પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.20

રાજાનસ્તદમાત્યા વા યે રાજ્યધુરિ નિષ્ઠિતાઃ ।
ભગવન્ રક્ષણવ્યગ્રાઃ પ્રજાનાં સતતોદ્યતાઃ

બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈરભિભૂતા વિગર્હિતૈઃ ।
કાયક્લેશાત્મકે શાસ્ત્રચોદિતે ઘોરકર્મણિ

પાપનિર્હરણોપાયે પ્રવર્તિતુમનીશ્વરાઃ ।
તે કથં તાનિ પાપાનિ નિર્ધૂય સકલન્યપિ

કર્માધિકારિણો ભૂયસ્સતાં સંસદિ સંમતાઃ ।
કલ્પનૈ ભગવદ્ધ્યાને તદર્ચનવિધાવપિ

યોગ્યાઃ પ્રકારં તં દેવ બ્રૂહિ મહ્યં યથાતથમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનામપનોદનમુત્તમમ્

કાયક્લેશાત્મકે કર્મણ્યક્ષમાણાં મહીબૃતામ્ ।
વિહિતં સુકરં તેષાં પ્રાયશ્ચિત્તં ચતુર્મુખ

હિરણ્યગર્ભનામૈકં કર્મ પ્રોક્તં યથાપરમ્ ।
તુલાભારસમા ખ્યં તદ્દ્વાભ્યાં નિર્ધૂત કલ્મષમ્

ભગવદ્ધ્યાનપૂજાદિવિદૌ ભૂયોઽધિકારિણિઃ ।
ભવન્તિકર્મદ્વિતયં તદશેષેણ કથ્યતે

કર્તું વ્યવસિતં કર્મ વરયેદ્ગુરુમાદિતઃ ।
સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્વજ્ઞં મન્ત્રાણાં પારગં પરમ્

દયાલું સર્વભૂતાનામક્રોધનમલોલુપમ્ ।
કર્મદ્વયવિધાનજ્ઞમૃજું ભાગવતં દ્વિજમ્

પરીક્ષ્યૈવં વિધં યત્નાદુપસઙ્ગમ્ય પાર્થિવઃ ।
અર્થયિત્વા યથાન્યાયમુપચર્ય દ્વિજોત્તમમ્

કર્મારભેત પુણ્યેષુ દેશકાલેષુ યન્ત્રિતઃ ।
ષટ્સુતૈષ્યાદિ માસેષુ શ્રવણે ત્વાષ્ટ્રા એવ વા

મૈત્રે ચાશ્વયુજિ બ્રહ્મન્ રોહિણ્યાં પાસવેઽપિ વા ।
પુષ્યે વા સૌમ્યનક્ષત્રે ચોત્તરત્રિતયેઽપિ વા

દેશેતીરે ચ સરિતાં સમુદ્રતટભૂષુ વા ।
યદ્વા સર્વગુણોપેતે દેશે ભગવદાલયે

નૈમિત્તિકં ચેત્કર્મૈતન્ન કાલાદિપરીક્ષણમ્ ।
મણ્ડપં પ્રથમં કુર્યાત્પ્રતિષ્ઠાયામિવાલયે

અન્યત્ર વા યથોદ્દિષ્ટે દેશે શાસ્ત્રોક્તવર્તના ।
સર્વાલઙ્કારનંયુક્તમન્તઃ કલ્પિતવેદિકમ્

અઙ્કુરાનર્પયેત્પૂર્વમુક્તેષ્વન્યતમે દિને ।
સમ્ભારાસ્તત્ર સમ્ભાર્યા યથાવિધિ યથાવસુ

એકાઙ્ગુલઘને તુલ્યે કપાલે દ્વે હિરણ્મયે ।
અધરં ચોત્તરં ચાપિ કર્યે દ્વાભ્યાં ચતુર્મુખ

સઙ્ગતાભ્યાં પ્રવિશ્યાન્તરાસ્તે ગર્ભાશયે યથા ।
કર્તાસુખં તં નિર્યાય દ્વયમણ્ડસમાકૃતિ

હિરણ્યગર્ભ સંજ્ઞં તત્ યત્રાયં જાયતે પુનઃ ।
હોમપાત્રાણિ સર્વાણિ રૈમયાન્યેવ કારયેત્

સમ્ભારેષુ સમસ્તેષુ સમ્ભૃતેષુ મહીપતિઃ ।
પૂર્વેદ્યુ ર્નિયતશ્ચોપ્ત રોમશ્મશ્રુનખશ્શુચિઃ

