પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.5

વ્યાસ ઉવાચ-
અસ્તિ તાલધ્વજા નામ નગરી ત્રિદશોપમા ।
સર્વલોકેષુ વિખ્યાતા પ્રકીર્ણા ગુણિનાં ગણૈઃ

તત્રાસીદ્વિક્રમો નામા રાજા શુદ્ધકુલોદ્ભવઃ ।
ધાર્મિકઃ સત્યવાદી ચ પ્રજાપાલનતત્પરઃ

તસ્ય હારાવતી નામ વલ્લભા ભુવિ દુર્લ્લભા ।
આસીત્સ્વકીયવદનપ્રભાજિત શશિપ્રભા

તસ્ય સૈવ પ્રિયા રાજ્ઞઃ સ્ત્રીગણેઽપિ ચ તિષ્ઠતિ ।
ગઙ્ગેવ સરિતાં ભર્ત્તુસ્તિષ્ઠત્યપિ સરિદ્ગણે

ભૂદેવદૈવપરતઃ કાલેન કિયતા દ્વિજ ।
વ્યજાયત સુતસ્તસ્યાં સર્વલક્ષણસંયુતઃ

શાસ્ત્રોક્તવિધિના તસ્ય સ રાજા સર્વશાસ્ત્રવિત્ ।
માધવેતિ તતો નામ ચક્રવર્તી ચકાર હ

તતોઽસૌ માધવો વિપ્રઃ કાલેન કિયતા બલી ।
સર્વવિદ્યાસરિત્પારંગતઃ સદ્ગુણસંગતઃ

અથાસૌ યૌવરાજ્યેન રાજ્યે નરપતિઃ સુતમ્ ।
સિક્તવાંસ્તં મહીદેવ સર્વદેવગણાર્ચકમ્

એકસ્મિન્દિવસે વિપ્ર ચતુરંગબલૈર્વૃતઃ ।
જગામ કૌતુકેનાસૌ મૃગયાયૈ મહદ્વનમ્

તત્ર હત્વા બહૂઞ્જન્તૂન્મધ્યાહ્ને સમયે તતઃ ।
કૃતવાન્નગરે ગંતુમુદ્યમં વિપિનાદસૌ

નગરં સ્વકમાગચ્છત્સસૈન્યો માધવો મુદા ।
દદર્શ યુવતીમેકાં સરસિ સ્નાનતત્પરામ્

સ્નાનાર્હદ્રવ્યવસનૈર્વ્યક્તીકૃતકલેવરામ્ ।
સ્વકીયમુખસૌન્દર્ય્યજિતપૂર્ણનિશાકરામ્

સુવર્ણકુણ્ડલદ્વન્દ્વ વિભ્રાજદ્ગણ્ડમણ્ડલામ્ ।
સુદીર્ઘકેશકૈશ્છન્ન નિતંબાં ચારુહાસિનીમ્

સુવર્ણપદ્મકલિકાં ચારૂન્નતપયોધરામ્ ।
મૃગારિકૃશમધ્યાં ચ વસંતે કોકિલસ્વરામ્

યૂનાં મનોહરા રાજ્યે કન્દર્પેણ મહાત્મના ।
આરોપિતા પતાકેવ સુન્દરી સા વ્યજાયત

તાદૃશીં તાં સમાલોક્ય પ્રાન્તરે સઙ્ગવર્જિતે ।
કઃ કામવશગો ન સ્યાત્ક્ષિતૌ પ્રાણાન્વહન્પુમાન્

અથ વિક્રમપુત્રોઽસૌ તામાલોક્ય વરાનનામ્ ।
કંદર્પબાણવ્રણિત હૃદયશ્ચેતિ ચિંતયન્

એતસ્યાઃ સદૃશી કાપિ ન દૃષ્ટા ક્ષિતિમણ્ડલે ।
એતામિહ સમાલિઙ્ગ્ય સફલં જન્મ ચેષ્યતે

શ્રેષ્ઠોઽસ્મિ સર્વલોકાનાં વયસ્તેજોગુણૈરહમ્ ।
યદ્યપીન્દ્રાંગનેયં સ્યાન્નેતવ્યાદ્ય તથાપિ ચ

