પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.13

પઞ્ચ કાલવિધિજ્ઞાનં પ્રશસ્તં ભગવન્નિહ ।
વિહિતં પઞ્ચકે કાલે વિધયશ્ચાપિ પઞ્ચકે

મહ્યં જિજ્ઞાસમાનાય કથયસ્વ યથાતથમ્ ।
ન ચેદ્રહસ્યમત્યન્તં યદહં પૃષ્ટવાનિદમ્

આદ્યં કર્માભિગમનમુપાદાનમતઃપરમ્ ।
ઇજ્યા ચ પશ્ચાત્સ્વાધ્યાયસ્તતો યાગસ્તતઃપરમ્

પંચૈતે વિધયસ્તેષાં કાલાઃપંચૈવ તે ક્રમાત્ ।
કલ્યાણાચરણાન્તં યત્કર્મજાતં ચતુર્મુખ

ઉત્થાનાદિક્રમાદેતદભિયાનમુદીરિતમ્ ।
બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધ્યાયન્ના રાયણં પરમ્

ઉત્થાયીસીત શયને કીર્તયન્નામ વૈષ્ણવમ્ ।
ક્રમેણ સૃષ્ટ્વા તત્વાનિ દેહમુત્પાદ્ય તત્વવિત્

ન્યસ્ય દેહે ષડઙ્ગાનિ મન્ત્રમુચ્ચાર્ય માનસમ્ ।
દશાવતારાન્ વ્યોહાંશ્ચ ચતુર્ણાં માનસાનપિ

ધ્યાત્વા સ્વનામભિસ્તાનિ કીર્તયિત્વા પૃથક્પૃથક્ ।
અવકુણ્ઠ્ય ચ વસ્ત્રેણ શરીરં દક્ષિણાઙ્ઘિણા

આક્રમ્ય ભૂમિં પ્રથમં પ્રવિક્રમમનુસ્મરન્ ।
નમઃ ક્ષિતિધરાયેતિ મન્ત્રમુચ્ચાર્ય માનસમ્

ગ્રામાદ્બહિર્દિશં ગત્વાનૈરૃતીં ન્યસ્ય દક્ષિણે ।
ઉપવીતં કર્ણદેશે વ્યવધાય તૃણાદિના

ભૂમિં સમુત્સૃજેન્મૂત્રં કિટ્ટં ચ તદનન્તરમ્ ।
ઉદઙ્મુખો દિવા કુર્યાત્સન્થ્યયોરુભયોરપિ

દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ વાતિ વાતે નુસારિણિ ।
દક્ષિણેતરહસ્તેન ગૃહ્ણીયાન્મેહનં તતઃ

દક્ષિણે મૃત્તિકાં હસ્તે સમુત્થાય
જલાશયમ્ ।
પ્રાગુદીચ્યાં પ્રતીચ્યાં વા ગત્વા શૌચં સમાચરેત્

મૃત્તિકાભિર્દ્વાદશભિર્ગુદં ષડ્ભિશ્ચ મેહનમ્ ।
અન્તરાચાન્તરા વામકરં પ્રક્ષાલ્યવારિભિઃ

મૃણ્માત્રાભિસ્તદન્તે દ્વૌકરૌ દ્વાદશસઙ્ખ્યયા ।
સંશોધ્ય ચરણૈ ઙઙ્ઘે કટિં ચોરૂ ચ વારિભિઃ

પ્રત્યેકં મૃત્તિકામાત્રા ચતુષ્કોણે વિશોધયેત્ ।
આ ચમ્ય પ્રઙ્મુખોભૂત્વા દન્તધાવનસમાચરેત્

ન્યગ્રોધોદુમ્ભરાશ્વ ત્થપ્લક્ષામ્રાર્જુનધાતકી ।
પાલાશવેણુ ખદિરશમીદારૂણિ ધાવને

દન્તાનામુદિતાન્યેકાદશ ચામ્ભોરુહાસન ।
દન્તધાવનકાષ્ઠં તદ્ધ્વાદશાઙ્ગુલમાયતમ્

દશાંગુલં તથા માનમષ્ટાઙ્ગુલમથા પિ વા ।
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં ક્રમેણ સમુદાહૃતમ્

