પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 4.12

સમારાધ્યો હરિઃ પુષ્પૈઃ કાલપક્વૈર્હવીંષિ ચ ।
ફલમૂલાનિ ચાન્યાનિ કાનિ યોગ્યાનિ કથ્યતામ્

પુષ્પાણિ નન્દનવનાદારામાદાત્મનોપિ વા ।
અરણ્યાદ્વા ગૃહીત્વા ચ વિક્રીતાન્યાપણસ્થલાત્

અયાચિતાનિ લબ્ધાનિ યદ્વા કમલસમ્ભવ ।
પૂર્વપૂર્વોદિતાલાભે ગ્રાહ્યમુત્તરમુત્તરમ્

અન્યાયોપાર્જિતાવ્યન્યદેવતાર્થાનિ વા પુનઃ ।
અગ્રાહ્યાણિ તથા ભિન્નં મુકુલં પતિતં તથા

જીર્ણં પર્યુષિતં કીટદૂષિતં પાદલઙ્ઘિતમ્ ।
મ્લાનં સ્પૃષ્ટં તથાઽસ્પૃશ્યૈર્નીતં ચ પ્રતિલોમજૈઃ

સ્નાતશ્શુદ્ધામ્બરો મૌની પાણિં પ્રક્ષાલ્ય વારિણા ।
પાત્રે પુષ્પાણિ ગૃહ્ણીયાદ્વેત્રજે તૃણજેઽથવા

કલ્પકદ્રુમસઞ્જાતં પારિજાતસમુદ્ભવમ્ ।
હરિચન્દન સન્તાનમન્દારદ્રુમસમ્ભવમ્

સૌગન્ધિકોદ્ભવં પુષ્પં ષડેતે સુરદારુજાઃ ।
પાલાશં સપ્તમં પુષ્પમુપયુક્તાનિ ચાર્ચને

અનિર્માલ્યાનિ દેયાનિ પુનઃપ્રક્ષાલ્ય વારિભિઃ ।
ઉત્તરોત્તરમેકૈકં સહસ્રગુણમિષ્યતે

પ્રાતઃપદ્મદ્વયં શસ્તમુત્પલત્રયમર્ચને ।
ફલં ચ પૂર્વવત્ જ્ઞેયં તથૈવ શતપત્રિકા

ચમ્પકં કેતકીયુગ્મં માલતી માધવી તથા ।
સન્દ્યાવર્તં ચ પુન્નાગં સુરપર્ણ્યેકપર્ણિકા

પ્રિયઙ્ગુ પાટલદ્વન્દ્વં મન્દારદ્વયમેવ ચ ।
લક્ષ્મીશ્ચ કર્ણિકારશ્ચ યૂધિકા કુરવસ્તથા

પટ્ટિકૈ તાનિ શસ્તાનિ ફલં પૂર્વવદિષ્યતે ।
?* મધ્યાહ્માર્ચનોપયોગીનિ.*
શસ્તં મધ્યન્દિને શ્વેતકરવીરજમર્ચને

કૈઙ્કિરાતં ચ સૌવર્ણં પુષ્પં સહચરી તથા ।
પૂર્વવચ્ચ ફલં વિદ્યાત્પ્રદોષે ચ પ્રશસ્યતે

જાતિયુગ્મં વિચકિલં મલ્લિ કાદ્વયમેવ ચ ।
વકુલં વનજાતિશ્ચ તથા ચ વનમલ્લિકા

કુમુદં વનમલ્લી ચ પૂર્વવચ્ચ ફલં સ્મૃતમ્ ।
પ્રાતઃકાલોદિતં પુષ્પં યુક્તં મધ્યન્દિનેપિચ

પ્રદોષે કથિતં પુષ્પં મધ્યરાત્રે ચ શસ્યતે ।
દિવાપુષ્પૈર્દિવા પૂજા નિશાપુર્ષૌસ્તથા નિશિ

દેશે કાલે યથાયોગમર્ચયેત્પુરુષોત્તમમ્ ।
માલત્યા પૂજયેત્પ્રાતર્મધ્યાહ્ને કરવીરજૈઃ

સાયાહ્ને જાતિપુષ્પૈસ્તુ પ્રદોષે વકુલૈરપિ ।
મધ્યરાત્રે મલ્લિકાભિર્યજેત
જલજૈસ્સદા

પ્રત્યૂષે નન્દિકાવર્તૈઃ કાલ એષ ઉદાહૃતઃ ।
પદ્માદિ જલપુષ્પાણામર્વાગ્ધર્તુસ્ત્ર્યહાદ્ભવેત્

