પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.9

અજ્ઞાનસાગરં તીર્ત્વા વિદ્યાપારમુપેયિવાન્।
ઉચ્યતાં સાંપ્રતં મહ્યં ભુવનાનિ ચતુર્દશ

રૂપતો નામતશ્ચાપિ જિજ્ઞાસા પરમેશ્વર।
યત્ર પ્રતિષ્ઠિતં યચ્ચ માનં રૂપં ચ યાદૃશમ્।
ભુવનાનાં તદખિલં ચતુર્મુખમુખૈ શ્શતૈઃ

વક્તું નિરવશેષેણ કઃ ક્ષમેત પ્રપઞ્ચતઃ।
બોદ્ધું વા નિખિલં શક્તઃ કો વા ધારયિતું ક્ષમઃ

તદ્ભ્રવીમિ સમાસેન સર્વં ત્વં બુધ્યસે યથા।
ચતુરશ્રા ભવતિ ભૂઃ પઞ્ચૌશત્કોટિ યોજનૈઃ

વિસ્તીર્ણા સર્વતો દિક્ષુ ઘનં વૈકોટિયોજનમ્।
દ્વીપાનિ સપ્ત સન્ત્યત્ર તાવસ્તસ્તોયરાશયઃ

આઙ્ગુલીયકવત્સર્વે ભૂમેરુપરિ વિષ્ઠિતાઃ।
દ્વીપાનિ નામભિસ્તાવત્કથ્યન્તે ક્રમશશૃણુ

જમ્ભૂપ્લક્ષ કુશ ક્રૌઞ્ચાશ્શાકદ્વીપસ્તથા પરઃ।
શાલ્મલી પુષ્કરો નામ સપ્તમશ્ચતુરાનન

આનુપૂર્વ્યાત્સમુદ્રાંશ્ચ કથયામિ યથાતથમ્॥
લવણેક્ષુરસૌ પશ્ચાત્ મૈરેય સ્તદનન્તરમ્

સર્પિર્દધિ પયસ્ત્વવ્યત્તતશ્શુદ્ધોદકં પરમ્।
ભૂભાગે મધ્યમે જુમ્ભૂદ્વીપમાનં ચ કથ્યતે

લક્ષયોજનવિસ્તારસ્સર્વતસ્તદનન્તરમ્।
વિસ્તારં વારિધિઃ ક્ષારસ્તાદૃગ્દ્વીપમનન્તરમ્

ઉત્તરોત્તરમેકૈકં દ્વીગુણાયામ વિસ્તરઃ।
દ્વીપાનિ ષટ્સમુદ્રાશ્ચ પરિશિષ્ઠાશ્ચતુર્મુખ

દ્વીપં જમ્ભૂસમાખ્યાતં વિભજેન્નવદા પુનઃ।
ભાગેતુ મધ્યમે મેરોરુચ્છાયો લક્ષસંમિતઃ

યોજનાનાં ક્ષિતેરસ્ત ર્મગ્નષ્ષોડશકઙ્ખ્યયા।
સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં શિષ્ટોભાગઃ પ્રકાશતે

ક્ષીતે રૂર્ધ્વં રૈમયશ્ચ સર્વતો મૂર્ધ્નિવિસ્તૃતઃ।
દ્વાત્રિંશચ્ચ સહપ્રાણાં યોજના નામયાં પુનઃ

કર્ણિકાવચ્ચ ભૂપદ્મમધ્યે સમ્યગવસ્થિતઃ।
શૃઙ્ગૈશ્શતસહસ્રેણ શતયોજન વિસ્તૃતૈઃ

તત્સઙ્ખ્યાપરિણાહૈશ્ચ તસ્ય પાર્શ્વમહીધરાન્।
વક્ષ્યામિ ચાનુપૂર્વ્યેણ યથા તદવધારય

હિમવાન્ હેમકૂટસ્ચ નિષધશ્છાસ્ય દક્ષિણે।
એતે વર્ષાચલાઃ પ્રોક્તા સ્ત્રયઃ કમલસમ્ભવ

વર્ષં ભારતમાખ્યાં પ્રથમં તદન ન્તરમ્।
નામ્ના કિંપુરુષં તસ્માદ્ધરિવર્ષમનન્તરમ્

ઉત્તરે મેરુશૈલસ્ય ક્રમા દ્વર્ષમહીધરાઃ।
નીલશ્શ્વેતાહ્વયશ્શૃઙ્ગી નામ્ના વર્ષત્રયં પુનઃ

રમ્યં હિરણ્મયં વર્ષમુત્તરાઃ કુરવ સ્તથા।
ઉક્તાનિ ષટ્ચ વર્ષણિ પ્રત્યેકં પરિમાણતઃ

યોજનાનાં સહસ્રાણિ નવ વર્ષંતુ મધ્યમમ્।
ઇલાવૃતં સમાખ્યાતં તન્મધ્યે મેરુરીરિતઃ

મેરોશ્ચતુર્દશં તત્ર વિસ્તીર્ણં યોજનાનિ ષટ્।
ત્રિણી ચૈવ સહસ્રાણિ ચત્વારસ્તત્રપર્વતાઃ

