પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.21

સિદ્ધાન્તાનાં શ્રુતો ભેદશ્ચતુર્ણાં ભગવન્મુખાત્ ।
ઇદાનીં શોતુમિચ્છામિ વ્યવસ્થામધિકારિણામ્

અહં તે નિયમં તેષાં કથયિષ્યામિ શાસ્ત્રતઃ ।
જાતેષુ સર્વવિપ્રેષુ મન્મુખાત્કમલાસન

નાનાચરણગોત્રેષુ નાનાકર્મપરેષુ ચ ।
તેષાં મધ્યે મહાભાગા ઋષયોઽષ્ટસહસ્રિણઃ

ઔપગાયનપૂર્વાસ્તે નાનાગોત્રા મુમુક્ષવઃ ।
અધીયાનાઃકણ્વશાખાં તથા માધ્યન્દિનાહ્વયામ્

તેષાં બુદ્ધિસ્સમુત્પાન્ના મોક્ષૈકફલદાયિની ।
તે સર્વે સહ સઙ્ગમ્ય બ્રહ્માણં પ્રોચુરવ્યયમ્

મોક્ષ્યમાણા વયં બ્રહ્મન્ મોક્ષો પાયવિવિત્સયા ।
શરણં ત્વામિહપ્રાપ્તા જન્મમૃત્યુજિગીષવઃ

ઔપગાયન મુખ્યાંસ્તાનુપાસન્નાં શ્ચતુર્મુખ ।
ઇતિ બ્રુવાણાનાહૂય તદનુગ્રહકામ્યયા

પઞ્ચરાત્રોક્ત માર્ગેણ મન્ત્રસિદ્ધાન્તવર્ત્મના ।
દીક્ષયિત્વા યથાન્યાયં ચક્રવારિજ મણ્ડલે

આહુતાન્ દીક્ષિતાન્ બ્રહ્માકર્તવ્યમિદમાદિશત્ ।
કાણ્વીં માધ્યન્દિનીં શાખાં શાખાસ્વન્તર્હિતે ઉભે

અધીધ્વં મૂલશાખે તે નિષેકાદીંશ્ચ સંસ્કૃતીઃ ।
તાભ્યામેવ ત્વનુષ્ઠધ્વં સોમયાગાદિકર્મચ

ભગવદ્ધ્યાનસહિતં તત્સમારાધનાત્મકમ્ ।
કર્તવ્યત્વેન વેદોક્તમિત્યેવં ફલવર્જિતમ્

કૃષીધ્વ મિતિ કુર્વાણૈઃ કર્મનિશ્રેયસં પરમ્ ।
પ્રાપ્યતેઽનેન યુષ્માભિર્મન્ત્રસિદ્ધાન્તવર્ત્મના

પઞ્ચકાલં યથાશાસ્ત્રં ગૃહે વા મન્દિરેઽપિ વા ।
ભગવત્પૂજનં કાર્યમદ્યપ્રભૃતિ નાન્યથા

યૂયં ભાગવતાસ્તેન જાતા ભગવદર્ચનાત્ ।
ભગવદ્ભક્તિકરણાત્ વંશજાતાશ્ચતુર્મુખ

નામ્ના ભાગવતાસ્સન્તો દીક્ષયિત્વા યથાવિધિ ।
યથોક્તં કર્મ કુર્વાણાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ પરં પદમ્

શાખાન્તરેષુ યે મન્ત્રાઃ પાપનાઃ પરમર્ષયઃ ।
તાનપ્યધીધ્વં તૈર્મન્ત્રૈ રર્ચયધ્વમધોક્ષજમ્

આત્મર્થયજનં વિષ્ણોઃ કલ્પ તેઽભ્યુદ યાવહમ્ ।
તથા પરાર્થયજનં ગ્રામે વા પત્તને પુરે

સ્વગૃહે વા સ્વતન્ત્રે વા કાર્યં ભાગવતૈર્નરૈઃ ।
આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ તન્નિ શ્રેયસકૃદ્ભવેત્

