પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.6

રાજોવાચ-
તિષ્ઠાત્રૈવ મહાબાહો મમ રાજ્યે સુશોભને ।
કર્તવ્યા તે મયા વૃત્તિઃ સંશયો નાત્ર વિદ્યતે

તતો વીરવરસ્તસ્ય સન્નિધૌ ધરણીપતેઃ ।
ઉવાસ સતતં વિપ્ર તત્સેવા ગતમાનસઃ

અથૈકદા તસ્ય પુરે જૈમિને સકલાઃ પ્રજાઃ ।
ભીમનાદો નામ ખડ્ગઃ ક્ષોભયામાસ સંતતમ્

તદ્વધાય તતો રાજા પ્રેષયામાસ તં રુષા ।
તતોઽસૌ ગંડકં હંતુ યયૌ વીરવરો જનૈઃ

દદર્શ પર્વતાકારં સુપ્તં તં ધરણીતલે ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદનં ખડ્ગિનં તં સશક્તિધૃક્

નભસિ ભ્રામયન્સપ્તિં સ ચ વીરવરો રુષા ।
ખડ્ગિનં તમિતિ પ્રાહ મેઘગંભીરયા ગિરા

ઉપાર્જિતાસ્ત્વયા યે યે દુરાત્મન્પાપપાદપાઃ ।
બભૂવુઃ ફલિનસ્તે તે ઋતું પ્રાપ્ય યથા દ્રુમાઃ

ખાદિતાઃ પ્રાણિનો યે યે રાજ્યેઽસ્મિન્પાપિના ત્વયા ।
યમાલયે સમસ્તૈસ્તૈર્દર્શનં તે ભવિષ્યતિ

મુંચ નિદ્રામરે દુષ્ટ માં પશ્યાન્તકરં નિજમ્ ।
અનયા નિદ્રયા કિન્તે મહાનિદ્ર ભવિષ્યતિ

તતઃ સોઽપિ સમુત્તસ્થૌ ક્રોધસંરક્તલોચનઃ ।
ધૂલિધૂસરસર્વાઙ્ગસ્ત્યક્તનિદ્રો મહાબલઃ

ભીમનાદ ઉવાચ-
ગર્વં મા કુરુ દુર્બુદ્ધે તવાયુઃ શેષતાં ગતમ્ ।
તત્સંદર્શનમાત્રેણ પ્રાપ્તઃ કોનુ વિમુચ્યતે

જ્વલદગ્નિશિખાશ્રેણીં પ્રવિશેચ્છલભો યથા ।
મત્કોપાનલરાશૌ ત્વં તથૈવ નિપતિષ્યસિ

ઇતિ બ્રુવંતં તં દ્રષ્ટું શક્ત્યા નિશિતયા તયા ।
સ જજ્વાલ મહાકોપાત્કૃત્વા હુંકારનિઃસ્વનમ્

સ પપાત મહીપૃષ્ઠે ગતાયુર્ગંડકસ્તતઃ ।
ચાલયન્પૃથિવીં સર્વાં સ્વનિતૌઘ પરિપ્લુતઃ

ખડ્ગિનં પતિતં દૃષ્ટ્વા ગઙ્ગાબ્ધિરોધસિ દ્વિજ ।
સમીપં તસ્ય ભૂપસ્ય સ ગંતુમુપચક્રમે

સ ગચ્છન્પથિવિપ્રર્ષે દદર્શૈકં મહાશયમ્ ।
જાજ્વલ્યમાનં તેજોભિર્દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્

વિષ્ણુદૂતગણૈર્યુક્તં તુલસીમાલ્યભૂષિતમ્ ।
દિવ્યામ્બરધરં દિવ્યં રથારૂઢં સ્મિતાનનમ્

પપ્રચ્છેતિ તતો ભક્ત્યા સ ચ વીરવરશ્ચ તમ્ ।
કસ્ત્વં કુત ઇહાયાતઃ ક્વ ગચ્છસિ વદસ્વ નઃ

પુરુષ ઉવાચ-
કન્યેવિધૃતપુંવેશે મદ્વૃત્તાંતં નિશામય ।
કથયામિ સમાસેન શ્રોતુમિચ્છસિ ચેન્મુદા

અહમાસં પુરા રાજા ચૌરવંશવનાનલઃ ।
ધર્મબુદ્ધિરિતિ ખ્યાતઃ સર્વધર્મપરાયણઃ

મયા યજ્ઞાઃ કૃતાઃ સર્વે દાનાનિ સકલાનિ ચ ।
ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ પાલિતા ચ વસુન્ધરા

