પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.16

ભગવન્ ભાવિનાં કર્મ ફલાનામશુભાત્મનામ્ ।
સૂચનેષુ નિમિત્તેષુ સઞ્જાતેષ્વશુભાત્મસુ

ગૃહદોષાદિષુ નૃણામધિપસ્ય ચ ભૂપતેઃ ।
તેષા મકસ્માજ્જાતાનાં કર્મ યચ્છમનં પરમ્

તન્મમાખ્યાયતાં કીદૃક્કિં કથં ચેતિ ચાચ્યુત ।
રહસ્યમપિ તદ્વાચ્યં દયાયા પરયા મયિ

જન્મર્ક્ષાદ્યશુભસ્થાનગ તેષ્વઙ્ગારકાદિષુ ।
ક્રૂરેષુ દુર્નિમિત્તેષુ દુસ્વપ્નેષ્વામયેષુ ચ

ગૃહક્ષેત્રાદિકેષ્વેવં વલ્મીકજનને તથા ।
રક્તસ્ત્રીષુ ચ જાતાસુ અગ્નિદાહે ચ વેશ્મનામ્

વસ્ત્રાદિમૂષિકાદં શે દગ્ધેષુ શયનાદિષુ ।
સઙ્કટેષ્વપિ ચાન્યેષુ પુત્રાદિકલહાત્મસુ

નૃપકોપે તથા ચિત્તદુઃખે નિગલબન્ધને ।
પીડાયામરિપક્ષેણ પિશાચાદ્યૈર્ભયાનકૈઃ

વ્રતધ્વંસે પ્રાગભાવે પુત્રાણામર્થહાનિષુ ।
અરિષ્ટસૂચને પુત્રજન્મન્યુત્પાતસમ્ભવે

એવમાદિષુ જાન્યેષુ દોષેષ્વારાધનં મમ ।
શાન્તયે કલ્પતે બ્રહ્મન્ પ્રકારસ્તસ્ય કથ્યતે

સ્નાનપૂર્વાણિ કર્માણિ કૃત્વા વિધિવદાદૃતઃ ।
આચાર્યં વરયેત્પશ્ચાન્મદારધનતત્પરમ્

શમાદિગુણસંયુક્તં પઞ્ચકાલપરાયણમ્ ।
શુચૌ ભૂમિતલે કુમ્ભં સૌવર્ણં રાજતં તુ વા

તામ્રં વાપિ યથાવિત્તં વારિપૂર્ણં સકૂર્ચકમ્ ।
તન્તુભિર્વેષ્ટિતં ન્યસ્ત વારિભીજં સપલ્લવમ્

ધાન્યરાશિષુ સંસ્થાપ્ય ન્યસ્તરત્ન ગુવર્ણકમ્ ।
શાન્તિદ્રવ્યસનાથં ચ અશ્વત્થદલમઙ્ગલમ્

વેષ્ટિતં નવવસ્ત્રેણ રક્તેનાક્ષતસંયુતમ્ ।
પ્રાચ્યાં દિશિ ચ દેવેશં યામ્યે સઙ્કર્ષણં તથા

પ્રદ્યુમ્નં પશ્ચિમે ભાગે અનિરુદ્ધં તથોત્તરે ।
એવં ક્રમેણ વ...ત્તમાવાહ્યઘટિકાસને

કુશકૂર્ચૈઃ પશ્ચિમાશાસમ્મુખેઽષ્ટાક્ષરેણ તુ ।
યજેતાર્ઘ્યાદિના યદ્વા રુક્મં ન્યસ્ય તદર્ચનમ્

કુમ્ભે ચાવાહ્ય યજનં જપેસ્મન્ત્રમનુત્તમમ્ ।
મૂલમન્ત્રેણ લક્ષં વા તદર્દ્ધં વા તદર્દ્ધકમ્

તતઃ પુંસૂક્તમન્વાકં નારાયણાનુવાકકૌ ।
તતશ્શ્રીસૂક્ત ભૂસૂક્તે જપેદાચાર્ય ઋત્વિજામ્

મૂલેનાગ્નિં પ્રતિષ્ઠાપ્ય જુહુયાદ્ગવ્યસર્પિષા ।
અગ્નિ પ્રતિષ્ઠાં ક્વત્વાઽથ વૈષ્ણવીકરણં તથા