અભાગવતવંશ્યૈસ્તુ દીક્ષિતૈરપિ માનવૈઃ ।
આત્માર્થમેવ યજનં ન પરાર્થં કદાચન

પરાર્થયજનં તેષાં ગર્હિતં વિપ્રસત્તમાઃ ।
અભાગવતવંશ્યોપિ દીક્ષિતશ્શાસ્ત્રાવર્ત્મના

પરાર્થયજનં કુર્યાદપિ ભાગવતાજ્ઞયા ।
ભગવાનેવ ગોવિન્દસ્સાક્ષાદ્ભાગવતસ્મ્સૃતઃ

તં દૃષ્ટ્વા વિદ્યયા હીનમપિ દુષ્કૃતકારિણમ્ ।
નિર્ગુણં ગુણિનં વાપિ પ્રત્યુત્તિષ્ઠેત્કૃતાઞ્જલિઃ

તાનયાચત વિશ્વાત્મા મહર્ષિરમિતૌજસઃ ।
યષ્માભિઃ ક્ષિતિલોકેષુ કાર્યં ભગવદર્ચનમ્

સ્વાર્થં પરાર્થમથ વા કર્તવ્યં મમ શાસનાત્ ।
ઇતિ બ્રુવાણિસ્તાન્ બ્રહ્મા તત્રૈવાન્તરધીયત

ધ્યેયં વસ્તુપ્રવક્ષ્યામિ મન્ત્રસિદ્ધાન્તિનાં નૃણામ્ ।
દ્વિભુજં ચેદ્વાસુદેવં રેખાભિસ્તલયોઃ કરે

લાઞ્ચિતં શઙ્ખચક્રાદ્યૈર્ધ્યાયેત્તદ્દ્વિગુણૈઃ પુનઃ ।
દ્વાભ્યાં કરાભ્યાં બિભ્રાણં શઙ્ખચક્રે ગદામ્બુજે

મુખ્યાભ્યા મથવાભીતિ દાનં કટ્યવલમ્બનમ્ ।
ઇતોઽધિકે ભુજગમે બહ્વાયુધધરં હરિમ્

વર્ણેન શ્યામસુભગમથવા ધવલદ્યુતિમ્ ।
શૈલાદિવસ્તુભિઃ ક્લૃપ્તં બેરં ચાદિપદેસ્થિતમ્

આસીનં વા શયાનાં વા ગરુડારૂઢમેવ વા ।
ધ્યાયેયુરર્ચયેયુશ્ચ ત્રયૂમન્ત્રૈસ્ત્રયીવિદઃ

ધ્યાયેત્વાગમસિદ્ધાન્તસ્થિતે લમ્બભુજદ્વયમ્ ।
વાસુદેવાદયસ્સર્વે નિરાકલ્પા નિરાયુધાઃ

સિ તાસ્સિતામ્બરધરાશ્ચ ત્વારસ્સમદિઙ્મુખાઃ ।
એકવિષ્ટરનિષ્ઠાસ્તે શયનાસન વર્જિતાઃ

દેવીભ્યાં પરિવારૈશ્ચ હીના યોગાસનેન ચ ।
સમપ્રધાનષાડ્ગુણ્ય ભાજો મન્ત્રૈર્બલાદિભિઃ

પ્રભવાખ્યક્રમાત્યૂજ્યા નિત્યં કમલસમ્ભવ ।
બલિપ્રદાનરહિતા નિત્યોત્સવવિવર્જિતાઃ

પવિત્રારોપણસ્વાપ શયનોત્થાન વર્જિતાઃ ।
કર્તવ્યત્વેન ભવને પ્રાસાદે વા ચતુર્મુખ

કાલ્યે મધ્યન્દિનેઽચ્છિદ્રપઞ્ચ કાલપરાયણૈઃ ।
નિરાશૈઃ કર્મસન્યાસકારિભિર્દેવપૂજનમ્

બલાદિમન્ત્રૈરચ્છિદ્ર પંચકાલપરાયણૈઃ ।
એકાધ્વના નિષેકાદિ સંસ્કારૈશ્ચ બલાદિભિઃ

ચતુર્ણાં બ્રાહ્મણાદીનાં વિહિતં નયકર્મચ ।
દ્વાદશાક્ષરવિદ્યૈવ તેષાં વિદ્યા ન ચ ત્રયી

ન સાવિત્રી ન મન્ત્રોન્યસ્સ્વાધ્યાયજપ કર્મણોઃ ।
બીજશક્ત્યઙ્ગરહિતમૃષિચ્છન્દોવિવર્જિતમ્

સ્વરૂપમેવ મન્ત્રસ્ય જપસ્વાધ્યાયકર્મણોઃ ।
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં સંજ્ઞાસ્તેષાં ક્રમોદિતાઃ

