મુદ્રાદ્વયમિદં બ્રહ્મન્કથિતં યોગિનાં હિતમ્ ।
યોગસંપુટ મુદ્રેયમુચ્ચિતા ઘટવત્કૃતા

ઊર્ધ્વં સ્યાત્કુમ્ભમુદ્રૈષાતયા સ્નાનં સમાચરેત્ ।
તર્જન્યા નામિકાગ્રં તુ વિષ્ટયિત્વા ક્રમેણ તત્

તથાઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠૌ તુ જ્ઞેયા સંહારમુદ્રિકા ।
તત્વાનાં સહૃતૌ ચૈવ દેવતોદ્વાસને તથા

એષા મુદ્રા પ્રયોક્તવ્યા સર્વકર્મસુ સર્વદા ।
સંહતાભિ શ્ચ તિસૃભિરઙ્ગુલીભિશ્ચસંગતિઃ

વિમુક્તતર્જની ભૂયસ્સૃષ્ટિ મુદ્રેતિ કીર્તિતા ।
આવાહને તત્વસૃષ્ટૌ મુદ્રૈષા પરિકીર્તિતા

અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીભ્યાં તુ સંયોગસ્તત્વમુદ્રિકા ।
તત્વન્યસનકાલે ચ મુદ્રૈષા પરિકીર્તિતા

જ્ઞાનમુદ્રા પિ સૈવૈષા સ્યાદજ્ઞાનતમોપહા ।
ઊર્ધ્વયોઃ કરયોર્મધ્યં મધ્યમાભ્યાં તુ સ્સ્પૃશેત્

ઉત્તાનિતૌ કરૌ કૃદ્વા ન્યાસ મુદ્રા નિગદ્યતે ।
દેવાત્મદેહયોર્મન્ત્રં ન્યાસમુદ્રેયમીરિતા

અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં તુ કરયોસ્તર્જન્યોરુભયોરપિ ।
મધ્યમાભ્યાં સ્પૃશેદન્યાં વિસ્તૃતાનિ યથા તથા

જપમુદ્રેતિ વિજ્ઞેયા જપકાલે પ્રદર્શયેત્ ।
અઙ્ગુલીભિસ્સમસ્તાભિર્દક્ષિણેતરહસ્તયોઃ

સંપુટીકરણં બ્રહ્મમુદ્રા સંશબ્દિતા બુધૈઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠે દ્વે કનિષ્ઠે દ્વે તથાસ્યાત્તર્જની દ્વયો

સહયુક્તાગ્રતશ્શિષ્ટા વિષ્ણુમુદ્રેતિ કીર્તિતા ।
સા ચૈવ શેષિતાઙ્ગુષ્ઠાસમસ્તેન પરસ્પરમ્

ઉભયાઙ્ગુષ્ઠમુદ્રા સા રુદ્રસ્ય કથિતા તવ ।
શ્રોત્રે પિધાય પાણિભ્યાં દણ્ડપદ્દક્ષિણં કરમ્

પ્રસારયેદ્ગુરૂણાં તુ અભિવાદનકર્મણિ ।
સર્વહસ્તાઙ્ગુલીસ્સવ્યકર્ણેન્યસ્ય તથેતરમ્

પ્રસરેદ્વિઘ્નરાજસ્ય મુદ્રા વિઘ્નવિનાશિની ।
અન્તસ્તુ તર્જનીયુગ્મં સંહતાઙ્ગુષ્ઠકદ્વયમ્

મુદ્રા ભાગવતી સાસ્યાત્
કરયુગ્મં તુ સમ્પુટે ।
કૃતે વરાહમુદ્રા સાસર્વસિદ્ધિકરી શુભા

ગુરુપઙ્ક્તિક્રમે બ્રહ્મન્ સૈષામુદ્રા પ્રદર્શિતા ।
અપસવ્યે કરતલે સંસ્મરેદ્રક્તપઙ્કજમ્

તન્મધ્યે ચિન્તયેદગ્નિં ત્રિકોણં તેસસાં નિધિમ્ ।
અવાઙ્મુખં કરતલં કૃત્વા દ્રવ્યોપરિ ન્યસેત્