મન્ત્રેણાષ્ટાક્ષરેણૈવ લક્ષવારા નથાયુતમ્ ।
સહસ્રમપિ વા કુણ્ડે શતં વાષ્ટોત્તરં ગુરુઃ

ધ્યાત્વા હરિં સર્વશાન્તિકરં સર્વસમૃદ્ધિદમ્ ।
ગૌરવં લાઘવં ચાપિ સમવેક્ષ્ય યથોચિતમ્

દોષાણાં યત્નમાતિષ્ઠેદર્ચનાદિષુ સર્વતઃ ।
અન્તેપ્રણવમબ્લિઙ્ગૈર્યજમાનં ગુરુસ્સ્વયમ્

મન્ત્રૈઃ કુમ્ભસ્થતો યેન પ્રોક્ષયેન્મૂલવિદ્યયા ।
સહસ્રકૃત્વઃ કૂર્ચેન સ્નાપયેચ્છેષવારિભિઃ

આચાર્યાય યથાવિત્તં દદ્યાત્સ્વાર્ણાદિ દક્ષિણામ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ ભેજયેત્તેભ્યો દક્ષિણામલ્પિકામપિ

પ્રભૂણામપિ સર્વેષાં સર્વોપદ્રવશાન્તયે ।
સર્વાભિપ્રેતલાભાય વિશેષયજનં હરેઃ

કુર્યાત્ સ્નપનપૂર્વં તદહ્નિ નિત્યાર્ચને કૃતે ।
તદનૈશાન્તિકં કર્મ અપરાહ્ણે તુ પૌષ્ટિકમ્

પૂર્વાહ્ણે નિત્યકર્મોક્તં વસ્તુભિર્દ્વિગુણૈરિહ ।
પૂજાદ્રવ્યૈરેકભેરે મૂલભેરે સમર્ચનમ્

બહુબેરેતુ બિમ્બસ્યાદૌત્સવે કમલાસન ।
આચાર્ય એવ પૂજાયાં વૈશેષિક્યાં સમર્ચયેત્

હોમકુણ્ડં ભવેત્પદ્મતુલ્યાકારં સુશોભનમ્ ।
પૌષ્ટિકે શાન્તિકે વૃત્તં પ્રત્યહં સમિધાદિભિઃ

પ્રત્યેકં તિલહોમસ્સ્યાદયુતં વા શતાવરમ્ ।
પ્રત્યહં ભોજયેદ્વિપ્રાન્ યથાશક્તિ ચ દક્ષિણા

નૃત્તં ગેયં ચ વાદ્યં ચ તથાધ્યયનમન્વહમ્ ।
કર્માવસાનદિવસં યાવદગ્નેશ્ચ ધારણમ્

સપ્તાહં દ્વિગુણં વા સ્યાત્ત્રિગુણં વા ચતુર્ગુણમ્ ।
સ્નપનં પ્રત્યહં કાર્યં દાનહોમાદય સ્તથા

શાન્તિકે કર્મણિ ધ્યેયો હરિસ્સ્ફટિક સન્નિભઃ ।
પૌષ્ટિકે તુ સુવર્ણાભશ્શ્રિયાઽસીનસ્સહાસને

ચક્રાબ્જમણ્ડલે કુમ્ભે યત્ર યત્ર સમર્ચનમ્ ।
તત્રૈવાન્યેદ્યુરારાધ્યો ન તુ નિર્માલ્યતા તયોઃ

આચાર્યદક્ષિણા વાપિ યથાવિભવવિસ્તરમ્ ।
કર્મણ્યધિકૃતાનાં ચ કર્મગૌરવલાઘવમ્

અવેક્ષ્ય તોષણં વિત્તૈરૃત્વિજાં ચોપકુર્વતામ્ ।
દિનાદિષ્વનુકૂલેષુ પ્રારભ્યા પૌષ્ટિકી ક્રિયા

શાન્તિકી પ્રતિકૂલેષુ યજમાનસ્ય પદ્મજ ।
* ભગવતઃ મન્દિરે પરિચર્યાપરાણાં
ક્ષેત્રાદિપ્રદાનાં દત્તાપહારિણાં ચ ફલપ્રશ્નઃ.*
ભગવન્માર્જનાદીનિ મન્દિરે કુર્વતાં નૃણામ્