ન ચ પર્યુષિતો દોષો નીરજાનાં ભવેત્તથા ।
અબદ્ધેભ્યઃ પ્રસૂનેભ્યો બદ્ધમાલા પ્રશસ્યતે

માલાભ્યસ્સ્રગ્વરા માલા સજાતીય પ્રસૂનકા ।
સ્રક્તુ નાનાવિધૈઃપુષ્પૈર્નિર્મિતા કદલીત્વચા

હ્રીબેરં ચ તમાલં ચ તથા દમનકત્રયમ્ ।
ન પર્યુષિતમેતૈશ્ચ સદૈવારાધયેદ્ધરિમ્

તુલસ્યૌ સિતકૃષ્ણે ચ કેવલાક્ષપકાસ્તથા ।
ચત્વારસ્તુલસીભેદા દૂર્વા ભિલ્વદલાનિ ચ

સર્વદારરાધનાર્હાણિ
પૂજા તુ કરવીરજૈ ।
ગૃહે કુલક્ષયકરી
પુષ્પપત્રાદ્યસન્નિદૌ

અક્ષતૈરર્ચનં કુર્યાદ્ધરેઃ કલમજૈસ્સિતૈઃ ।
નીવારા વેણવશ્શાલ્યઃ કલમાદ્યા યવા અપિ

હવિર્યોગ્યા વ્રીહયશ્ચ તદભાવે પ્રયઙ્ગવઃ ।
અન્યે ચ યાજ્ઞિકા ધાન્યભેદાઃકોદ્રવવર્જિતાઃ

નીચૈર્દત્તાસ્તથા સ્પૃષ્ટાઃપતિતૈઃ પ્રતિલોમજૈઃ ।
અશૌચવદ્ભિરપરૈ
રપક્વાઃકલમાદયઃ

શસ્યન્તે ચરુસાકેષુ પક્વાશ્ચ તદસન્નિદૌ ।
ચાતુર્વર્ણૈરુપહૃતાસ્તણ્ડુલા દોષવર્જિતાઃ

અખણ્ડિતાઃખણ્ડિતાશ્ચા ભાવે ત્રીનિષ્ફલીકૃતાઃ ।?
ચરુપાત્રં તામ્રમયં પ્રશસ્તં મૃણ્મયં તુ વા

વિષ્ણુગાયત્રિયા ભાણ્ડે ક્ષાલિતે ગાલિતૈર્જલૈઃ ।
પુર્ણેપ્રણવસંસ્પૃષ્ટે
તણ્ડુલાન્મૂલવિદ્યયા

યદ્વા પઞ્ચોપનિષદા ક્ષાલયેદ્વારિભિઃપુનઃ ।
પૂરયેત્પ્રણવેનૈવ પિદધ્યાચ્ચક્રવિદ્યયા

અધિશ્રિત્ય ચ મૂલેન મન્ત્રેણાગ્નિં સમેધયેત્ ।
પઞ્છોપનિષદૈર્મન્ત્રેઃકાષ્ઠૈઃ
કીટાદ્યતૂષિતૈઃ

યજ્ઞવૃક્ષોદ્ભવૈઃકાષ્ઠૈઃ પાચયેત્પાવકઃક્રમઃ ।?
પક્વે જલમપિ સ્રાવ્યસિક્ત્વાજ્યેન ચરું પુનઃ

ઉદગુદ્વાસયેદ્દર્ભૈઃફલકે યજ્ઞદારુજે ।
સાધયેદ્દીક્ષિતઃપાકં વિધિનો ક્તેન તત્ સ્ત્રિયઃ

યદ્વા તૂષ્ણીં સાધયેયુરુપદંશાંશ્ચ ચોદિતાન્ ।
ફલમૂલાનિ તત્રાદૌ ફલાનિ કદલીફલમ્

આમ્રં પનસમુર્વારું બૃહતીં કર્કરીમપિ ।
કારવલ્લીમલાબું ચ કૂશ્માણ્ડં તન્ત્રિણીમપિ

કરવર્તં ચ નિષ્પાવં ગવાક્ષં ત્રપુસં તથા ।
મુદ્ગભેદાંશ્ચ નિર્દેષાન્
સદોષાન્ પરિવર્જયેત્