પરસ્ત્રીહરણે યો વા દોષો ભવતિ સાંપ્રતમ્ ।
કો વા શક્નોતિ તદ્વક્તું યતો રાજા પિતા મમ

ઇતિ સંચિંત્ય મનસા સુદૃઢં તેન કામિના ।
દૂરે સંસ્થાપ્ય સૈન્યાનિ યયૌ સા સ્નાતિ યત્ર હ

ઐશ્વર્યં ચ મદશ્ચૈવ કામશ્ચૈવ મહીતલે ।
ત્રય એતે વિવેકસ્ય તેજો ઘ્નંતિ કિમદ્ભુતમ્

પિતાસ્ય દુરિતધ્વંસી ધર્મરક્ષાકરો નૃણામ્ ।
ધિક્સ્વયં કામદેવોઽસૌ મોહયત્યખિલં જગત્

તમાયાતં સમાલોક્ય વેગેન મહતા તતઃ ।
એકાકિની સા રમતે ભૃશં ચિંતાકુલાભવત્

એકાકિનીં સમાલોક્ય કાંતારસ્થાં સયૌવનામ્ ।
અયં ધાવતિ વેગેન તન્મે મનસિ વર્તતે

જલ્પંતિ મુનયઃ સર્વે ધર્મો રક્ષતિ રક્ષિતઃ ।
ન ચ જ્ઞાતવ્યમત્રૈવ કિમત્ર ચ ભવિષ્યતિ

સહાયહીનં યત્સ્થાનં પુરો ધાવતિ શત્રવઃ ।
શ્લાઘ્યં પલાયનં તત્ર નિવાસઃ પ્રાણનાશકઃ

ઇત્યાલોચ્ય વરારોહા સવ્યકચ્છે ઘટં તતઃ ।
કૃત્વા પલાયને ભીત્યા મનશ્ચક્રે સરોવરાત્

તતઃ સ માધવશ્ચાપિ જવેન મહતા દ્વિજ ।
એવં તસ્યાઃ પુરો ગત્વા પ્રસારિતકરઃ સ્થિતઃ

શ્રીમાધવ ઉવાચ-
વરાઙ્ગને ચારુદેહે સુયૌવનબલાન્મમ ।
પલાયસે મનો હૃત્વા હતોસ્મ્યહમચેતનઃ

કિં નામ ચંચલાપાંગિ ચાર્વઙ્ગિ તવ કઃ પતિઃ ।
સ્વર્ગાત્કિં વા ગતાસિ ત્વં ત્વત્તુલ્યા નાસ્તિ ભૂતલે

સુન્દરિ ત્વમિહ શ્રેષ્ઠા સર્વલક્ષણસંયુતા ।
કથં વહસિ પાનીયં દાસીવ કમલાનને

પયોધરૌ શાતકુંભૌ સદા વહસિ વક્ષસિ ।
કક્ષેણ જલકુમ્ભં ચ કોમલાઙ્ગીદમદ્ભુતમ્

દિવાકરકરાત્યંત સંતપ્તે પથિ લોહિતાઃ ।
પાદાંગુલ્યંતરા ભાંતિ જપાનાં કલિકા ઇવ

સુશ્રોણિ ભજ માં પ્રીત્યા ત્યજ કુંભં વરાનને ।
તવ દુઃખાવસાનોઽભૂન્મમ દર્શનમાત્રતઃ

શ્રીમદ્વિક્રમભૂભર્ત્તુઃ પુત્રોઽહં માધવાહ્વયઃ ।
સર્વભાવૈર્ભવિષ્યામિ વરાઙ્ગસ્તવ સુન્દરિ