ભાગો હિ દ્વિજમુખ્યસ્ય સંજ્ઞા વા વિપ્રવન્નૃપે ।
વૈશ્યસ્ય વર્ધિની સંજ્ઞા મૌદ્ગલી વૃષલસ્ય ચ

સર્વે સમાનાશ્ચત્વારો ગોત્રપ્રવરવર્જિતાઃ ।
ઉત્કર્ષો નાપકર્ષશ્ચ જાતિતસ્તેષુ સંમતઃ

ફલેષુ નિસ્પૃહાસ્સર્વે દ્વાદશાક્ષરચિન્તકાઃ ।
મોક્ષૈકનિશ્ચયા શ્શાવસૂતકાશૌ ચવર્જિતાઃ

નાધિકારો સ્તિ સર્વત્ર કર્ષણાદિષુ કર્મસુ ।
મોહાત્તાનિ પ્રયુઞ્જાનાઃ પતન્ત્યકૃત બુદ્ધયઃ

રાજરાષ્ટ્રમનુષ્યાણાં યજમાનસ્ય સદ્મનઃ ।
ક્ષયો ભવતિ તેનૈ તે ન કુર્યુઃ કર્ષણાદિકમ્

યાચેત મન્ત્રસિદ્ધાન્તે દીક્ષિતં વિપ્રસત્તમમ્ ।
પૂજર્થમાત્મનો બિમ્બ પ્રતિષ્ઠાકરણાદિષુ

સોપિ બીજાદિરહિતં દ્વાદશા ક્ષરવિદ્યયા ।
કુર્યાત્પ્રતિષ્ઠામાચાર્યઃ પૂજાર્થં મન્ત્રવિત્તમઃ

એકાયન સ્તુતાં મૂર્તિં પ્રતિગૃહ્ય સમર્ચયેત્ ।
અર્ચનં ચ ચતુસ્થ્સાને વારિસ્રગ્બિમ્બવહ્નિષુ

નાધિકારો સ્તિમન્ત્રેષુ બીજષિણ્ડપદાદિષુ ।
ચતુર્ણાં મૌદ્ગલાદીનાં વિદુષાં દ્વાદશાક્ષરમ્

પ્રાણાનામપિ નિર્યાણે નસ્પૃશેન્નદહેચ્છવમ્ ।
પુત્રપૌત્રાદિરહિતં સન્ત્યજેત્કાષ્ઠવદ્બહિઃ

મૂર્ત્યન્તરાર્ચનં તેષાં પ્રત્યવાયાય કલ્પતે ।
સિદ્ધાન્તાન્તરમાર્ગેણ સ્થાપિતં બિમ્બમાલયે

અજ્ઞાનાદથ વા મોહાદેકાયનવિધાનતઃ ।
અર્ચયન્નાપદં સર્વામાપ્નોતીહ પરત્ર ચ

પ્રદક્ષિણપ્રણામાદિ રાદ્ધાન્તેન્યત્ર કેવલમ્ ।
વિહિતં નાર્ચનં કાર્યં રાજરાષ્ટ્રક્ષયાવહમ્

ન દીક્ષા નૈવ દેહસ્ય દહનાદિવિશોધનમ્ ।
નાઙ્ગન્યાસાદિ સકલં નેષ્ટમેકાયનાધ્વનિ

એકાયને પ્રવિષ્ટાનાં ત્રૈવિદ્યાનામયં ક્રમઃ ।
તન્ત્રસિદ્ધાન્તમાર્ગેતુ સંપ્રત્યાચાર ઉચ્યતે

ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામિતરેષાં ચ તદ્ભુવામ્ ।
દીક્ષાસમૈવ સર્વેષા માચારસ્તન્ત્રવર્ત્મના

નિષેકાદિશ્ચ સંસ્કારસ્તેષાં તન્ત્રોક્તવર્ત્મના ।
ત્યક્ત્વા ત્રયીં તન્ત્રમેવ પ્રપદ્ય શરણં સ્થિતાઃ

