પદ્મસંહિતા · અધ્યાય 1.8

વિજ્ઞાનોપાયારૂપેણ તપશ્ચર્યા ચ કીર્તિતા।
ભગવન્ તત્તપઃ ક્રીદૃક્ કિં વા તત્કથ્યતાં મમ

વાઙ્મનઃ કાયજત્વેન તપસ્તત્ત્રિ વિધં મતમ્।
દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞ પૂજનં શૌચમાર્જવમ્

અહિંસનં બ્રહ્મચર્મં તપશ્શારીરમીરિતમ્।
અનુગ્રહપરં વાક્યં સત્યં ભૂતો પકારકમ્

સ્વાધ્યા યાભ્યસનં ચેતિ વાચિકં કથિતં તપઃ।
સન્તોષસ્સતતં બ્રહ્મચિવ્તયાઽઽત્મવિનિગ્રહઃ

ભાવશુદ્ધિ સ્સૌમ્યતા ચ તપો માનસ મીરિતમ્।
શ્રદ્ધધાનૈઃ કૃતં સમ્યગફલાકાઙ્ક્ષિભિર્નરૈઃ

સાત્વિકં તત્તપો જ્ઞેયં તદ્ધિ વિજ્ઞાનકારકમ્।
સત્કારમાનપૂજાદિ સિધ્યર્થં રાજસં તપઃ

તામસં તુ તપત્તત્સ્યાત્ યત્પરોત્સાદનાદિકમ્।
કર્મ કદ્વિવિધં નૈવ વિજ્ઞાનોત્પત્તિકારણમ્

કુતઃ પ્રસૂતિર્જગતાં તેષાં નાશઃ ક્વસંમતઃ।
કિયન્તં કાલમેતેષાં સ્થિતિર્મ ભગવન્ વદ

આપન્ના પ્રકૃતિર્વ્યક્તિં સૂતે સર્વં ચરાચરમ્।
તત્રૈવ લીયતે સર્વં બ્રાહ્મે આયુષિ ચ સ્થિતિઃ

કાલો યુગસહસ્ત્રાખ્યઃ દિવારાત્રિશ્ચ તાવતી॥
બ્રહ્મણસૈન માનેન શતમાયુશ્ચ વત્સરાઃ

ભવન્તિ મનવસ્તસ્ય દિને તત્ર ચતુર્દશ।
એકોનસપ્તતિઃ કાલો મનોરેકસ્ય કીર્તિતઃ

પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મન્ અર્વાચિને લયં ગતે।
પ્રલયો મહદાખ્યોયં ચતુરાનન કીર્તિતઃ

અવાન્તરાશ્ચ પ્રલયા દિનાનામવસાનજાઃ।
ભવન્તિધાતૃભિસ્તૈસ્તૈર્મ હાંશ્ચ પ્રલયઃ પુનઃ

ચક્રવદ્વર્તતે કાલો ન વિરામોસ્તિ કર્હિચિત્।
કિંરૂપા પ્રકૃતિર્દેવ સૂતે કથમિદં જગતે।
બ્રૂહિ સર્વમશેષેણભ વગવન્ ભૂતભાવન

અસ્યૂનાધિકરૂપાણાં સત્વાધીનાં ચતુર્મુખ।
ગુણાનાં સંહતિર્યા સા પ્રકૃતિસ્સદ્ભિરુચ્યતે

અચેતના સા વિશ્વસ્ય યોનિ રવ્યાકૃતા સ્વયમ્।
નિત્યા સૂતે જગત્સર્વં નિયોગાત્પરમાત્મનઃ

) અવિભક્તા વિભક્તા ચ દધ્નિ સર્પિરિવ સ્થિતા।
સઙ્કર્ષણાખ્યો ભગવાન્ પ્રકૃતાવેવ તાઃ પ્રજાઃ

(11 નિત્યં નૂતે.) (12. અવિભક્તોવિભક્તશ્ચ---સ્થિતઃ)
રુદ્રસ્સંહરતિ સ્વૈરં બ્રહ્મણો દિવસક્ષયે।
દિવસાદૌ જગત્સર્વં પુનરેવા સૃજત્પ્રજાઃ

લોકકર્તાસ્વયં બ્રહ્મા યથા પૂર્વં યથાક્રમમ્।
ઇત્યેવં સર્ગસંહારૌ મયા સમ્યગુદીરતૌ

ઐશ્વર્યમષ્ટગુણવત્કિં તધ્યદ્ભક્તિમાન્ પુમાન્।
આપ્રોતિ કીદૃક્સાયુજ્યં યુઞ્જાનસ્ય સુમેધસઃ॥
લબ્ધ્વા ચૈશ્વર્યમખિલં કેન પ્રતિનિવર્તતે

અણિમા મહિમા ચાપિ યાવાનેવાસ્ય કામ્યતે॥
તાવ ન્તમિષ્ટમાપ્નોતિ ગરિમા લઘિમાપિ વા

ઇષ્યમાણમવાપ્નોતિ લઘિમ્નાતેન પૂરષઃ।
દેશં વિદૂરમપ્યેષ ક્ષણમાત્રેણ ગચ્છતિ

યથા શાલ્મનિતૂલસ્ય તથા દેહસ્ય લાઘસમ્।
ગરિમ્ણા તેન દેહસ્ય પર્વતસ્યેન નોદ્ધૃતિઃ

આહારેષુ વિહારેષુ યથાકામં પ્રવર્તતે।
સઙ્કલ્પેનૈન ભૂતાનિ વશ્યાનિ કમલાસન

પરકાયપ્રવેશં ચ યથેષ્ટં પ્રતિપદ્યતે।
એભિરષ્ટભિરેવૈતે વિહરન્તિ યથેપ્સિતમ્

યદિ માં વિસ્મ રેયુસૈ સુખનિદ્રાવિમોહિતાઃ।
મદ્ભક્રિ ક્ષરણાદેવ પ્રતિસ્રોતો વહા જનાઃ

જાયન્તે પુનરુત્કૃષ્ટવં શેષુ મહતાં સતામ્।
પુનર્ભ જેયુર્મા મેવ યજન્તે સિદ્ધિકામ્યયા