શુદ્ધદશ્શુદ્ધવસનશ્શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ ।
ઉપોષિતો ઘૃતં પ્રાશ્ય રાત્રિં નિયમતત્પરઃ

નીત્વા પરેદ્યુઃ પ્રત્યૂષેસ્નાતો નિયતમાનસઃ ।
ઋત્વિગ્ભિઃ કારયેત્કર્મ ગરુણા ચોદિતસ્સ્વયમ્

વેદિમધ્યે શાલિભારૈર્નવભિઃ કૃતવિષ્ટરે ।
પ્રાગગ્રેષુ ચ દર્ભેષુ સ્તીર્ણેષ્વારોપ્ય રૈમયમ્

કપાલમધરં દ્વારતોરણાદિસમર્ચને ।
યથાપુરં કૃતે નૃત્તગેયવાદિત્રમઙ્ગલે

હિરણ્યગર્ભમભિતશ્ચતુર્દિક્ષુ ભૃતોદકાન્ ।
સંસ્થાપ્ય ચતુરઃ કુમ્ભાન્ ધાન્યપીઠેષુ તેષ્વથ

કુમ્ભેષુ ન્યસ્તરત્નેષુ વેષ્ટિતેષુ નવામ્બરૈઃ ।
ચતસ્રો દેવતાસ્સ્વીયૈર્નામધેયૈરનુક્રમાત્

આવહ્યઃ પુરુષસ્સત્યઃ પ્રાચીદક્ષિણયેસ્તથા ।
વારુણ્યામથકૌબેર્યામચ્યુતોઽનન્ત એવ ચ

સમુદીર્યાર્ઘ્યપાદ્યાદ્યૈ ર્ધૂપદીપાવસાનકૈઃ ।
અન્નં ચતુર્વિધં ચાપિ કુમ્ભે કુમ્ભે નિવેદયેત્

પૂર્વાદિ દિક્ષુ કુણ્ડેષુ પ્રતિષ્ઠાયામિવક્રમાત્ ।
ક્લૃપ્તેષુ હાવયેદગ્નૌ સમિધાજ્યેન ચક્રમાત્

પ્રત્યેકં મૂલમન્ત્રેણ શતમષ્ટોત્તરં ગુરુઃ ।
ચતુર્વિધેન ચાન્નેન પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ

કુર્યાત્પુરુષનોક્તેન ધ્યાત્વા યષ્ટવ્યદેવતાઃ ।
પ્રાપ્તે મુહુર્તે ભૂદેવાનનુજ્ઞાપ્ય ગુરુસ્સ્વયમ્

પાણિના ભૂમિપં હસ્તે ગૃહીત્વા પ્રલયક્રમાત્ ।
દેહં સંહૃત્ય ભૂપાલં દેહમાત્રાવશેષિતમ્

ધ્યાત્વા પ્રવેશયેદ્ગર્ભં રૈમયં કમલાસન ।
અધરે રૈમયે ભાગે સુખાસીનં ચ ભૂમિપમ્

છાદયેદુપરિષ્ટેન ભાગેનૈતત્પ્રવેશનમ્ ।
ઘૃતમિશ્રૈસ્તિલૈસ્તત્વસંહારાહુતિમાચરેત્

તત્ત્વોત્પાદનમાર્ગેણ ચિન્તયિત્વા ગુરુઃ પુનઃ ।
સ્પષ્ટં શરીરં ભૂપસ્ય સૃષ્ટિ હોમં યથાપુરમ્

કુર્યાત્કુણ્ડેષુ સર્વત્ર ચતુર્ઘુ ચતુરાસન ।
આનીય મન્ત્રવજ્જાતં અણ્ડાત્તસ્માદ્બહિર્નૃપમ્

વૈયાઘ્રચર્મણ્યારોપ્ય કલશૈરભિષેચયેત્ ।
ઉત્તમાધમમાર્ગેણ વેદવિત્તન્ત્રવિત્તમઃ

તથૈવ મન્ત્રાત્સ્નપનં દ્રવ્યજાતં ચ તાદૃશમ્ ।
કર્મણા તેન નિર્ધૂતકલ્મષઃ પુણ્યકૃત્તમઃ