વિષ્કમ્ભરૂપૈ રચિતા યોજનાયુતમુચ્ભ્રિતાઃ।
મન્ધરો દિશિ પુર્વસ્યાં યામ્યાયાં ગન્ધમાદનઃ

પ્રતીચ્યાં વિપુલો નામ્ના...............
.................... કૌભેરીમધિતિષ્ઠતિ॥
દિશાનુ તાનુ ચત્વારો પૃક્ષાઃ કેતુવદુન્નતાઃ

કદમ્ભભૂરુહો જમ્ભૂઃ પિપ્પલો વિટપી વટઃ।
શતાનિ દશ ચૈકં ચ તેષાં પ્રત્યેકમાયતિઃ

જમ્ભ્વૂતયા સમાખ્યા સ્યાત્ દ્વીપસ્ય કમલાસન।
ફલાનિ ગજમાનાનિ પતિતાનિ શિલાતલે

શ્રીર્યન્તે શતધા તેષાં રસવાહ સ્સરિદ્વરા।
જામ્ભૂનદીતિ કથિતા તત્તટોર્વીનિવાસિનઃ

પીત્વા રસં જરામૃત્યુવલીપલિતવર્જિતાઃ।
ન સ્વેદો ન ચ દૌર્ગન્ધ્યં નેન્દ્રિયાણામપિ ક્ષયઃ

ભવન્તિ તેષાં તીરોર્વી મૃદસ્તદ્રસરઞ્જિતાઃ।
જામ્ભાનદાખ્યાં કલ્પન્તે સૌવર્ણા કલ્પસમ્પદઃ

ભદ્રાશ્વવર્ષમાખ્યાતં મેરોઃ પ્રાચ્યાં ચતુર્મુખ।
પશ્ચિમં કેતુમાલાખ્યમેતયોર્વર્ષયોઃ પુનઃ

ઇલાપૃતં સમાખ્યાતં મધ્યમં તત્પુરોદિતમ્॥
વનં ચૈત્રરથં પૂર્વં દક્ષિણં ગન્ધમાદનમ્

વૈ ભ્રાજાં પશ્ચીમં મેરોર્વનં નન્દન મુત્તરમ્।
અરુણોદં સરઃ પૂર્વં મહાભદ્રં તતઃ પરમ્

શીતોદકં પ્રતીચીનમુદીચીનં તુ માનસમ્।
દેવોપભોગયોગ્યાનિ સરાંસિ કથિતાનિ તે

શતાતશ્ચ મુકુન્દશ્ચ કુરરી માલ્યવાનથ।
વૈકઙ્કો નામપઞૈતે પૌરસ્ત્યાઃ કેસરાચલાઃ

ત્રિકૂટોઙ્ગિરસશ્ચો ભૌ પન્નગઃ કૂટલાહ્યયઃ।
નિષદો દક્ષિણે તસ્ય તાવન્તઃ કેસરાચલાઃ

શિખિવાસો થ વૈ દૂર્યઃ કપિલો ગન્ધમાદનઃ।
જારુધિઃ પઞ્ચમો બ્રહ્મન્ કેસરાઃ પઞ્ચભૂધરા

શઙ્ખકૂટસ્સમાખ્યાત સ્સમાખ્યાત સ્તથર્ષભઃ।
હંસસ્સમાખ્યયા નાગસ્તથા કાલાઞ્જનપ્રભઃ

ઉદીચ્યાં કેસરાઃ પઞ્ચ વિંશતિઃ કેસરાચલાઃ।
યોજનાનાં સહસ્રાણાં દ્વાત્રિંશન્માનસમ્મિતે

વિસ્તારે મૂર્ધ્ના શૈલસ્ય મેરોર્ભાગેઽથ મધ્યમે।
ચતુર્ભીર્દશભિશ્ચૈવ સહસ્રૈર્નિર્મિતા પુરી

યોજનૈસ્સંમિતો ધાતુઃ કર્ણિ કેવાચલામ્ભુજે।
વિદિક્ષુ દિક્ષુ ચાષ્ટાસુ પરિતો બ્રહ્મણઃ પુરી

ઇન્દ્રાદિલોકપાલાનાં પુરઃ પૂર્વાદિષુ સ્થિતાઃ।
વિસ્તારાયામમાનેન શતયોજનસંમિતાઃ

પુરી ભવતિ માઘૌની નામ્ના ચૈ વામરાવતી।
સહસ્રગોપુરદ્વાર પ્રાકાર પરિઘાકુલા

તેજોવતી પુર્યાગ્નેયી યામ્યા સંયમની પુરી।
રક્ષોવતી રાક્ષસી પૂશ્સુદ્ધ વત્યથ વારુણી

વાયોર્ગન્ધવતી ખ્યાતા નામ્ના સૌમ્યા મહોદયા।
યશસ્પિની ભવસ્યોક્તા કેસરાચલભૂમિષુ

ભગવસ્મૂર્તી ભેદાનાં પુરસ્સન્તિ પરિષ્કૃતાઃ।
ભિત્વેન્દુમણ્‍ડલં ગઙ્ગા ભગવત્પાદ જન્મભૂઃ