ઉચ્ચિષ્ટં ક્રિમિણા દષ્ટં શિવદ્યૈર્લઙ્ઘિતં તથા ।
ઘ્રાતં લાલાજલસ્પૃષ્ટમમેધ્યપ્રભવં તથા

પાદસ્પૃષ્ટં ચ પતિતમકાલે ચાશુચિસ્થલે ।
ભુક્તશેષં તથા સ્પૃશ્યૈસ્સ્પૃષ્ટં દત્તાવશિષ્ટકમ્

વર્જ્યં વલ્લી ત્રયં કન્દં સૂરણદ્વયમુત્પલમ્ ।
પિણ્ડારદ્વિતયં ચાપિ
હવિર્યોગ્યં ચતુર્મુખ

જીવન્તીં વસ્તુકં શાકં કારવલ્લીદલં તથા ।
તુમ્બૂદલં ચ ભાઞ્જીં ચ શિમ્બમુદ્ગદલાનિ ચ

શાકિનીં શતપર્વાણં તથૈવાશ્વાસમર્દિનીમ્ ।
આગસ્ત્યં પાચયેચ્છાકં વિહિતં બ્રાહ્મણસ્ય ચ

એકમૂલાનિ ચાન્યાનિ ગૃહ્ણીયાદનિષેધને ।
અઙ્કુરાણ્યપિ વેણ્વાદિવસ્તૂનાં કમલાસન

ચેદયિત્વાલવિત્રેણ
લવણૈર્મરિચૈ સ્તથા ।
સર્ષપૈર્જીરકૈર્હિઙ્કુશ્રીપર્ણીદલમિશ્રિતૈઃ

નાલિકેરફલૈરાજ્યૈર્યથાયોગં નિવેશિતૈઃ ।
સંસ્કાર્યં વ્યઞ્જનં યૂષયુક્તં કહિતમેવ વા

સર્પિષા વાઽઽયસે પાત્રે ઘૃષ્ટં મૃણ્મય એવ વા ।
કલાયમુદ્ગનિષ્પાવ શિમ્બમાષકુલુકત્થાકાઃ

સયૂષા વા વિયૂષા વા પચનીયા ગુણાન્વિતાઃ ।
ત્વચો વ્યપોહ્ય કુલ્માષાઃકાર્યા યદ્વા યથોદિતાઃ

આમ્રાદીનિ ચ શુષ્કાણિ ફલાનિ ગુળતિન્ત્રિણી ।
મિશ્રાણિ પચનીયાનિ તથા લવણપાસિતમ્

આમ્રં ચ શ્રૃઙ્ગિબેરં ચ તથા કેવલમિષ્યતે ।
પસનં કદલી ચામ્રં કપિત્થં બદરીફલમ્

દ્રાક્ષા રાજાદનં જમ્ભૂફલં તોટકમપ્યથ ।
ખર્જૂરં વેત્રજં ચૈવ માતુલુઙ્ગં ચ દાડિમમ્

ફલાન્યેતાનિ પક્વાનિ કાલપક્વાનિ યોજયેત્ ।
ક્ષીરં ચૈરો ગુણસ્તસ્ય તોયમર્ધં તદર્ધકમ્

તણ્ડુલાસ્તાવદેવ સ્યાદ્ભિન્નો મુદ્ગસ્તદર્ધકઃ ।
ઘૃતં સમુદિતં સર્વં પરમાન્નં નિવેદયેત્

સમભાગં તુ પૂર્વોક્તૈસ્તણ્ડુલૈસ્સમ્મિતં સમમ્ ।
ગુળં ફલેન નિક્ષિપ્ય ગુળાન્નં તદ્વિદુર્બુધાઃ

તણ્ડુલૈસ્સમ્મિતં નિસ્ત્વઙ્મુદ્ગભિન્નં સુસાધિતમ્ ।
મુદ્ગાન્નં કાલપક્વૈસ્તુ ફલૈ રાજ્યપરિપ્લુતમ્