જાતો ગુરુપ્રસાદેન ગુરુમગ્રે સભાજયેત્ ।
સહસ્રનિષ્ટમાનેન તપનીયેન ભૂમિપઃ

ઋત્વિજાં ચાપિ સર્વેષાં તાવતી દક્ષિણા મતા ।
કર્મોપકરણં સર્વં કુર્યાદાચાર્યસાન્નૃપઃ

હૈરણ્યમણ્ડં વિદ્વદ્ભ્યો બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાપયેત્ ।
એવં કૃતવતસ્તસ્ય વિષ્ણોરારાધનાદિષુ

સંપદ્યતેઽધિકારિત્વં દ્વિરેવં કર્મ કુર્વતઃ ।
ફલં ચ વિષ્ણોસ્સારૂપ્યં સાયુજ્યં ત્રિગુણે ભવેત્

તુલાભારાહ્વયં કર્મ દ્વિતીયં કથ્યતેઽધુના ।
નિર્માય મણ્ટપં પ્રાગ્વત્તસ્મધ્યે યજ્ઞદારુજૌ

સ્તમ્ભા દૃઢૌ સરવન્તૌ હસ્તૈષ્ષડ્ભિસ્સમ્છૃતૌ ।
દ્વિહસ્તપરિણાહૌ દ્વૌ સવૃત્તૌ શિલ્પિકલ્પિતૌ

દ્વિહસ્તમાનાન્તરાલૌ સ્થાપિતૌ ભૂતલે દૃઢમ્ ।
કૃત્વાતયોરુપર્યેકં દારુ સારવ દુત્તરમ્

વિસ્તીર્ણં હસ્તમાનેન તાવન્માનઘસં ધૃઢમ્ ।
ત્રિહસ્તમાયતં ચૈવ તુલાદણ્ડમયોમયમ્

આયસેનૈવ પાશેન યોજયેદુત્તરેણ તુ ।
વિધાયેત્થં તુલામન્યત્સમ્ભારાદિ યથાપુરમ્

કલ્પયિત્વા યથાપૂર્વં કર્મચોપરિ શાસ્ત્રિકમ્ ।
હોમાન્તં સકલં કુર્યાદ્યથા યોગમલોપયન્

સ્નાતો નરપતિઃ ક્ષામવસનાભરણાન્વિતઃ ।
શુચિર્ધ્યાયન્ વાસુદેવં ચર્મખડ્ગધરસ્તતઃ

પરિક્રમ્ય સમસ્કૃત્ય દેવાંસ્તાન્ પુરુષાદિકાન્ ।
તુલામપિ તથા કૃત્વા ભાગે તસ્યાશ્ચ પશ્ચિમે

સ્થિત્વા પ્રાગાનનો ભૂત્વા આરોહેત્પશ્ચિમં ધટમ્ ।
સ્વસ્તિન ઇત્યૃચં સૂક્તમધીયાનશ્ચ મઙ્ગલમ્

પ્રાચ્યે ધટે નૃપસમં નિક્ષિપેદ્ધાટકોત્તમમ્ ।
ચતુર્દિક્ષુ પ્રવૃત્તેષુ નૃત્તવાદિત્રગીતિષુ

અધીયાનેષુ વિપ્રેષુ વેદાંશ્ચ ચતુરસ્તદા ।
શાન્તિહોમે ચ કુણ્ડેષુ પ્રવૃત્તે પાર્થિવસ્સ્વયમ્

કઞ્ચિત્કાલં ધટભુવિ ધ્યાયન્ રુક્મમયં હરિમ્ ।
આસિત્વા ગુર્વનુજ્ઞાતઃ પૂર્વં ધટભુવ સ્તતઃ

અવરોહેત્સુવર્ણં ચ ભૂષણાનિ ચ ભૂપતિઃ ।
ભૂસુરેભ્યો યથાયોગં વિભજ્ય વિતરેત્તતઃ

આચાર્યય શતં નિષ્કં મૂર્તિપેભ્યશ્ચ તત્સમમ્ ।
સર્વેભ્યો યે ચ તત્કર્મસહકારે નિયોજિતાઃ

તેભ્યોઽપિ દદ્યાદ્દીક્ષિત્વા તેષાં કર્મ યથાયથમ્ ।
તુલાભારાહ્વયં કર્મ કુર્વન્નિત્થં મહીપતિઃ

અન્યો વા ધનવાન્ કશ્ચિત્સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
પ્રેત્ય ચાભિમતાન્ ભોગાનશ્નુતે દિવિ દેવવત્