પાખણ્ડજનવાક્યેન મયા ભૂમિર્દ્વિજન્મનઃ ।
લંઘિતા કોપમાસાદ્ય દોષિતા ન હિ કુત્રચિત્

મયા તેનાપરાધેન સ્વયમેવ વિધિસ્તતઃ ।
જહાર તત્ક્ષણાદેવ સર્વાં રાજશ્રિયં રુષા

અથાહં ગતસંપત્તિઃ શોકાગ્નિદગ્ધમાનસઃ ।
કિયિદ્ભિર્દિવસૈઃ સાધ્વિ યમરાજવશં ગતઃ

માં દૃષ્ટ્વા ચિત્રગુપ્તેન તત્કર્મપ્રકટીકૃતમ્ ।
ઉક્તશ્ચ ભાસ્કરિર્દેવશ્ચારુહાસગતિઃ પ્રભુઃ

ધર્મબુદ્ધિરયં રાજા કૃતપુણ્યક્રિયઃ સદા ।
અસ્ત્યસ્ય દુરિતં કિઞ્ચિત્તન્નિશામય વચ્મ્યહમ્

પાખણ્ડૈર્બોધિતોઽયં તુ જહાર દ્વિજશાસનમ્ ।
તેનૈવ કર્મણા સ્થાનં નરકે ચાસ્યદુત્તરે

વૃત્તિચ્છેદઃ સૂર્યપુત્ર યસ્ય યેન વિધીયતે ।
સ તસ્ય વધમાપ્નોતિ શાસ્ત્રેષુ ઇતિ નિશ્ચિતમ્

તસ્માદયં પાપકર્મા બ્રહ્મહા પૃથિવીપતિઃ ।
એતસ્ય નિરયે સ્થાનં કલ્પકોટિશતાવધિ

આત્મદત્તાં હરેદ્યસ્તુ પરદત્તાં ચ મેદિનીમ્ ।
સ કોટિકુલસંયુક્તઃ પ્રયાતિ નરકં વિભો

યો હરેચ્ચ મહીં તાવદ્દેવસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય ચ ।
ન તસ્ય નિષ્કૃતિર્દૃષ્ટા કલ્પકોટિશતાવધિ

પરદત્તાં ક્ષિતિં યસ્તુ રક્ષિતુર્યસ્તુ રક્ષતિ ।
સ કોટિગુણમાપ્નોતિ પુણ્યં દાતૃગુણાદપિ

તતોઽહં શમનાદેશાદ્ભુક્ત્વા વૈ પૂતિમૃત્તિકામ્ ।
કલ્પયોનૌ પ્રાણિહિંસા સર્વદૈવ મયા કૃતા

ગાવશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ તથૈવાન્યેઽપિ જીવિનઃ ।
મયા દુષ્ટેન નિહતાઃ કોટિકોટિસહસ્રશઃ

કાલેન પ્રેરિતા સાધ્વિ માં સર્વક્ષયિતાશ્રયમ્ ।
ખડ્ગયોનિં સમુત્પન્નં ભવતી પ્રજઘાન હ

ગઙ્ગાબ્ધિસઙ્ગમં તીર્થં દુર્લ્લભં દૈવતૈરપિ ।
સ્થલેઽપિ મૃત્યુમાસાદ્ય યત્રેયં મમ સદ્ગતિઃ

ગચ્છ સુશ્રોણિ ભદ્રં તે ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
અચિરેણૈવ પતિના દર્શનં તે ભવિષ્યતિ

વ્યાસ ઉવાચ-
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સા કન્યા પરમાદ્ભુતમ્ ।
વવંદે ચરણૌ તસ્ય ધર્મબુદ્ધિર્મહીપતિઃ

તતો રથં સમારુહ્ય સ રાજા ત્રિદિવં યયૌ ।
સોઽપિ વીરવરો વિપ્ર જગામ નૃપતેઃ સભામ્

રાજા ચ તં મૃતં શ્રુત્વા ખડ્ગિનં ભીમવિક્રમમ્ ।
તસ્યૈ દદૌ વિવાહેન જયંતીં નિજકન્યકામ્

જયંતીં તાં સમાદાય સા કન્યા પુરુષાકૃતિઃ ।
તપસ્તપ્તું મનશ્ચક્રે ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે

ગઙ્ગાબ્ધિસંગમે સ્નાત્વા પ્રભાતે દ્વિજસત્તમ ।
ગીતૈર્વાદ્યૈશ્ચ નૃત્યૈશ્ચ યજેન્નારાયણં પ્રભુમ્

નિરામિષં હવિષ્યં ચ ફલાહારં દ્વિજોત્તમ ।
કદાચિદુપવાસં સા કુરુતે ચ વરાઙ્ગના

એકાકિનીં સમાલોક્ય કોઽગ્રહીદત્ર ભૂતલે ।
માં નીચમિતિ મત્વાસૌ સમારુહ્ય ચ વાજિનમ્

ભૂય એવ નિજં રાજ્યં સાજગામ વરાઙ્ગના ।
માધવસ્ય વિયોગેન તસ્ય વિદ્યાધરસ્ય વા

મૃતા સા રાજતનયા યતોઽન્યં ન ભજત્યપિ ।
તસ્યાં મૃતાયાં ભૃત્યોઽસૌ નિર્જગામ યદૃચ્છયા

વિલપ્ય બહુધા તત્ર પ્રચેષ્ટોઽત્યંત શોકભાક્ ।
જગામ મરણાર્થાય ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમમ્

ગઙ્ગાબ્ધિસઙ્ગમે સ્નાત્વા તુલસીમૃદ્વિભૂષિતઃ ।
કૃતાઞ્જલિરિતિ પ્રાહ પ્રચેષ્ટો ભીષ્મમાતરમ્

પવિત્રે ત્વજ્જલે માતસ્ત્યજામ્યત્ર કલેવરમ્ ।
સુલોચના મે કાંતાસ્યાદ્યથાતત્ત્વં કરિષ્યસિ

ભૂયોભૂયો બ્રુવંતં તમિતિ તસ્યાશ્ચ કિંકરાઃ ।
બધ્વા પાશેન તં નિન્યુર્નિરુક્તાં તત્સભાં પ્રતિ ૫૦

તપ્તા વીરવરાદેશાત્કિંકરાસ્તે સુદારુણાઃ ।
કારાયાં સ્થાપયામાસુઃ પ્રચેષ્ટમનુવિહ્વલમ્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દૃષ્ટ્વા તત્કાર્યમદ્ભુતમ્ ।
હાહાકારો મહાનાસીત્તદ્રાજ્યે દ્વિજસત્તમ

એતચ્છ્રુત્વાદ્ભુતં કર્મ સ ચ રાજા ગુણાકરઃ ।
આયાતોઽત્યંત સંતપ્તો વદતીતિ દ્વિજોત્તમ

નિષંગિણશ્ચ રથિનશ્ચર્મિણઃ ખડ્ગિનસ્તથા ।
ધાનુષ્કાશ્ચ કૌંતકાશ્ચ કોટિકોટિસહસ્રશઃ

સ્થાને સ્થાને પુરે તસ્મિન્રાજા વૈ શોકવિહ્વલઃ ।
નિયોજયામાસ તદા રક્ષાયૈ દ્વિજસત્તમ

તેનાજ્ઞપ્તાસ્તતઃ સર્વે યોદ્ધારોઽમિતવિક્રમાઃ ।
સત્વરાઃ પતિરક્ષાસુ તસ્થુસ્તસ્મિન્પુરે રુષા

ગીતાનિ ગાયકૈઃ સર્વૈર્નૃત્યાનિ નર્તકૈસ્તથા ।
વાદ્યાનિ વાદકૈશ્ચૈવ તત્ર ત્યક્તાનિ સાધ્વસૈઃ

તતઃ સ રાજા વિપ્રર્ષે સમાહૂય સ્વમંત્રિણઃ ।
કિમેતદિતિ પપ્રચ્છ શોકોપહતમાનસઃ

મંત્રિણ ઊચુઃ-
દેવાદ્ભુતમિદં કર્મ ન દૃષ્ટં ન શ્રુતં ક્વચિત્ ।
એતાવતાં નૃણાં મધ્યે પશ્યતાં ક્વ જગામ સા

કોઽપિ જલ્પતિ સા લક્ષ્મીઃ શાપેનાગત્ય ભૂતલે ।
ત્વદીયં સૌધમેતર્હિ સ્વયમંતરધીયત

માયામયી સા રમણી માયયા ત્વદ્ગૃહે સ્થિતા ।
માયાં સ્વકીયાં દર્શિત્વા ગતેત્યન્યે વદંતિ વૈ