જિહ્વાનિર્લેખનં કુર્યા દ્ગણ્ડૂષાચમનં પુનઃ ।
ક્ષાલયિત્વા મુખં તોયૈ
રાચાન્તસ્સ્નાનમાચરેત્

અવગાહોભવેદ્વાપ્યાં સ્નાયાદ્વા સરસીઘુ ચ ।
વાપ્યાદ્યસંભવે નૈવ કુપૈષ્વાપ્લવનં ભવેત્

સ્નાનં વાતપ્તતોયેન દોષવૈષમ્યસમ્ભવે ।
નાભેરધસ્તાદ્વા દેહં ક્ષાલયિત્વાત્મનસ્તનુમ્

આચમ્ય પ્રોક્ષયેદ્દેહં વારિભિર્મન્ત્ર વિત્તનુમ્ ।
ઓં પૂર્વયા ચ ગાયત્ર્યા વારિભિશ્ચભિમન્ત્રિતૈઃ

આત્માનં પરિષિચ્યોર્ધ્વમુત્ક્ષિ પેત્સલિલાઞ્જલિમ્ ।
યોદ્ધુકામાનિ રક્ષાંસિ સન્ધ્યયોરુભયોરપિ

શામ્યન્તિ તૈર્વજ્રઘાતૈર્હસ્તાભિપ્રેરિર્જલૈઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ હિંસાયાઃ પરિભ્રમણમાત્મનઃ

તર્પયેદુપવિશ્યાથ તત્તન્મન્ત્રમુદીરયન્ ।
દેવાદીન્ સલિલે તિષ્ઠન્ સાવિત્રીં પ્રાઙ્મુખો જપેત્

યાવત્સૂર્યોદયં દૃષ્ટ્વા પ્રઞ્જલિ સ્તિમિરાપહમ્ ।
ઉપસ્થાય સ્વશાખોક્તૈર્મન્ત્રૈધ્યાયન્ હૃદિ સ્થિતમ્

અભિવાદ્ય ગુરૂન્ વૃદ્ધાર્ન તથા ભાગવતાન્ ક્રમાત્ ।
પ્રણમ્ય સ્વાશ્રમં દેવમબિગમ્ય યથાવિધિ

અર્ચયેજ્જપહોમાન્તં દદ્યાદ્ગ્રાસં ગવામપિ ।
અઞ્જનાલેપનૈસ્સ્રિગ્ભિર્વાસોભિર્ભૂષમૈસ્તથા

અલક્તકરસાદ્યૈશ્ચ તામ્બૂલીમુખશોદનૈઃ ।
ઉપેતોમઙ્ગલૈરન્યૈર્નયેદભિગમક્રિયામ્

ઉપાદદ્યાત્તતઃપૂજાસાધનાનિ યથાયથમ્ ।
પુષ્પાણિ ફલમૂલાનિ વિવિધાન્યોષધીરપિ

દધ્યાદિ ચ હવિર્યોગ્યં તણ્ડુલાનિ ગુળાનિ ચ ।
સ્નાનીયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સ્વાદૂનિ સલિલાનિ ચ

દર્ભાન્ પર્ણાનિ સમિધો યથાશક્તિ યથાવસુ ।
આહૃત્ય યાજ્ઞિકાર્ધૈર્વા પૂજાસ્થાને નિવેશયેત્

નીત્વોપાદાનસમયમિત્થં
તદનુ પૂજયેત્ ।
પ્રાપ્તે મધ્યાહ્નસમયે સ્નાનં કુર્યાદ્યથાવિધિ

ન્યાસમગ્રે ષડઙ્ગાનાં કૃત્વાદાય મૃદં કરે ।
સવ્યે નિધાય કૃત્વા તુ ત્રિધા મૂલાગ્રમધ્યતઃ

મૂલે સ્થિતાં મૃદં પૂર્વ મભિમન્ત્ર્યાસ્ત્રવિદ્યયા ।
વિદિક્ષુ દિક્ષુ ચોર્ધ્વાયામધરાયૂમપિ ક્ષિપેત્

તતો મધ્યસ્થિતાં મૃત્સ્નામુદકે મૂલવિદ્યયા ।
નિક્ષિપ્ય ભાગમગ્રસ્થં કરાભ્યાં કરયોર્દ્વયોઃ