જ્ઞેયા દહનમુદ્રૈષા દ્રવ્યશુદ્ધિ પ્રદા સદા ।
સવ્યે કરતલે શ્વેતપઙ્કજં ષોડશચ્છદમ્

કલાષોડશ સંયુક્તં શશિનં પઙ્કજાસન ।
તન્મધ્યેચિન્તયિત્વાતુ સ્રાવિતં ચામૃતં સ્મરેત્

તેનામૃતેન તદ્ભસ્મ ક્ષાલિતં તૂત્થિતં સ્મરેત્ ।
આપ્યાયનન્ય મુદ્રૈષા કથિતા કમલાસન

અંગુષ્ઠે દ્વે કનિષ્ઠે દ્વે તથાસ્યાત્તર્જની દ્વયોઃ ।
શિષ્ટં પ્રસારયેદ્બ્રહ્મન્નંગુલાનિ કરદ્વયે

મધ્યમાં દક્ષિણકરેઽનામિકાં ચ તથેતરે ।
સંહૃત્ય પ્રસરેચ્છેષં કરયોરુભયોરપિ

જ્ઞેયા સુરભિમુદ્રા સા યાગ દ્રવ્યવિશોધિની ।
હસ્તાભ્યામઞ્જલિં કૃત્વા ઈષદ્વિકસિતં સ્ફુટમ્

અવાહનસ્ય મુદ્રૈષા દર્શનાત્સ ન્નિધિં ભજેત્ ।
હૃદયે શિરસિ દ્વેપિ સમ્પુટાઞ્જલિરૂર્ધ્વાગા

પ્રણામમુદ્રાસાજ્ઞેયા ક્ષિપ્રં દેવપ્રસાદિની ।
સા જ્ઞેયા વાસુદેવાદિમૂર્તિનાં કમલાસન

ચતુર્વિંશતિમૂર્તીનાં મીનાદીનાં તથૈવ ચ ।
મુદ્રૈષા ચા ન્યમૂર્તિનાં કથિતા કમલાસન

પ્રસાર્યકરજાન્ સર્વાન્ મણિબન્ધૌ સમેત્ય તૌ ।
અન્તઃ પ્રવિશ્ય ચાંગુષ્ઠૌ તયોઃ પૃષ્ઠમનુસ્પૃશેત્

પ્રસારયેત્પદ્મમુદ્રા માસને તુ પ્રદર્શયેત્ ।
શ્રિયાદીનાં ચ સર્વાસાં દેવીનાં ચતુરાસન

પ્રોક્તા કમલમુદ્રા સા સર્વકામફલપ્રદા ।
નિબધ્ય દક્ષિણાંગુષ્ઠં વામહસ્તસ્ય મુષ્ટિગમ્

કૃત્વા ચાંગુષ્ઠતર્જિન્યૌ સંયુક્તે પ્રસૃતે સમે ।
ત્રિપ્રસ્તુ દક્ષિણન્યાસા બધ્ની યુર્મુષ્ટિમૂર્ધ્વગાઃ

શઙ્ખમુદ્રેયમુદિતા જ્ઞાનદા મોક્ષદાઽચિરાત્ ।
મણિબન્ધસમૌ હસ્તૌ તિર્યક્સં ભ્રામ્ય ચ ક્રમાત્

પર્યાયેણ પ્રયોક્તક્યા ચક્રમુદ્રા મહોદયા ।
મુષ્ઠિં કૃત્વા તુ હસ્તાભ્યામંગુષ્ઠૌ વિનતાવુભૌ

મધ્યમાંગુલિયુગ્મં તુ ઋજુમૂર્ધ્વં પ્રસારયેત્ ।
શેષાભિરંગુલીભિસ્તુ બન્ધયેયુઃ પરસ્પરમ્

સંશ્લિષ્ટૌ કૂર્પરૌ દ્વૌ તુ ગદામુદ્રેયમીરિતા ।
તર્જન્યગ્રં મધ્યમયા સંસ્પૃશે ચ્ચાપમુદ્રિકા