કેચિદ્વદંતિ રમણી સર્વલક્ષણસંયુતા ।
આગમિષ્યતિ ભૂયોઽપિ ભગાઙ્ગો મઘવા યતઃ

તન્મુખંચન્દ્રવન્મત્વા વિચિંત્યાત્માનમાત્મના ।
કેચિદ્વદંતિ ચન્દ્રેણ નીતા સુપ્રતિપત્તયે

વદંતિ કેઽપિ સા કન્યા સદ્ગુણા દીર્ઘવાસના ।
ભ્રાન્ત્યા ચન્દ્રમસા ગ્રસ્તા પૂર્ણચંદ્રનિભાનના

દિગ્ગજૈર્નલિની ભ્રાન્ત્યા પ્રફુલ્લકમલાનના ।
વિષદણ્ડપ્રહસ્તા ચ નીરજા કલિકાકુચા

કેચિદ્વદંતિ સૃષ્ટ્વા સા સ્રષ્ટુમન્યાં સ્ત્રિયં નૃપં ।
તદ્રૂપાદર્શનાલોક્યે નીતા રૂપગુણાસ્થિતા

કેચિદ્વદંતિ ભૂપાલ ત્વયા સર્વદિશો જિતાઃ ।
રૂપૈર્દૈવાંગના જેતું ગતા સા ત્રિદિવં પ્રતિ

અથ તે મંત્રિણોઽન્યોન્યમાલોક્યેતિ મુખશ્રિયઃ ।
સ્તબ્ધા ઇવાભવન્સર્વે નિરુત્સાહાઃ સસાધ્વસાઃ

ભૂપઃ સુલોચને પુત્રિ ક્વ ગતાસિ વિહાય મામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ મહીપાલઃ પૃથિવ્યાં મૂર્ચ્છિતોઽપતત્

રાજાનં પતિતં દૃષ્ટ્વા શોકેન મહતા તતઃ ।
જજ્ઞે હાહારવસ્તસ્મિન્નગરે દ્વિજસત્તમ

તત્ક્રંદનધ્વનિં વિપ્ર પ્રતિશ્રુત્વા ચ જાયતે ।
ઉત્પ્રેક્ષતે તત્ર લોકે ક્રંદંતિ કકુભો દશ

ધૂલિધૂસરતાં ગંતું નૃપતિં મુક્તકેશકમ્ ।
વિધૃત્ય મંત્રિણઃ સર્વે તરસા સૌધમાયયુઃ

અથ વિદ્યાધરસ્તત્ર શ્રીવિક્રમદેવજઃ ।
તસ્યાઃ પીઠં સમાલિઙ્ગ્ય રુરોદ કરુણસ્વનૈઃ

હા પ્રિયે ચંચલાપાઙ્ગિ સુવર્ણકુસુમપ્રભે ।
શોકાબ્ધૌ પાતયિત્વા માં ક્વ ગતાસિ વરાનને

મમ કિં દૂષણં દૃષ્ટં ત્વયા નિર્દોષયા પ્રિયે ।
ન દદાસિ કથં ભદ્રે દર્શનં કમલાનને

ન જીવિષ્યામ્યંહં ભદ્રે ક્ષણમાત્રં ત્વયા વિના ।
અતો મે દર્શનં દત્વા ક્રિયતાં પ્રાણરક્ષણમ્

કિં ધનૈઃ કિં જનૈઃ કિં મે મિત્રૈઃ કિં વા ધનૈર્ગૃહૈઃ ।
નાપ્નોમિ યદિ ભદ્રે ત્વાં પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્

એતચ્ચાન્યચ્ચ વિપ્રર્ષે સ કૃત્વા કરુણં મહત્ ।
શોકાન્મૃત્યું વિનિશ્ચિંત્ય યયૌ ગઙ્ગાબ્ધિસઙ્ગમમ્

તત્ર ગઙ્ગામ્ભસિ સ્નાત્વા સમુદ્રજલમિશ્રિતે ।
નિવેદ્ય ભાસ્કરાયાર્ઘં ગંગાં નત્વાહ માતરમ્

ગંઙ્ગે દેવિ જગન્માતસ્ત્વજ્જલે વિમલે તનુમ્ ।
ત્યજામિ તાં યથા ભૂયઃ પ્રાપ્નોમિ તત્કરિષ્યસિ