નિવેદયેત્કેવલાન્નં દણ્ડુલૈ રેવ સાધયેત્ ।
ફલાનિ કન્દશાકાનિ મુદ્ગભેદાસ્તથાઙ્કુરાઃ

પયો દધિ ઘૃતં ચાપિ કાલપક્વં તથા ફલમ્ ।
આમ્રાદિલવણૈશ્ચાપિ શૃઙ્ગિબેરાદિસાધિતમ્

મત્સ્યણ્ડી ગુળભેદાશ્ચ યચ્ચાન્યદુપદંશકમ્ ।
પરિમાણમમિષાં સ્યાત્ યથાશ્રદ્ધં યથાવસુ

મરીચ્યાદિ યથાયોગ્યં દ્રવ્યસંસ્કારકં ભવેત્ ।
નાગમલ્લીદલાનિ સ્યુરશીતિરવરાસ્તથા

વિંશતિઃક્રમુકસ્યાપિ ફલાન્યવરસઙ્ખ્યયા ।
અઙ્ગાનિ તૈલં તક્કોલં લવઙ્ગં જાતિ રેવ ચ

માતુલઙ્ગત્વગન્યચ્ચ ચૂર્ણકં કર્પૂરમિશ્રિતમ્ ।
પાષાણજં નાલિકેરફલં પક્વં ચ નિર્જલમ્

કર્પૂરં કેવલં વાપિ આમં વા શુષ્કમેવ વા ।
એતૈર્વસ્તુભિરન્યૈશ્ચ ન્યૂનભાવિવર્જિતૈઃ

તામ્બૂલવીટિકાસ્તૈલમૃદુપૂગફલાન્વિતાઃ ।
નિવેદ્ય યાજમાનસ્ય શ્રદ્ધાવિત્તાનુસારતઃ

ગોધૂમશાલિપિષ્ટાત્થા અપૂપાશ્ચાપિ સંસ્કૃતાઃ ।
ગુળભેદાજ્યમરિચ જીવકાદ્યૈર્યથાયથમ્

વસ્તુભિર્વિવિધાકારા ગુળપાકપરિપ્લુતાઃ ।
પુટદગ્ધાં સ્તિલાનિક્ષુરસપાકપરિપ્લુતાન્

મરિચૈર્જીરકૈ ર્યુક્તાન્ પલલાંશ્ચ નિવેદયેત્ ।
પૃથુકાન્ પુટદગ્ધાન્વા કેવલાન્વા ગુળપ્લુતાન્

મરિચૈર્જીરકૈ ર્યુક્તાન્ નાલિકેરફલૈસ્સહ ।
સક્તૂન્ ગુળદ્રવૈર્મિશ્રાન્ મરિચૈરપિ જીરકૈઃ

કરમ્ભાનપિ પૂર્વોક્તૈસ્સંસ્કારૈરપિ સ્સ્કૃતાન્ ।
પાકસ્થાનાચ્ચ ભાણ્ડાન્વા વારિભિઃક્ષાલિતાન્ બહિઃ

ભસ્મના ચ ચતુર્દિક્ષુ કૃતોર્ધ્વાકારપુણ્ડ્રકાન્ ।
અસ્ત્રમન્ત્રેણ વાસોભિશ્ચન્નાન્વા વેત્રપઞ્જરે

યદ્વા પ્રતિષ્ઠિતાન્ ભૂમૌ
જલધારાપુરસ્સરમ્ । વહેયુ
ર્વિધૃતોષ્ણીષાસ્સિતકઞ્ચુકસંવૃતાઃ

પરિચર્યા પરા વિપ્રા
મણ્ટપે મન્દિરેઽપિ વા ।
દેવસ્ય દક્ષિણેપાર્શ્વે નીત્વા ફલકભૂમિષુ

સૌવર્ણાદી નિપાત્રાણિ વિષ્ણુગાયત્રિયા તતઃ ।
ક્ષાલિતાનિ પરામૃશ્ય
પ્રણવેનાજ્યધારયા

પાત્રાણિસિક્ત્વામન્ત્રેણ તથા દર્વ્યા હવીંષિ ચ ।
આદાયાદાય નિક્ષેપ્ય મમત્રેષ્વન્નમર્ચિતમ્