મમસ્ત્રીગણમધ્યેષુ સુભગા ત્વં ભવિષ્યસિ ।
સુપુષ્પવલ્લી મધ્યેષુ દ્વિરેફસ્યેવ માલતી

અથવા મમ વાક્યં ત્વં ગર્વાલ્લંઘિતુમિચ્છસિ ।
ન ત્યક્ષામિ તથાપિ ત્વાં યતોઽહં નૃપતેઃ સુતઃ

વ્યાસ ઉવાચ-
તેનોક્તં વચનં શ્રુત્વા પંથાનં પ્રવિહાય સા ।
તસ્થાવધોમુખી વિપ્ર પ્રાહેતિ ચ શનૈઃ શનૈઃ

કદાપિ ચેત્પરસ્યાપિ ન શૃણોતિ વચો મમ ।
તથાપિ લજ્જાં સંત્યજ્ય વક્ષ્યામ્યેવ ભવાગ્રતઃ

તથા હ્યહં મહાવીર સુબાહુક્ષત્ત્રિયપ્રિયા ।
નયામિ દેવપૂજાર્થં જલં ચંદ્રકલા હ્યહમ્

યદ્વચો ભવતા પ્રોક્તં ન ચ તત્ત્વત્કુલોચિતમ્ ।
ત્વદ્વંશપ્રભવાઃ સર્વે પરસ્ત્રીષુનપુંસકાઃ

અહમેકાકિની નારી વીરાણાં પ્રભવો ભવાન્ ।
બલાદાલિઙ્ગ્ય મામત્ર યશઃ કિં તે ભવિષ્યતિ

પરસ્ત્રિયં સમાલિઙ્ગ્ય ક્ષણમાત્રસુખં ભવેત્ ।
ઇહાપકીર્તિઃ શેષં ચ દુઃખં કલ્પશતાધિકમ્

કર્મભૂમિરિયં શૂર પુણ્યમત્ર વિધીયતામ્ ।
પરસ્ત્રીહરણે ચિત્તં કદાચિન્માં કરિષ્યસિ

લોભાત્પ્રવર્તતે કામઃ કામાત્પાપં પ્રવર્ત્તતે ।
પાપાન્મૃત્યુર્મૃતેઽપિ સ્યાદ્દુસ્તરે નરકે સ્થિતિઃ

સર્વેઽપિ ત્વદ્ગુણા વ્યર્થં ત્વજ્જન્માપિ ચ નિષ્ફલમ્ ।
કામસ્ય વશતાં ગત્વા રંતુમિચ્છેઃ પરસ્ત્રિયમ્

માંસમૂત્રપૂરીષાસ્થિનિર્મિતં મે કલેવરમ્ ।
એતદેવ સમાલોક્ય સ્મરસ્ય વશતાં ગતઃ

ભૂપાલવંશોત્પત્તિત્વાત્પૌરેભ્યો ન બિભેષિ કિમ્ ।
મસ્તકોપરિ ગર્જંતં નેક્ષસે સમવર્ત્તિનમ્

ગ્રસંતિ બડિશં મત્સ્યાસ્તે સર્વે જ્ઞાનવર્જિતાઃ ।
જ્ઞાનીચેત્પ્રાપ્ય બડિશં ભવાન્કસ્માદ્ગ્રસિષ્યસિ ૫૦

વિવેકસ્ત્રિષુ લોકેષુ સંપદાં પરમં પદમ્ ।
અવિવેકો હિ લોકાનામાપદાં પરમં પદમ્

તયોક્તં વચનં શ્રુત્વા માધવઃ કામમોહિતઃ ।
ઉવાચ જૈમિને વાચં વિનયાવનતઃ પુનઃ

તવોદ્વીક્ષણનારાચ ધારાજર્જરમાનસમ્ ।
પ્રિયે માં ત્રાહિ ત્રાહીતિ તવાસ્મિ શરણં ગતઃ

તાવત્પ્રિયતમા નારી યાવત્તિષ્ઠતિ યૌવને ।
મૃણાલકોષાં નલિનીં હેમભૃંગો ન ગચ્છતિ

પ્રસીદ હરિણીનેત્રે રક્ષ માં સેવકં સ્વકમ્ ।
ત્વદ્વાચં નીરસાં શ્રુત્વા ભિનત્તિ હૃદયં મમ