મુચ્યન્તે મત્પ્રસાદેન જન્મનોઽસ્માદ્વિગર્હિતાત્॥
ભેદેન ચાપ્યભેદેન મિશ્રેણ ચ ચતુર્મુખ

ત્રિધૈન મુક્તિરુદિતા ભેદે કૈઙ્કર્યલક્ષણા।
મુક્તિર્યથેહ લોકેષુ પરિચર્યાપરા નરાઃ

દેવસ્ય તદ્વદેનૈ તે વૈ કુણ્ઠે પરમાત્મનઃ।
લોકે તસ્ય સમીપસ્થા મુક્તાત્માન સ્સમાહિતાઃ

વસન્તિ કિઙ્કરાસ્સન્ત સ્તત્પ્રસાદપરાસ્સદા।
અભેદ મુક્તિરત્યન્ત મૈક્યં સ્યાત્પરજીવયોઃ

આત્મનો ભાવના ચૈક્યે સોહમિત્યેવમાત્મિકા।
યસ્ય તસ્યૈકતાપત્તિ ર્મુક્તિર્જીવવરાત્મનોઃ

સિદ્ધાન્તેમિશ્રરૂપે તુ ભેદેસ્થિત્વાર્ચનાદિભિઃ।
તોષયિત્વા પરં દેવં તતો યુક્તસ્સમાહિતઃ

વિજ્ઞાનેન્તેકતાનેન પરમાત્મનિ ચિદ્ઘને।
ઐક્યં પ્રાપ્નોતિ સા મુક્તિરુક્તા સાયુજ્યલક્ષણા

ઐશ્વર્યમણિમાદ્યષ્ટ ગુણાવાપ્તિસ્સુદુર્લભા।
મુક્તિર્વા વરમાનન્દપ્રાપ્તિરૂપા યદીપ્તિતમ્।
પુંસાં તદુભયં મુક્તિઃ પ્રસૂતે પરમાત્મનિ

બહૂનિ તત્વાન્યુક્તાનિ શાસ્ત્રૈર્બહુભિરચ્યુત।
તેષુ તત્યેષુ નર્વેષુ ભાવના વિહિતા ક્રમાત્

સમાધિરેકતાનૈવ શાસ્ત્રવિજ્ઞાનમુત્તમમ્।
પ્રસૂતે યેન તદ્બ્રહ્મ તત્વેભ્યઃ પરમં મતમ્

પ્રાપ્નુવન્તિ સરાસ્સર્વે તત્વાનિ કથયસ્વ મે

ચત્વારિંશદ્દશૈકં ચ તત્વાનિ પરમાત્મનઃ।
રૂપાણ્યેવ ચતુર્વક્ત્ર સઙ્ક્ષેષપાત્કથયામ્યહમ્

ભાવના તેષ્વવિકૃતા સિદ્ધયે કલ્પતે પરા।
વક્તવ્યાનિ તતસ્તાનિ હેતો સ્તાન્યવધારય

અવ્યક્તં બુદ્ધિરન્વક્ચ તતઃ પરમહજ્કૃતિઃ।
તન્માત્રપઞ્ચકાન્યેકાદશ ચોક્તાન્યનુક્રમાત્

પૃથિવ્યાદીનિ ભૂતાનિ પઞ્ચૈવકમલાસન।
માયાકાલકલારાગવિદ્યાદીનિ યતઃ ક્રમાત્

નન્દશ્ચૈવ મહાનન્દો મહાવિદ્યા સમીરિતા।
ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ શિવો બ્રહ્મા પુરુષસ્તદનન્તરમ્

સત્યાચ્યુતૌ તથાઽનન્તો વિષ્ણુસ્સર્વશ્ચ નિર્વૃતિઃ।
વિશ્વશ્ચ પુરુષશ્ચ દ્વૌ પરમેષ્ઠી સમીરિતઃ

નામ્નાઽનિરુદ્દઃ પ્રદ્યુમ્નસ્સઙ્કર્ષણ સમાહ્વયઃ।
વાસુદેવશ્ચ ચત્વારિંશદ્દશચૈકં ચતુર્મુખ

તતઃ પ્રોક્તમિદં સર્વં યત્રોત્પન્નં ચરાચરમ્।
તસ્ય પ્રપઞ્ચો રુપાણિ તેષાં નામાનિ કઃ ક્ષમઃ

ઇહ સર્વાણ્ય શેષાણિ વક્તું વાચામપીશ્વરઃ।
ઇત્યેષા કથિતા તુભ્યં તત્વાનાં નામપદ્ધતિઃ

સંજ્ઞાવિકલ્પૈસ્તત્વાનિ ભાવયન્ત સ્સમાધિભિઃ।
યુઞ્જાના યોગિનશ્શશ્વત્પ્રાપ્નુ પન્તિ પરં પદં