પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.17

પ્રતિમાનાં તથા ધામ્નાં જીર્ણાનાં ભગવન્નહમ્ ।
ઉદ્ધારં શ્રોતુવિચ્છામિ તન્મે બ્રૂહિ યથાતથમ્

સ્વાયમ્ભવાર્ષદિવ્યેષુ માનુષેષુ ચતુર્ષ્વપિ ।
અઙ્ગહાનૌ રત્નજેષુ તત્તજ્જામ્બાનદૈઃ પુનઃ

સમાધાતવ્યમેવાઙ્ગં ન ત્યાજ્યં શૈલજેષ્વપિ ।
તદ્વદેવ સમાધાનં દારુજાદિષુ પઞ્ચસુ

હીનાઙ્ગેષુ તુ બિમ્બાનિ હિત્વા તાનિ પુનસ્સૃજેત્ ।
અઙ્ગમાત્રસમાધાને સૃષ્ટૌ સર્વાત્મનાપિ ચ

કુમ્ભે શક્તિં સમુદ્વાસ્ય નિર્માય ચ યથાપુરમ્ ।
અધિવાસાદિકં સર્વં પ્રતિષ્ઠાયામિવાચરેત્

સ્થિતવત્સ્વેષુ બિમ્બેષુ સમાધિર્યદિ શક્યતે ।
ન ત્યાગો યુજ્યતે તેષાં સર્વેષામેવ પદ્મજ

ત્યક્તં ચ લોહજં બિમ્બં દ્રાવયિત્વા પુનસ્સૃજેત્ ।
દેવે જીર્ણે પુનસ્સૃષ્ટૌ દેવ્યઃપ્રચ્યો યથાસ્થિતાઃ

તાભિરેવ પુનર્દેવો યોજ્યો નાન્યાસ્સૃજેત્પુનઃ ।
નોદ્વાહશ્ચ પુનઃ કાર્યસ્સન્તતે તાનુ પૂજને

પ્રભાપદ્માસનાદીનાં વૈકલ્યે ચલનેઽપિ વા ।
આયુધેઽપિ ચ ચક્રાદૌ યષ્ટવ્યો નાસમાહિતે

ઉદ્વાસ્ય પ્રતિમાશક્તિં મૂલભેરે ઘટેઽપિ વા ।
ચક્રાદેશ્ચ સમાધાનં કાર્યં તસ્મિન્ સમાહિતે

સંપ્રોક્ષ્ય પૂજયેચ્ચક્તિમાવાહ્ય પ્રતિમાસુ તામ્ ।
બાલાલયં કલ્પયિત્વાતત્ર શૈલાદિવસ્તુષુ

બિમ્બે તુ શક્તિમાવાહ્ય જીર્ણેભ્યઃ પૂજનં હરેઃ ।
ત્યક્તં ચ બિમ્બં નિખનેત્ ક્ષિતૌ વામ્ભસિ નિક્ષિપેત્

પ્રાસાદે ચાપિ શિથિલે પૂજયેદ્બાલવેશ્મનિ ।
ઉપેતં પરિવારૈસ્સ્વૈર્દેવં મૂલે યથા તથા

અજીર્ણે ધ્રુવબિમ્બે તુ જીર્ણ્ટે ધામનિ તત્ સ્થિતાન્ ।
દેવાન્દેવપરીવારાન્મૂલબેરે નિવેશયેત્

અજીર્ણધામનિષ્ઠાનાં જીર્ણેતુ ધ્રુવકૌતુકે ।
નોદ્વાસો ન્યત્ર કર્તવ્યો દેવાદીનાં ચતુર્મુખ

અજીર્ણેનાઙ્ગ હાનૌ ચ ધામાદૌ નૈવ કલ્પયેત્ ।
ભૂયસ્તરો પિ મર્ત્યેન વ્યામોહાદ્યદિ કલ્પયેત્

આત્મહાનિર્દ્ધ્રવા તસ્ય યજમાનસ્ય સાન્વયા ।
યદિ પ્રમાણરહિતં પ્રમાદાત્કલ્પિતં પૂરા

પ્રાસાદાદિ પુનસ્સૃષ્ટૌ કલ્પયે લ્લક્ષણાન્વિતમ્ ।
બહુબેરૈરબેરેષુ કલ્પનં સ્યાદ્યથાપુરમ્

બહુબેરેનૈકબેરં નૈકબેરે તથા પરમ્ ।
દેવીવિરહિતં પૂર્વં બહુબેરં કૃતં યદિ

ભૂયઃ પ્રકલ્પને તસ્ય દેવીભ્યાં સહ વા વિના ।
અમાનુષં ચ બિમ્બાદિ પૂર્વં લક્ષણવર્જિતમ્