સાન્તરાલમનુષ્ઠાનં પંચકાલોદિતં તથા ।
યતસ્તન્ત્રાન્તરભુવાં નૃણાં કમલસમ્ભવ

તત્વસંહારજનને ન્યાસશ્ચ કરદેહયોઃ ।
યોગવિષ્ટરક્લૃપ્તિશ્ચ નવપદ્મપ્રકલ્પનમ્

મૂર્તયો નવપદ્મેષુ તાસ્વધિષ્ઠાનમધ્યમે ।
તામીક્ષન્તેદિશો વાપિ મૂર્તયોઽષ્ટૌ યથાયથમ્

યાં દિશં મધ્યમા મૂર્તિરીક્ષતે સૈશ્વરીમતા ।
યાં ચ વા ઽઽ લોક્ય પુરુષસ્સમારાધનકર્મણિ

આસ્તેઽસૌ પૌરુષી જ્ઞેયા પ્રાજાપત્યાચ વાસવી ।
યોગવિષ્ટરપાદાનાં ધર્માદીનાં પ્રકલ્પને

અથાન્તઃ પરિવારાણાં સુપર્ણીતનયસ્ય ચ ।
બલિપ્રદાનપીઠસ્ય ગોપુરસ્ય ચતુર્મુખ

બાહ્યનામપિ ચૈ તેષાં પ્રાચી સ્યાદૈશ્વરી હરિત્ ।
બાહ્યાનાં પરિવારાણામન્યેષાં પરિકલ્પને

પ્રાજાપત્યૈવ દિક્પ્રાચી દિક્સમૂહે તુ પૌરુષી ।
પ્રાચ્યાદિકાં સમાશ્રિત્ય પરિવારપ્રકલ્પનં

દ્વિષટ્કાક્ષરપૂર્વાણાં બીજશક્ત્યઙ્ગસંયુતમ્ ।
ઋષિચ્છન્દો વિહીનશ્ચ મન્ત્રાણાં જપ ઇષ્યતે

વર્ણાનામિતરેષાં ચ સમમારાધનક્રમઃ ।
સવાનામપિ મૂર્તીનાં મૂર્ત્યન્તરગણસ્ય ચ

પ્રાદુર્ભાવગણસ્યાપિ વર્ણાસ્ત્રીવ્યક્તયો મતાઃ ।
ન ધ્વજારોહણં નાપિ માસાદ્યુત્સવસમ્ભનઃ

કેવલં શયનોત્થાને બલિહોમાદિવર્જિતઃ ।
પ્રાદક્ષિણ્યેન ગમનં ગ્રામાદેઃ કૌતુકોત્સવઃ

નૈમિત્તિકં ચતુસ્થ્સાને સ્વાતન્ત્ર્યેણાર્ચનં હરેઃ ।
ચક્રાબ્જમણ્ડલે કુમ્ભે પ્રતિમાયાં ચ પાવકે

તન્ત્રાન્તરે ચ સિદ્ધાન્તે સંપ્રત્યાચાર ઉચ્યતે ।
ત્રિવક્તં વા ચતુર્વક્ત્રમધિકાનનમેવ વા

યોગપીઠેસ્થિતં દેવં પરિવારૈશ્ચ સેવિતમ્ ।
પિણ્ડમન્ત્રૈઃ કલામન્ત્રેર્ભીજશક્ત્યઙ્ગસંયુતૈઃ

ઋષિચ્છન્દોવિહીનશ્ચ ચત્વારો બ્રાહ્મણાદયઃ ।
સમર્ચયેયુસ્સર્વેષાં નિષેકાદ્યખિલક્રિયાઃ

તન્ત્રાન્તરોક્તમાર્ગેણ કાર્યા ત્રૈય્યાત્મનાપિ ચ ।
સિદ્ધાન્તનાં ચતુર્ણાં તુ સાઙ્કર્યં વ્યવસાવહમ્

સિદ્ધાન્તેષુ ચતુર્ષ્વેકં પૂવૈન્ ર્નૃભિરનુષ્ઠિતમ્ ।
ત્યક્ત્વા સમાશ્રયેદન્યં નરો ભવતિ કિલ્બિષી

તસ્માજ્જન્મપ્રભૃત્યેકરાદ્ધાન્તનિયતો ભવેત્ ।
અન્યથા કુલમાત્માનં સર્વં નાશયતિ સ્વયમ્

મન્ત્રમણ્ડલકુણ્ડાદિ ક્રિયામુદ્રોપચારકૈઃ ।
યોગં નયતિ યો મોહત્સ્વસિદ્ધાન્તોક્તવર્ત્મના