અસકૃત્કર્મ કુર્વાણો બ્રહ્મલોકે મહીયતે ।
પાપાપનોદનં કર્મ પરલોકે સુખાવહમ્

આયુર્વૃદ્ધિકરં સર્વરોગશાન્તિકરં પરમ્ ।
સંપત્કરં યશોવૃદ્ધિકારણં સર્વકામદમ્

ચતુરાનન કર્માન્યત્સ્વર્ણગર્ભાદિ સંયુતમ્ ।
પુષ્યાભિષેચનં નામ શૃણુ ગુહ્યં સનાતનમ્

વિહિતં પૃથિવીશાનામિન્ત્રાદ્યૈરપ્યનુષ્ઠિતમ્ ।
માસિતૈષ્યે પ્રોષ્ટપદે માસે ચાશ્વ યુજે શુભે

શ્રવણે ચૈવ નક્ષત્રે જન્મર્ક્ષે કર્તુરેવ વા ।
મહાભિષેચનં કર્મ પ્રારભેત ગુરુ સ્તતઃ

પૂર્વોકૈષ્વેવ દેષેષુ કસ્મિંશ્ચિદભિપૂજિતે ।
પઞ્ચદણ્ડાયતાં ભૂમિં કૃત્વા વૈ વર્તુલાકૃતિમ્

તસ્યામન્તસ્થ્સલં સમ્યક્કૃત્વા નિષ્કસમુચ્છૃતમ્ ।
તોરણાદિ ચતુર્દિક્ષુ સ્થાપયિત્વા ચતુર્મુખ

અલઙ્કૃત્ય યથાપૂર્વં વિતાનધ્વજમાલયા ।
તન્મધ્યે કલ્પયેન્મેરું મૃદઙ્ગસદૃશાકૃતિમ્

શ્લક્ષ્ણાદિ ચ મૃદા કાર્યં તસ્યોચ્છ્રાયં ત્રિહસ્તકમ્ ।
મૂલે ચાગ્રે ચ વિષ્કમ્ભો હસ્તમાનસ્તથા ભવેત્

ચતુર્દિક્ષુ ચ ચદ્વારો ભાગાસ્તસ્ય યથાક્રમમ્ ।
શ્વેતોઽરુણસ્તથાપીતઃ કૃષ્ણઃ કલ્પ્યશ્ચ સર્વતઃ

કત્નૈઃ સ્વર્ણૈઃ પૂરણીયા ષ્ષટ્તથા કુલપર્વતાઃ ।
પૂર્વાપરાયતાઃ કલ્પ્યા હિમવાં સ્તદનન્તરમ્

હેમકૂટશ્ચ વિષધો નીલશ્શ્વેતશ્ચ પર્વતઃ ।
શતશૃઙ્ગશ્ચ વિષ્કમ્ભસ્તેષાં ગ્યાત્ષોડશાઙ્ગુલઃ

શ્વેતશ્ચ પિઙ્ગલો રક્તો નીલશ્ચન્દ્રસમપ્રભઃ ।
હેમવર્ણઃ ક્રમાદ્વર્ણૈશ્ચિત્રયેદ્ધાતુપાંસુભિઃ

જમ્બાદ્વીપં લિભૈત્વૈવં લવણોદધિવેધ્ટિતમ્ ।
પ્લક્ષદ્વીપં લિખેદ્દિક્ષુ સમુદ્રપરિ વેષ્ટિતમ્

શાલ્મલ્યા લક્ષિતં દ્વીપં પરીતં મદિરામ્બુભિઃ ।
કુશં પરીતમાઘારૈઃ ક્રૌઞ્ચં દધિસમુદ્રિતમ્

શાકં દુગ્ધોદધિક્ષિપ્તં પુષ્કરં સ્વચ્છતોયધિમ્ ।
ક્રમાલ્લિખિત્વા સર્વેષાં લોકાલોકમહાચરમ્

વપ્રવત્કલ્પયેત્પ્રાચ્યાં તસ્યાન્તરમરાવતીમ્ ।
પુરીમિન્દ્રસ્ય યામ્યાયાં નામ્ના સંયમનીમપિ

યમસ્ય વરુણસ્યાપિ પ્રતીચ્યાં નગરીં તથા ।
વિભાવરીમુદીચ્યાં તુ પુરીં સોમસ્ય કલ્પયેત્

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં સ્થાને સ્થાને પ્રકલ્પયેત્ ।
સૈકતે સ્થણ્ડિલે તત્ર તાનાવાહ્ય સમર્ચયેત્