મુષ્ટિં કૃત્વા વામહસ્ત મંગુષ્ઠમૃજુમૂર્ધ્વતઃ ।
અપસવ્યકરેણૈ તદંગુષ્ઠં તુ બન્ધયેત્

પ્રસાર્ય દક્ષિણાંગુષ્ઠં જ્ઞેયા મુસલમુદ્રિકા ।
કનિષ્ઠાંગુલિપૂર્વં તુ સંહૃત્યાંગુષ્ઠકેન તુ

નિબધ્ય તર્જનીં ભૂયસ્તદગ્રં નતમેવ ચ ।
ખડ્ગમુદ્રા તુસા જ્ઞેયા સર્વદુષ્ટભયઙ્કરી

હસ્તાભ્યાં લમ્બયેદ્બ્રહ્મન્નંગુલ્યગ્રૈઃ પરસ્પરમ્ ।
બન્ધયેદ્વન માલા સ્યાદંગુષ્ઠૌ દ્વૌ તુ સંહરેત્

આખણ્ડલાદિદેવાનાં મુદ્રા ચાઞ્જલિસંજ્ઞિતા ।
ઉભૌ કરતલે પૃષ્ઠૌ સંશ્લિષ્ટૌ તુ કનિષ્ઠકૌ

બન્ધયેત્તર્જનીયુગ્મં પ્રસરેત્તુણ્ડવત્ક્રમાત્ ।
અંગુષ્ઠૌ દ્વૌ પાદયુગ્મ મધસ્તાલ્લમ્બયેત્ક્રમત્

મધ્યમાનામિકાભ્યાં તુ કરયોરુભયોરપિ ।
પક્ષવચ્ચલનં કુર્યાજ્જ્ઞયા ગરુડમુદ્રિકા

કનિષ્ઠાદિત્રયં બ્રહ્મન્ સંહૃત્યાગુષ્ઠકેન ચ ।
નિબધ્ય તર્જનીં ભૂયો નિષ્વક્સેનસ્ય મુદ્રિકા

પ્રસાર્ય કરજાન્ સર્વાન્ વિરલાનૂર્ધ્વગામિનઃ ।
કૃત્વાહસ્તસ્ય ચાયામં તદગ્રાન્ કુઞ્ચયેત્ક્રમાત્

ફણિફણાગ્રસદૃશાજ્ઞેયાઽનન્તસ્ય મુદ્રિકા ।
ચણ્ડાદીનાં ભ વેન્મુષ્ટિમુદ્રૈષા બલિમુદ્રિકા

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાંતુ તથા સ્યાદસ્ત્રમુદ્રિકા ।
મુષ્ટિમુદ્રા તુ મુષ્ટિસ્સ્યાદંગુષ્ઠેન તુ વેષ્ટિતા

જ્ઞાનમુદ્રેતિ વિજ્ઞેયા સૈવ મુક્તકનિષ્ઠિકા ।
ગન્ધમુદ્રેતિ વિજ્ઞેયા વિમુક્તાનામિકા ચ સા

પુષ્પમુદ્રેતિ વિજ્ઞેયા વિમુક્તા મધ્યમા તથા ।
મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠશિરસિ સઙ્ગતિર્હ્યગ્રપર્વણા

યજ્ઞોપવીતમુદ્રા સ્યા
દંગુષ્ઠેન કનિષ્ઠિકા ।
આકલ્પમુદ્રિકા જ્ઞેયા વિષ્ણોઃ પ્રીતિકરી શુભા

સંહૃતાગ્રાઙ્ગુલીનાં તુ કૃત્વા વ્યતિકરાઙ્ગુલીઃ ।
સહૈવોર્ધ્વીકૃતાંગુષ્ઠૌ કરાભ્યાં ધૂપમુદ્રિકા

ઊર્ધ્વંતુ મધ્યમાં કૃત્વા સંહૃત્યાંગુષ્ઠમેવ ચ ।
તર્જન્યા નામિકાભ્યાં તુ સંહૃત્ય તુ કનિષ્ઠિકામ્

તેનૈવ વામહસ્તેન દક્ષિણેન કૃતા તુ યા ।
દીપમુદ્રેતિ સા પ્રોક્તા દેવદેવ પ્રયાધિકા