વિધાય પઙ્કમંભોભિર્દર્શયિત્વા ચ પૂષણમ્ ।
અસ્ત્રહીનાઙ્ગવિદ્યાભિરાપાદતલમસ્તકમ્

આલિપ્ય દેહમખિલ મવગાહ્ય ચ વારિષુ ।
દેવમાવાહ્ય લક્ષ્મીશં દત્વા ચાર્ઘ્યાદિકં તતઃ

તત્પાદક્ષાલનામ્બોભિઃ પાણિભ્યાં કુમ્ભમુદ્રયા ।
પાવનૈશ્શિરસિ ન્યસ્તૈરાત્માનમભિષિચ્ય ચ

વાસુદેવમભિધ્યાયન્નઘમર્ષણમાચરેત્ ।
ઉત્તીર્ય કર્મનિખિલં મધ્યાહ્ન સમયોચિતમ્

કૃત્વા યજેત દેવેશં હોમાન્તં કમલાસન ।
સ્ત્રેત્રેણાભિષ્ટુયાદ્દેવં દણ્ડવત્પતિતઃક્ષિતૌ

જિતન્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે વિશ્વભાવન ।
નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશ મહાપુરુષ પૂર્વજ

નમસ્તે વાસુદેવાય શાન્તાનન્તચિદાત્મને ।
અજિતાય સમસ્તુભ્યં ષાડ્ગુણ્યનિધયે નમઃ

મહાવિભૂતિસંસ્થાય મનસ્તે પુરુષોત્તમ ।
સહસ્રશિરસે તુભ્યં સહસ્રચરણાય તે

સહસ્રબાહવે તુભ્યં સહસ્રનયનાયતે ।
અમૃતાય નમસ્તુભ્યમેકમૂર્તાય તે નમઃ

અનેક મૂર્તયે તુભ્ય મક્ષરાય ચ તે નમઃ ।
વ્યાપિને વેદવેદ્યાય નમસ્તે પરમાત્મને

ચિન્માત્રરૂપિણે તુભ્યં નમસ્ત્રૈયન્ત ભૂમયે ।
અણિષ્ઠાય સ્થવિષ્ઠાય મહિષ્ઠાય ચ તે નમઃ

નેદિષ્ઠાય દવિષ્ઠાય ક્ષેપિષ્ઠાય ચ તે નમઃ ।
વર્ષિષ્ઠાય યવિષ્ઠાય કનિષ્ઠાય નમો નમઃ

પઞ્ચાત્મને નમસ્તુભ્યં સર્વાન્તર્યામિણે નમઃ ।
કલ્પના પોઢરૂપાય સૃષ્ઠિસ્થિત્ય ન્તહેતવે

નમસ્તે ગુણરૂપાય ગુણરૂપાતિવર્તિને ।
વ્યસ્તાય ચ સમસ્તાય સમસ્તવ્યસ્તરૂપિણે

આદિમધ્યાન્તશૂન્યાય તદ્વદેવ નમો નમઃ ।
પ્રણવપ્રતિપાદ્યાય નમઃપ્રણવરૂપિણે

લોકયાત્રાપ્રસિધ્યર્થં નૃષ્ટ બ્રહ્માદિરૂપિણે ।
નમસ્તુભ્યં નૃસિંહાદિમૂર્તિભેદાય વિષ્ણવે

વિપાકૈઃકર્મભિઃક્લૈશૈરસ્પૃષ્ટવપુષે નમઃ ।
નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય તેજસાં નિધયે નમઃ

નિત્યસાધારણાનેકલોકરક્ષાપરિચ્છદ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપાય વરેણ્યાય નમો નમઃ

યજમાનાય યજ્ઞાય યષ્ટવ્યાય નમો નમઃ ।
ઇજ્યાફલાત્મને તુભ્યં નમસ્સ્વાધ્યાયશૂતિને ?