વિષ્ણોઃ ક્ષેત્રાદિદાતૄણાં પૂજોપકરણાનિ ચ ।
ભૂષણાનિ ચ વસ્ત્રાણિ ફલમભ્યુદયાત્મકમ્

કીદૃક્કીદૃશ્ચ તાન્યેવ દત્તાન્યાહરતામપિ ।
અનર્થકરમેતન્મે સંશયાનસ્ય કથ્યતામ્

માર્જનં મન્દિરે વિષ્ણોઃ કુર્વન્ સમ્માર્ષ્ટિ દેહજમ્ ।
મલં પાપાત્મકં સર્વં પરત્રેહ ચ સમ્ભૃતમ્

પ્રત્યહં માર્જનં કુર્વન્ પ્રત્યહં હન્તિ કિલ્બિષમ્ ।
ગોચર્મમાત્રમાલિપ્ય ગોમયેન ચ ભૂતલમ્

આલયે લભતે સદ્યોગોપ્રદાનફલં નરઃ ।
માર્જનાલેપને કુર્વન્ વિષ્ણોરાયતને નરઃ

ઉષિત્વા સુચિરં સ્વર્ગે કર્મશેષેણ ભૂતલે ।
ભૂયોપિ જાયતે ભૂપઃ કુલે મહતિ પૂજિતે

સ્રજં બદ્વા સુમનસાં યઃ પ્રયચ્છતિ વિષ્ણવે ।
સ ભુક્ત્વા વિપુલાન્ ભોગાન્નાકપૃષ્ઠે વિરાજતે

દીપાનારોપયેદ્વિષ્ણોર્મન્દિરેઽભ્યન્તરે બહિઃ ।
દિવિ દેવવદાસિત્વા જાયતે પરમાર્થવિત્

નિત્યાન્નૈમિત્તિકાન્વાપિ દીપાનારોપયેન્નરઃ ।
બહુદુઃખસમાકિર્ણં નરકં નૈવ પશ્યતિ

અહોરાત્રમનિર્વાણં દીપમારોપયેન્નરઃ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુલોકે મહીયતે

ઉદકાભ્યુક્ષણં વિષ્ણોરાલયે વિદધાતિ યઃ ।
લોકં સ વારુણં પ્રાપ્ય રમતે વત્સરાન્ બહૂન્

સમ્માર્યાલિપ્ય ચ હરેર્ધામ પુષ્પાણિ ભૂતલે ।
વિકિરેન્મનુજસ્સર્વકામાનાપ્નોતિ પુષ્કલાન્

વિષ્ણુસાત્કુરુતે ભૂમિં સર્વસસ્ય ફલપ્રદામ્ ।
યસ્સલોકાનવાપ્નોતિ સર્વાનેવ ન સંશયઃ

પુષ્પોદ્યાનપ્રદાનેન તપોલોકે મહીયતે ।
ફલવૃક્ષસમોપેતાં પૂગભૂમિં જલાન્વિતામ્

યો દદાતિ મહર્લોકે સચિરં વસતિ ધ્રુવમ્ ।
ઉત્પાદયતિ યઃ ક્ષેત્રે વૈષ્ણવે ફલિનસ્તરૂન્

નાલિકેરાદિકાન્યાતિ સ સ્વર્ગં પ્રેત્ય દુર્લભમ્ ।
આરાધનાય તુલસીમુત્પાદયતિ યત્નવાન્

સુરભીણિ ચ પુષ્પાણિ દિવિ દેવૈસ્સપૂજ્યતે ।
વાપીકુપતટાકાનિ વિષ્ણોર્મન્ધિરભૂમિષુ

ઉત્પાદયતિ હસ્તસ્થાસ્તસ્ય સર્વસમૃદ્ધયઃ ।
ન તં બધ્નન્તિ પાપાનિ બહુજન્માર્જિતાન્યપિ

યઃ કુર્યાદ્વૈષ્ણવં ધામ ભક્તિશ્રદ્ધોભ યોચિતમ્ ।
ખણ્ડિતે સ્ફુટિતે ધામ્નિ દૂષિતે ચ સુધાદિભિઃ

સમાદધ્યાત્પુનર્ધામ સ લોકં યાતિ વૈષ્ણવમ્ ।
સ્નાનપાનામ્ભસાં વિષ્ણોઃ પ્રદાનાત્તત્સલોકભાક્