જીર્ણોદ્ધારેઽપિ કર્તવ્યં તથૈવ ન તદન્યથા ।
શયનં વાઽઽસનં સ્થાનં યાનં વા તદ્યથાપુરમ્

બિમ્બસ્ય પુનરુદ્ધારસ્તથૈવ સ્યાદમાનુષે ।
માનુષે તુ સ્થિતાદીનાં બિમ્બાનામિચ્છયા ભવેત્

પુનસ્સૃષ્ટિર્ન દોષાય તથા સતિ ચતુર્મુખ ।
* દિવ્યે વિમાનાદૌ આકારપ્રમાણાદીવત્ ઉપાદાન.
દ્રવ્યમપિ સજાતીયમેવ.*
દિવ્યં વિમાનં યદ્વસ્તુ યન્માનં યાદૃશં પુરા

તાદૃગેવ પુનસ્સૃષ્ટૌ નાન્યથા તત્પ્રકલ્પયેત્ ।
અન્યથા કલ્પને દોષો કાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય ચ ધ્રુવમ્

માનુષં સદનં ચાર્ષં ચૈષ્ટકં વાથ મૃણ્મયમ્ ।
જીર્ણં પુનસ્સમુદ્ધારે શૈલેનેષ્ટકયાપિ વા

ઉપપીઠાદિકં ક્લૃપ્તં રક્ષાર્થં વર્ધયેદ્બહિઃ ।
પરિવારાંશ્ચ તત્રસ્થાનુપપીઠે ચ વર્ધિતે

સ્થાપયેન્મૂલબેરસ્ય રક્ષાર્થત્વાન્ન દૂષણમ્ ।
સાલગોપુરપીઠાદૌ ચલિતે જીર્ણ એવ વા

દૃઢં શિલાદિભિઃકુર્યા દ્વિસ્તીર્ણ મથ વાઽન્યથા ।
નદ્યાદિજલવેગેન ચલિતે નષ્ટ એવ વા

પ્રાસાદાદૌ પુનસ્થ્સાને નિર્બાધેઽન્યત્ર કલ્પયેત્ ।
યા મૂર્તિર્યેન મન્ત્રેણ યાદૃશેનાધિકારિણા

પ્રથમે કલ્પને સૈવ દ્વિતીયે કલ્પને ભવેત્ ।
મૂર્તિસ્સૈવ ચ મન્ત્રં ચ સ એવ સ્થાપકઃ પુનઃ

અપૂર્વકલ્પને જીર્ણસમુદ્ધારે દ્વયોરપિ ।
તુલ્યં ફલં કલ્પનાયાં ધામાદેર્નાસ્તિસંશયઃ

તન્ત્રાધિકારિમૂર્તીનાં વ્યત્યયે કલ્પને પુનઃ ।
નૃણાં નરપતેશ્ચાપિ રાષ્ટ્રસ્ય ચ ભવેત્ ક્ષયઃ

બહુબેરે પ્રતિષ્ઠાયાં જીર્ણોદ્ધારેઽયથાપુરમ્ ।
કર્માર્ચાં સ્થાપયેદ્વેદ્યાં શાયયેચ્ચાપિ મણ્ટપે

નાધિવાસં જલેકુર્યાન્નયનોન્મીલનં તથા ।
ન તત્વસંહારોત્પાદૌ સર્વં પૂર્વવદાચરેત્

મૂલબિમ્બં સમાસાદ્ય પ્રાગ્વત્સર્વં સમાચરેત્ ।
બાલકૌતુકમભ્યર્ચ્ય યાત્રા મન્યત્ર તદ્ગતામ્

શક્તિં કુમ્ભે સમાવાહ્ય કુમ્ભં ધાન્યસ્થિતં પુનઃ ।
અભ્યર્ચ્ય સમયે પ્રાપ્તે મૂલબેરે ગુરુસ્સ્વયમ્

શક્તિં નિવેશયેચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના હરૌ ।
કુમ્ભતોયાવશેષેણ પરિવારપ્રકલ્પનમ્

ઉત્સવં કારયેદન્તે સર્વશાન્તિકરો હિસઃ ।
સંપ્રોક્ષણનિમિત્તં કિં પ્રકારો વાસ્ય કીદૃશઃ

કથ્યતાં ભગવન્મહ્યં જિજ્ઞાસા યેઽનુવર્તતે ।
પ્રાસાદે ચાઙ્ગભઙ્ગાદિસસ્થાને નૂતને કૃતે