નમઃપરમ હિંસાય સમસ્સત્વગુણાયતે ।
સ્થિતાય પરમે પ્યૂમ્નિ ભૂયો ભૂયો નમો નમઃ

સંસારસાગરે ઘોરે વિષયાવર્તસઙ્કુલે ।
અપારે દુસ્તરેઽગાધે પતિતં કર્મભિસ્સ્વકૈઃ

અનાધમગતિં ભીરું દયાયા પરયા હરે ।
મામુદ્ધર દયાસિન્ધો સિન્ધોરસ્માત્સુ દુસ્સહાત્

મન્ત્રહાનિં ક્રિયાહાનિં હાનિં વાન્યાં ત્વદર્ચને ।
ક્ષમસ્વ મમ દેવ ત્વમપરાધસહો વ્યાસિ

અપરાધસહસ્રભાજનં પતિતં ભીમભવાર્ણપોદરે ।
અગતિં ખરણાગતં હરે કૃપયા કેવલમાત્મસાત્કુરુ

જન્મપ્રભૃતિદાસોઽસ્મિ શિષ્યોઽસ્મિ તનયોઽસ્મિતે ।
ત્વં ચ સ્વામી ગુરુર્માતા પિતા ચ મમ માધવ

નાહં હિતં વિજાનામિ ત્વાં ભજામ્વેવ કેવલમ્ ।
બુદ્વૈવં નય ગોવિન્દ મુક્ત્યુપાયેન વર્ત્મના

ત્વમેવ વેત્તા શ્રેયો મે નૈત દેતદિતીતિ ચ ।
બુદ્ધિયોગં ચ મે દેહિ યેન ત્વામુપયામ્યહમ્

ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવેશં
વૈશ્વદેવં સ્વધામનિ ।
કુર્યાત્પઞ્ચ મહાયજ્ઞાનપિ ગૃહ્યોક્તવર્ત્મના

અતિથીનપિ તત્કાલે યથાશક્તિ સમર્ચયેત્ ।
પોષ્યવર્ગાન્ ભોજયિત્વા ભુઞ્જીત નિયતસ્સ્વયમ્

ઇજ્યાયાસ્સમયસ્તસ્યાઃકથિતઃકમલાસન ।
મન્દિરે વા હરેર્ન દ્યાસ્તીરે વા મઠભૂમિષુ

વિવિક્તે વિપિને વાપિ પર્વતે પા ગૃહેઽપિ વા ।
ઋચો યજાંષિ સામાનિ ભિદ્યમાનાન્યનેકધા

શાખાભેદૈર્મૂલશાખાયેકાયનસમાહ્વયામ્ ।
ત્રયૂમયીમધીયીત સુખાસીનસ્સમાહિતઃ

અન્યૈસ્સાર્ધ મધીયાનૈષ્ષજઙ્ગેષુ ચ રોવિધૈઃ ।
અધ્યાપયીત વા શિષ્યાન્ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ

ઇતિહાસપુરાણાનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ વા પુનઃ ।
તદારાધનનિષ્ઠાનિ સમભ્યસ્યેદ્યથાયથમ્

સંસારભીરુભિર્વિપ્રૈસ્તત્વ નિષ્કર્ષકોનિદૈઃ ।
સહાસીતોપદેશાદિપ્રકારચતુરૈરપિ

સ્વાધ્યાયકાલઃ કથિતસ્સ્વાધ્યાયોપિ ચ કીર્તિતઃ ।
તતઃપશ્ચિમસન્થ્યાયાં પ્રાપ્તાયાં તત્ર ચોદિતમ્

જપહોમાદિકં સર્વં કૃત્વા પરમપુરુષમ્ ।
અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં યથાપૂર્વમશેષતઃ

ભુક્ત્વા સંવિશ્ય શયને સમુત્થાય મહાનિશિ ।
આચમ્ પ્રયતો ભૂત્વા ધ્યાત્વા પરમપુરુષમ્

યોગા નને સુખાસીનો યુઞ્જીતાત્માનમાત્મનિ ।
યથોક્તેન પ્રકારેણ યથાશક્તિ ચતુર્મુખ

સંહારક્રમાશ્રિત્ય તત્વાન્યાત્મનિ સંહરેત્ ।
આત્માનં વાપિ હૃત્પદ્મે પરમાત્મનિ નિષ્ઠિતે

સંહ રેદુત્થિતો યોગાત્સ્વાપં ક્લેશાવહં ત્યજેત્ ।
ઇત્યેષ કથિતો બ્રહ્મન્ યોગઃકાલશ્ચ પઞ્ચમઃ

પઞ્ચૈ તે સમયાઃપઞ્ચ વિધય સ્તેષુ દર્શિતાઃ ।
ઇત્થમેતેષુ કાલેષુ દર્શિતૈઃકર્મભિર્નરઃ