ઇતિ બ્રુવંતં તં વિપ્ર તત્કિંકરવરાસ્તતઃ ।
વિધિં વિનિન્યુઃ સદૃશં ક્રુદ્ધા વીરવરસ્ય ચ

તતો વીરવરઃ પ્રાહ કસ્ત્વં ભોઃ કુત આગતઃ ।
કથમત્ર તનુત્યાગં કુરુષે તદ્વદસ્વ મે

તદ્વાક્યમેતદાકર્ણ્ય તતો વિદ્યાધરોઽખિલામ્ ।
તાં કથાં કથયામાસ શૃણ્વતાં વિસ્મયપ્રદામ્

અથ ત્વં મૂર્ખલોકાનાં પ્રવરોસિ ન સંશયઃ ।
ગાન્ધર્વી રાક્ષસી વાપિ પન્નગી વાપિ કિન્નરી

શાપાગતેવ સા કન્યા તસ્માદન્તર્હિતા સ્વયમ્ ।
સા દેવરૂપિણી કન્યા દેવાનાં નિલયં ગતા

કથં તયા સમં ભૂયો દર્શનં તે ભવિષ્યતિ ।
ચકોરપેયં પીયૂષં ગગને રોહિણીપતેઃ

કિં શક્નુવંતિ તં પાપા વાયસા બલિનોઽપિ ચ ।
યદપ્રાપ્યં ન તત્પ્રાપ્યં પ્રાપ્યં યત્તચ્ચ લભ્યતે

જાનંતિ તજ્જનં કશ્ચિન્મોહં પ્રતિ ન ગચ્છતિ ।
કેનાપિ દીયતે કન્યા કન્યા કેનાપિ ગૃહ્યતે

પૂર્વજન્મનિ યા કન્યા તાં કન્યાં લભતે પતિઃ ।
પુત્રપ્રયોજના ભાર્યા પુત્રાઃ પિણ્ડપ્રયોજનાઃ

કુર્વંતિ દારગ્રહણમતએવ મનીષિણઃ ।
યથેહ દીયતે નાર્યા તથા નારી સમશ્નુતે

ક્રંદન્રજન્યામપ્યેષ ભૃઙ્ગઃ કુમુદિનીં સહેત્ ।
સદ્રૂપોઽપિ પતિઃ સ્ત્રીણાં સંતોષાય ભવેન્નહિ

રવૌ સ્થિતેઽપિ પદ્મિન્યા મધૂનિ ભ્રમરઃ પિબેત્ ।
નારીષુ સતતં ચિત્તં વિષ્ણુભક્તિષ્વનાદરઃ

શોકૈઃ કૈશ્ચિત્તનુત્યાગસ્તિસ્રઃ પુંસાં વિડંબનાઃ ।
દારાઃ પુત્રાસ્તથા ભ્રાતા દેશાશ્ચ બાંધવાસ્તથા

પુનર્લભ્યા ઇમે સર્વે પુનર્લભ્યા ન ચાસવઃ ।
ન મુક્તો વિષયો ધર્મો ન ચ કર્મ કૃતં ત્વયા

વર્તમાને ગતે મૂઢ ભવિષ્યં જન્મ દુર્લ્લભમ્ ।
મમ માતા મમ પિતા ભાર્યા ભ્રાતા ધનં મમ

નિષ્ફલં યાતિ વૈ જન્મ નૃણાં મમતયા તયા ।
એવં પ્રબોધિતઃ સમ્યક્તેન ધીરવરેણ સઃ

દૌર્મનસ્યં પરિત્યજ્ય તસ્થૌ તત્રૈવ જૈમિને ।
તતસ્તુ ગન્ધિની પ્રીત્યા હસંતી સ્વગૃહં ગતા

ગત્વા ચ માધવં મંચે સ્વપંતં સા દદર્શ હ ।
ગન્ધિન્યુવાચ-
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ દુર્બુદ્ધે ભ્રમસ્તે વિફલોઽભવત્

વિવાહકાલે સા કન્યા બભૂવાંતર્હિતા સ્વયમ્ ।
એવં તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સમુત્તસ્થૌ સ માધવઃ

વિલલાપાકુલઃ શોકૈર્મહદ્ભિઃ ક્ષ્માતલે લુઠન્ ।
કન્યાયા દૂષણં નાસ્તિ નાસ્તિ વિદ્યાધરસ્ય વા ૧૦૦