સ્નાનીયદ્રવ્યદાનેન નીરોગઃ પ્રેત્ય મોદતે ।
ક્ષૌમાદિદાનાદાપ્નોતિ પરલોકે મહત્સુખમ્

આલેપનદ્રવ્યદાનત્કામાનાપ્નોતિ શાશ્વતાન્ ।
એલાકર્પૂરતામ્બાલીતૈલાદિસ્વર્શનાત્સુખી

પરત્રેહ ચ લોકે ન્યાદ્ધીર્ઘકાલમસંશયઃ ।
ચામરવ્યજનચ્છત્રદાનાત્ સ્વારાજ્યમશ્નુતે

આદર્શનપ્રદાનેન દૃશ્યસ્સર્વૈર્ભવિષ્યતિ ।
ધૂપદ્રવ્યપ્રદાનેન સ્વસ્થાનં સ્વર્ગિણાં ભવેત્

ઉપાનહૌ પાદુકે ચ વાહનં યાનમેવ ચ ।
દદાતિ યો મણ્ડયિત્વા મણિકાઞ્ચન ચિત્રિમ્

સ વિમાનં સુદુષ્પ્રાવં પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ ।
અલઙ્કૃતં ભદ્રપીઠં પ્રયચ્છન્ સર્વકામભાક્

વિનતાનન્દનસ્થાનં ધ્વજમુત્પાદ્ય દર્શયન્ ।
સામીપ્યં સહસા વિષ્ણોર્યાતિ સદ્યશ્ચતુર્મુખ

ધ્વજં ચ વાદ્યમુત્પાદ્ય વિષ્ણુસાત્કુરુતે તુ યઃ ।
સ દિવ્યદુન્દુભિપ્રાયં સ્થાનં પ્રાપ્ય વિરાજતે

દાસીદાનં તથાત્મીયમાત્માનં ચ પ્રયચ્ચતિ ।
વાસુદેવાય દાસ્યેન મુક્તિઃકરતલે સ્થિતા

નૃત્તભેદૈર્ગીતભેદૈ સ્તથા વાદ્યૈરનેકધા ।
શ્રોતવ્યૈરપિ દૃશ્યૈશ્ચ એવં દેવેશસન્નિધૌ

આસીન મુપચારૌસ્તૈર્યે સમારાધયન્તિતે ।
પ્રેત્ય દિવ્યેષુ લોકેષુ પૂજ્યંતે તૈર્ન સંશયઃ

પ્રદક્ષિણનમસ્કારસ્તુતિપ્રાયોપચર્યયા ।
આરાધયન્તિયે દેવં દેવાનામધિદૈવતમ્

તે દેવૈરુપચર્યન્તે પરત્ર ભગવાન્ યથા ।
સ્થિતં શયાનમાસીનં દેવં સર્વેશ્વરેશ્વરમ્

યદૃચ્છયાપિ પશ્યસ્તઃ પ્રાપ્નુવન્તિ પરં પદમ્ ।
કિં પુનર્ભક્તિપૂર્વં યે પશ્યન્તિ ક્ષણમ ચ્યુતમ્

નિર્ધૂય દુષ્કૃતં સર્વં યાન્તિ લોકાન્યથેપ્સિતાન્ ।
અષ્ટાઙ્ગપ્રણિપાતેન યે નમસ્યન્તિ માનવાઃ

તપસ્સ્વાધ્યાયશીલાનાં ફલમશ્નુવતેઽચિરાત્ ।
ઇયદેતદિતિ સ્મર્તું ફલં વક્તું ચ કઃ ક્ષમઃ

સકૃત્પ્રણમતાં દેવં ફલં યન્મધુવિદ્વિષમ્ ।
શિરસા શ્રવણાભ્યાં વા મનસા વા કરેણ વા

બહુભ્યાં વાથ પદ્ભ્યાં વા દૃગ્ભ્યાં વા પક્ષસાપિ વા ।
એકૈકેનાઙ્ગજાતેન પ્રણમન્મધુવિદ્વિષમ્

કામાનાપ્નોતિ વિપુલાનનન્તાનન્યદુર્લભાન્ ।
કિં પુનર્યેઽષ્ટભિસ્સર્વૈરઙ્ગૈઃ પ્રણિપતન્તિ ચ