પ્રતિમાયાં ચ પીઠે ચ પ્રભાયાં ચાયુધેપિ ચ ।
આરાધને ચ વિચ્છિન્ને માસાદૌ કમલાસન

સ્પર્શને પ્રતિલોમાદ્યૈર્નિત્યાશૌચવિગર્હિતૈઃ ।
પ્રતિલામાનુલોમૈશ્ચ સૂતૈશ્ચ રથકારકૈઃ

વૈખાનસૈશ્ચ સંસ્પૃષ્ટે ભાર્ગવાગમપૂજકૈઃ ।
શૈવાદિભિશ્ચ પાષંડૈર્બ્રહ્મહત્યાદિદૂષિતૈઃ

ક્ષય્યપસ્મારિકુષ્ઠ્યાદ્યૈઃ કૃચ્છ્રિભિર્મૂલરોગિભિઃ ।
ઉદક્યાદિભિરન્યૈશ્ચ શિલ્પિભિસ્સ્પર્શદૂષિતે

વિણ્મુત્રરુધિરાપેયસ્પર્શદોષે ચ મન્દિરે ।
જનને મરણે ચૈવ શ્વસૃગાલ ખરાધિભિઃ

સ્પૃષ્ટે ચ બિમ્બે તન્ત્રાણાં સઙ્કરે સમુપસ્થિતે ।
એવમાદિષુ ચાન્યેષુ સંપ્રોક્ષણવિધિર્ભવેત્

ધામાદિકમસંપ્રોક્ષ્ય પ્રતિમાદિકમપ્યથ ।
અર્ચને રાષ્ટ્રમધિપઃ પ્રજાશ્ચ સદનં હરેઃ

શૂન્યં સ્યાદિરિણ પ્રાયમુપદ્રવસમાકુલમ્ ।
દુર્ભિક્ષવ્યાધિકલહમૃતિ પ્રાયાસ્સ્યુરીતયઃ

તસ્માત્સંપ્રોક્ષણં કાર્યં ધામાદીનાં યથાવિધિ ।
વિષ્ણોર્નુકમિતિ સ્વચ્છૈર્જલૈઃ પ્રોક્ષણ મિષ્યતે

અબ્લિઙ્ગૈરિતરૈર્મન્ત્રૈરાચાર્યો બ્રાહ્મણૈસ્સહ ।
ધ્રુવબેરાદિબિમ્બાનાં શોધને ક્ષાલને કૃતે

ઇદં વિષ્ણુરિતિપ્રાયૈર્મન્ત્રૈઃ પરમપાવનૈઃ ।
સ્નપનં ચ યથાશક્તિ કુર્યાત્ સ્નપનપૂર્વકમ્

દ્વારતોરણકુમ્ભાદિયજનં તદનન્તરમ્ ।
ધાન્યપીઠે મણ્ડપસ્ય મધ્યભાગે સુશોભિતે

સ્થાપયિત્વા મહાકુમ્બં સૂત્રાવસ્ત્રાદિવેષ્ટિતમ્ ।
પૂર્વોક્તવર્ત્મના તસ્મિન્ પરમાત્માનમર્ચયેત્

કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલે વાપિ જુહુયીત્સમિદાદિભિઃ ।
પ્રત્યેકમષ્ટોત્તરશતં શાન્તિહોમો યથાપુરમ્

બધ્ની યાત્કૌતુકં બિમ્બે પ્રોક્ષયેદપરેઽહનિ ।
પ્રભાતસમયે પ્રાપ્તે શોભને દેશિકોત્તમઃ

સ્થાપિતં કુમ્ભમાસ્થાય પ્રાદક્ષીણ્યેન મન્દિરમ્ ।
નીત્વા દેવસ્ય પુરતો ધાન્યપીઠે નિવેશ્ય ચ

કૂર્ચેન તોયમાદાય કુમ્ભસ્થં મૂલવિદ્યયા ।
પઞ્ચોપનિષદૈર્મન્ત્રૈરબ્લિઙ્ગૈરિતિરૈસ્તથા

શાન્તિમન્ત્રાણિ સમયે પઠેયુર્વિ પ્રસત્તમાઃ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેચ્ચાપિ યથાશક્તિ ચ દક્ષિણા

આચાર્યદક્ષિણા ચાપિ દશનિષ્કાવરા તદા ।
સદ્યો વા સકલં કુર્યાન્નિશિ વા દિવસેઽપિ વા

ન તિથિ ર્ન ચ નક્ષત્રં કાલવેલા ન વિદ્યતે ।
સદ્ય એવ તુ કર્તવ્ય મિતિ શાસ્ત્રસ્ય નિશ્ચયઃ