મહામોરું ચ તન્મૂર્ધ્નિ વારાહિં મૂર્તિમર્ચયેત્ ।
મેરોરુત્તરપાર્શ્વે તુ શ્વભ્રં કૃત્વા પ્રમાણતઃ

અધઃ કપાલં સૌવર્ણં ન્યસ્ય તત્ર સમર્ચયેત્ ।
પૂનરુર્ધ્વકપાલં ચ ન્યસ્ય તસ્યોપરિ ક્રમાત્

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પુરોધા નિયતસ્સ્વયમ્ ।
કુંભાન્ ષોડશ સંપૂર્ણાન્ ષોડશ પ્રસ્થપૂરણાન્

પરિતોઽણ્‍ડકપાલસ્ય સૂત્રવસ્ત્રાદિવેષ્ટિતાન્ ।
સ્થાપયિત્વા ધાન્યરાશૌ સાપિધાનાનલઙ્કૃતાન્

દિશમૈન્દ્રીં સમારભ્ય પ્રાદક્ષિણ્યેન પૂરયેત્ ।
પઞ્ચગવ્યાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ પ્રણવેન પ્રપૂરયેત્

પઞ્ચગવ્યં ચ પીયૂષં દધિ સર્પિ સ્તથા મધુ ।
હરિચન્દનતોયં ચ વારિ ચાક્ષતસંયુતમ્

કુઙ્કુમં ચ તથા તોયં કર્પૂરાગુરુવારિ ચ ।
કુશોદકં ચ રત્નામ્ભસ્સર્વ પુષ્પોદકં તથા

ફલોદકં ચ ધાન્યામ્ભસ્સર્વતીર્થોદકં તથા ।
સર્વગન્ધોદકં ચાપિ દ્રવ્યાણાં ક્રમ ઈરિતઃ

મોરોશ્ચ દક્ષિણે ભાગે કુણ્ડમગ્નેઃ પ્રકલ્પયેત્ ।
આજ્યેન જુહુયાદગ્નૌ શતમષ્ટોત્તરં પૃથક્

વરાહમૂર્તિ પ્રભૃતીરુપક્ષિપ્ત્વા ચ દેવતાઃ ।
અન્યાશ્ચ દેવતાશ્શૈલાન્ સમુદ્રાન્વિષ્ટસાનિ ચ

ભૂરાદીનિ તથા દ્વીપભેદાંશ્ચોદ્દિશ્ય નામભિઃ ।
તેષા માહૂય તત્કાર્યં ગુરુણા સપુરોધસા

ભૂર્ભુવસ્સ્વરિતિ બ્રહ્મન્નનૈ ચ જુહુયાદ્ઘૃતૈઃ ।
અગ્નિં વિસૃજ્ય વિતરેદ્દક્ષિણાશ્ચ યથાવસુ

તદનૈ યજમાનસ્તુ સર્વાલઙ્કારસંયુતઃ ।
શુચિસ્સમાહિતો ભૂત્વાકૃતકૌતુકબન્ધનઃ

પ્રવિશ્ય તત્ર તદ્ધૈમમણ્ડં ચ પ્રાઙ્મુખ સ્સ્વયમ્ ।
પ્રવિશ્યાસીત દેવેશં ધ્યાયન્નેવ સુધાકરમ્

યજ્ઞમૂર્તિં ધરાં દેવીં બિભ્રાણં નિજદંષ્ટ્રયા ।
એવં ધ્યાયન્તમાસીનં નૃપં સોપસ્ક્રિયં સ્વયમ્

આચાર્યાનુમતઃ કુમ્ભૈઃ સ્થાપિ તૈરભિષેચયેત્ ।
પઞ્ચગવ્યાદિભિર્દ્રવ્યૈર્મન્ત્રાનુચ્ચાર્યમન્ત્રવિત્

વસોઃ પવિત્રમન્ત્રેણ પઞ્ચગવ્યાભિષેચનમ્ ।
શં નોદેવીરિતિ પયસ્સ્નાનં દધ્નાઽભિષેચનમ્

ઇષેત્વેતિ ઘૃતેનાગ્ન આયાહીતિ તથા પુનઃ ।
મધુના ચાગ્નિમીડેતિ માનસ્તોક ઇતિ બ્રુવન્

હરિચન્ધનતોયેન તથૈવાક્ષતવારિણા ।
ઇદં વિષ્ણુરિતિ પ્રોચ્ય કુઙ્કુમક્ષોદ વારિણા