વાસુદેવા શ્રયકથા વ્યાચક્ષાણા દિને દિને ।
પાસુદેવાલયે યાન્તિ વાચસ્પત્યમસંશયમ્

ગવાં ચ કપિલાદીનાં પ્રદાનાદશ્નુ તે જનઃ ।
બ્રહ્મલોકાદિલોકેષુ વાસં વિન્દન્તિ શાશ્વતમ્

હવિષાં પાયસાદીનાં હરયે ચ નિવેદનાત્ ।
સુખૈકરસપૂર્ણાત્મા રાજતે વિષ્ણુસન્નિદૌ

ભક્ષ્યપાનીયભોજ્યાનામન્યેષામપિ દાનતઃ ।
શ્વેતદ્વીપે તત્સમીપે વસન્તિ સુખનસ્સદા

બહુનાત્ર કિમુક્તેન વાસુદેવાર્થમાદરાત્ ।
દદાતિ વસ્તુજાતં યઃ સ્થાનં પ્રાપ્નોતિ ચેપ્સિતમ્

કર્મણાં માર્જનાદીનાં ફલભોગાદનન્તરમ્ ।
કર્મશેષૈઃ પુનર્જન્મ કર્માનુગુણયોનિષુ

ઉત્કૃષ્ટાસ્વેવ ભોક્તારો લભન્તે સુખિનસ્સદા ।
પ્રાસાદમણ્ડપાદીનાં ભોક્તારઃકૈટભદ્વિષઃ

યે મૂઢમતયઃ પ્રેત્ય નિરયેષુ નિરત્યયાઃ ।
વસન્તિ ભૂયો નીચાસુ જાયન્તે યોનિષુ દ્રુવમ્

ભૂષણચ્છત્રવસ્ત્રાદિ યો પર્તા દુર્મતિ ર્નરઃ ।
ગલે નિગલિતઃ પાશૈઃ કૃષ્યતે નિરયેષુ સઃ

વાહનાનિ ચ યાનાનિ વૈષ્ણવાનિ હરન્તિયે ।
મોહદ્વાસન્તિ તે દીર્ઘમઙ્ગાર નરકોદરે

પ્રેત્ય ભૂયોઽપિ જાયન્તે ગર્દભોષ્ટ્રાદિયોનિષુ ।
ચન્દનાદીનિ વસ્તૂનિ પુષ્પાણિ સુરભીણ્યપિ

હરન્તિસ્વાનિ વિષ્ણોસ્તે વ્રજન્તે યામ્યયાતનામ્ ।
અનુભૂય પુનર્બ્રહ્મન્ જાયન્તે ગન્ધમૂષિકાઃ

ઉપાનત્પાદુકાપીઠવ્યજનાનિ હરન્તિયે ।
ઉષિત્વા નિરયેષ્વેતે જાયન્તે ફણિનાં કુલે

ગોભૂહિરણ્યપસ્ત્રાદિધનં વિષ્ણોઃ પરિગ્રહમ્ ।
આહૃત્ય યે તુ ભુઞ્જન્તે નરકેષુ નિરત્યયાઃ

ઉષિત્વા પ્રેત્ય ભૂયોપિ જાયન્તે શ્વાદિયોનિષુ ।
સર્વેષુ નરકેષ્વેવં દેવબ્રહ્મસ્વહારિણઃ

વસન્તિ મૂઢમતયો યામ્યદુઃખાનિ ભૂયસા ।
વ્યાયામોદ્વર્તનાભ્યઙ્ગસ્નાનપાનાશનાદિકમ્

કુર્વન્તિ મન્તિરે વિષ્ણોર્યે તે નિરયગામિસઃ ।
પચ્યન્તે તત્ર ભૂયોપિ જાયન્તે નીચયોનિષુ

વાસુદેવપ્રતિકૃતેર્ભેદનચ્છેદનાદિષુ ।
વિક્રીતાદીનિ ચાન્યેષુ યતન્તે પાપચેતસઃ

યે તે યાન્તિ ક્રમાત્સર્વાન્નરકાન્ ભૃશદારુણાન્ ।
અન્યેષ્વપ્યપચારેષુ સ્થૂલસૂક્ષ્મેષુ માનવાઃ