ખારી તદર્ધં પાદં વા તદર્ધં વાઽવરં મતમ્ ।
પ્રતિસ્થાલીં પાયસાદિભક્તમાનં ચતુર્મુખ

યથાયથં વ્યઞ્જનાનિ નિક્ષેપ્યાણિ ઘૃતૈસ્સહ ।
દધ્ના ચ સર્વાણ્ય ન્નાનિ પ્રકલ્પ્ય વ્યઞ્જનૈસ્સહ

નિવેદયેયુર્દેપાય પાનકાનિ ચ પૂજકાઃ ।
ચોષ્યાણિ લેહ્યખાદ્યાનિ યથાવિભવવિસ્તરમ્

નિવેદિતાનાં તુર્યાંશં વિષ્વક્સેનાય કલ્પયેત્ ।
તચ્ચાગાધજલે ક્ષેપ્યં તદ્ભક્તાન્યાપિ ભોજયેત્

તેનૈવપાર્ષદાસ્તૃપ્તાભવેયુર્ભૂત તૃપ્તયે ।
દાસ્યો વા ગણિકા ભોજ્યા દેવસ્ય પરિચારિકાઃ

બ્રહ્મેશાનાદિ દેવાનાં નૈવ ભોજ્યં નિવેદિતમ્ ।
ન સ્પૃશ્યં લઙ્ગનીયં ચ ચણ્ડાદીનાં નિ વેદિતમ્

દેવીનાં ચ શ્રિયાદીનાં વિનતા નન્દનસ્ય ચ ।
ચક્રાદીના માયુધાનાં વસ્તુ યદ્યન્નિવેદિતમ્

ભોક્તવ્યમેવ સર્વેષાં વિપ્રાદીનામ શઙ્કિતમ્ ।
વિષ્ણોર્નિવેદિતં શુદ્ધં પાવનાનાં ચ પાવનમ્

પ્રાપણં દુર્લભં ભોજ્યં ન ત્યાજ્યં સ્યાત્કદાચન ।
ભુઞ્જાનાનામેધતે શ્રીસ્ત્યજતાં પરિહીયતે

વ્રતોપવાસતુલિતમશનં તસ્ય પાવનમ્ ।
શુનામિવ પુરોડાશો ન નીચેષુ તદિષ્યતે

વિષ્ણોર્નિવેદિતાન્નેન યષ્ટવ્યં દેવતાન્તરમ્ ।
પિતૃભ્યશ્ચાપિ તદ્દેયં તદાનન્ત્યા કલ્પતે

ધારિતં વિષ્ણુનિર્માલ્યં ચન્દનાદ્યનુલેપનમ્ ।
અહર્નિશં ધારયતાં ન પુનર્જનનં ભવેત્

તથા હિ ચરણસ્પર્શિ વિષ્ણોસ્ત્સ્રિપથગાજલમ્ ।
પુનાતિ સિદ્ધદેવર્ષિસઙ્ખાનં હો વિઘાતકમ્

પાદોદકં ચ દેવસ્ય પવિત્રં પરમં મદમ્ ।
પાદ્યં દત્વા જલં વિષ્ણો ર્મૂલમન્ત્રેણ દેશિકઃ

ગૃહીત્વા શતધારેણ મૂર્દ્નિધાર્યં વિશુદ્ધયે ।
શોધનં સર્વપાપાનાં સર્વદુષ્કૃતનાશનમ્

લક્ષ્મીવિવર્ધનં નિત્યમાયુર્વૃદ્ધિકરં પરમ્ ।
મ્રિયમાણસ્સ્વયં વિષ્ણોશ્ચરણસ્પર્શિતં જલમ્

પીત્વા સદ્ગતિમાપ્નોતિ ન ચેહાજાયતે પુનઃ ।
પિતૃણાં તર્પણં શસ્તં પારિણા તેન તર્પિતાઃ

ઋણેભ્યઃપિતરો મુક્તાવસન્તિદિવિ દેવવત્ ।
ભક્તાય દેયં પાદોત્થં શાન્તાય શુભકર્મિણે

પઞ્ચકાલવિધિજ્ઞાય તદનુષ્ઠાનશીલિને ।
ન નાસ્તિકાય દાતવ્યં દાતવ્યં નાભ્યસૂયવે