દિવઃ પતન્તી પ્રત્યાશમભ્યાશં ભ્રહ્મણઃ પુરઃ।
ચતુર્તિક્ષુ વહન્તી સા ચતુર્ધાભવતિસ્વયમ્

સિતા ચાલકનન્દા ચ સુચક્ષુર્ભદ્રયા સહ।
ચતસ્રો નામ ભેદાશ્ચ દિગ્ભેદાશ્ચ ચતુર્મુખ

સ્તીતા ન્તરિક્ષગા પૂર્વ શૈલાન્નિષ્ક્રમ્ય નિમ્નગા।
યાતિ પૂર્વેણ વર્ષેણ ભદ્રાશ્વેન ચ સંજ્ઞયા

પ્રવિષ્ટા સાગરમુખં દક્ષિણેન તથા ધ્વના।
ભારતં વર્ષમભ્યેતિ શૈલાત્સપ્તમુખા તતઃ

પ્રવિષ્ટાલકનન્ધા સા નદી ત્રૈલોક્યપાવની।
સુચક્ષુઃ પશ્ચિમાચ્છૈલા ત્કેતુમાલાત્ સ્વયં પુનઃ

અતીત્ય વર્ષમમ્ભોધિમેતિ યોષિદ્યથા પતિમ્।
ભદ્રા ગિરેરુધીચિના દેશા નુત્તરતઃ કુરૂન્

અતીત્ય વારિધિં યાતિ નિમ્નગા સરિતાં પતિમ્।
આનીન વિષદાયામૌ માલ્યવાન્ ગન્દમાદનઃ

મધ્યે તયોર્મેરુશૈલઃ કર્ણકા પઙ્કજે યથા।
ભારતં કેતુમાલં ચ ભદ્રાશ્વં કુરુસંજ્ઞકમ્

પત્રાણિ લોકપદ્મસ્ય મર્યાદા શૈલતો બહિ।
હેમકૂટશ્ચ નિષધો દક્ષીણોત્તરમાય તૌ

મર્યાદાપર્વતૌ જ્ઞેયૌ કૈલાસો ગન્ધમાદનઃ।
અશીતિયોજનામામૌ પૂર્વાપરમહોદધી

સંસ્પૃશન્તૌ પારિયાત્ર નિષધાવધિભૂભૃતૌ।
મેરોઃ પશ્ચિમભૂભાગે પૂર્રોત્તર મથાશ્રિતૌ

ત્રિશૃઙ્ગો જારુધિર્વર્ષ પર્વતૌ મેરુભૂભૃતઃ।
ઉત્તરેણ સ્થિતૌ પ્રાપ્ય પૂર્વાપરમહોદધી

પર્વતાનામવસ્થાન માનન્ત્યાન્ન પ્રપઞ્ચ્યતે।
શૈલાનામન્તરદ્રોણ્યસ્સેવ્યન્તે સિદ્ધચારણૈઃ

અન્યૈશ્ચ પુણ્યકૃદ્ભિસ્તા દૈત્યદાનવકિન્નરૈઃ।
ભૌમા હ્યેતે કૃતાસ્સ્વર્ગાઃ દુર્લભાઃ પાપકર્મભિઃ

જ્ઞાનમૂર્તિર્હયગ્રિવો ભદ્રાશ્વે વસતિ સ્વયમ્।
વર્ષેષુ મૂર્તયોવિષ્ણો ર્મર્યાદાપર્વતેષુચ

વસન્તિ લોકરક્ષાયૈ નાનારૂપવિશેષિતાઃ।
યાનિ કિંપુરુષાદીનિ વર્ષા ણ્યેતેષુ પદ્મજ

નિરાતઙ્કાઃ પ્રજાશ્શશ્વન્ શોકો ન ભયં તથા।
નોદન્યા ચ બુભુક્ષા ચ ન દ્વેષો ના યુષુઃ ક્ષયઃ

સન્તિ તેષાં સહસ્રાણિ વર્ષાણિ દ્વૌ ચ વિંશતિઃ।
આયુર્વ તેષુ દેશેષુ ભૌમમમ્ભો ન વર્ષતિ

દેવો ન ચર્તુભેદોસ્તિ ન કાલો યુગભેદવાન્।
સદા કૃતયુગઃ કાલો વર્તતે ચતુરાનન

ધર્મશ્ચતુષ્પાત્સકલો ધ્યાનમેવાર્ચનં હરેઃ।
પર્વતાસ્સરિતશ્ચાપિ યત્ર યત્ર પુરાણિ ચ

ગ્રામાશ્ચ સન્તિ બહવસ્સ્ય ધર્મનિરતાસ્સદા।
બ્રાહ્મણા ભૂમિપાશ્ચાપિ પ્રજાપાલનતત્પરાઃ

સ્વે સ્વે કર્મણ્યભિરતાશ્ચાતુર્વર્ણ્યમવસ્થિતાઃ।
ચારુરાશ્રમ્યમપ્યેવં યથોક્તમવતિષ્ઠતે