ચન્દ્રકલોવાચ-
ત્યજ દુઃખં મહાવીર શૃણુ મદ્વચનં શુભમ્ ।
પ્રવક્ષ્યામિ મનોદુઃખં હંતું યદ્ભવતઃ ક્ષમામ્

સમુદ્રપારે વિખ્યાતા પુરંદરપુરોપમા ।
પ્લક્ષદ્વીપેઽસ્તિ દીપ્યંતી વિખ્યાતા સંજ્ઞયા પુરી

ગુણાકરાહ્વયસ્તત્ર રાજા શ્રેષ્ઠો મહાયશાઃ ।
આસ્તે સર્વગણૈર્યુક્તઃ પ્રતાપેઽગ્નિસમો બલી

સુશીલા નામ તદ્ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા ।
સેવાવશીકૃતસ્વામિ હૃદયા સદયા જનૈઃ

સુલોચનાખ્યા તત્કન્યા વીરતત્કુક્ષિસંભવા ।
સદૂહરૂપૈરજયત્સકલાન્સુન્દરીગણાન્

તસ્યા રૂપં ગુણૌઘં ચ વર્ણિતું ભુવિ કઃ ક્ષમઃ ।
તદ્રૂપદર્શમાલોક્યાસૃજદન્યાં સ્વયં વિધિઃ

અહમાસં મહાવીર તસ્યા દાસી નૃપાત્મજઃ ।
સમાગતાસ્મિ દૈવેન ત્વદ્દેશં પ્રતિ સુન્દરી

તત્સમા સુન્દરી નાસ્તિ ત્વત્સમો નાસ્તિ સુન્દરઃ ।
ગૃહાણ તાં વિવાહેન સ્વર્ગભોગં યદીચ્છસિ

જંબુકીં બલવાન્સિંહો વિહાયાંકગતામપિ ।
હસ્તિનીં ન હિ કિં ધત્તે યત્નતઃ પ્રતિપત્તયે

ઉદ્યોગી પુરુષો લોકે લભતે પરમાં શ્રિયમ્ ।
ઉદ્યોગેન વિના બ્રૂહિ કિં કાર્યં ભુવિ વિદ્યતે

વ્યાસ ઉવાચ-
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા માધવો માધવાર્ચકઃ ।
દૂરીકૃત્ય સ્મરોદ્ભાવં તામિત્યાહ વરાનનામ્

માધવ ઉવાચ-
કેન ચિહ્નેન તાં કન્યાં જ્ઞાસ્યામિ કમલાનને ।
તન્મે કથય સુશ્રોણિ યદિ તે મય્યનુગ્રહઃ

સિંધુપાર પ્રતીપાજ્ઞઃ કથં યાસ્યામિ માનુષઃ ।
ભવિષ્યતિ તયા સાર્દ્ધં કથં સંદર્શનં મમ

ચન્દ્રકલોવાચ-
તસ્યાસ્તુ વામજઘને તિલકં તિલસન્નિભમ્ ।
અસ્તિ તદ્દર્શનેનૈવ જ્ઞાસ્યસિ ત્વં સુલોચનામ્

ઉચ્ચૈઃશ્રવસસંજ્ઞસ્ય તુરગસ્ય મહાત્મનઃ ।
ત્વન્મંદુરાયાં પુત્રોસ્તિ સર્વગામી હયોત્તમઃ

તમશ્વશ્રેષ્ઠમારુહ્ય જવેન પવનોપમમ્ ।
ગમિષ્યસિ સમુદ્રાંતં સુખસાધ્યા મહીયતઃ

તતો ભૂપાલપુત્રોઽસૌ સસૈન્યો ગૃહમાગતઃ ।
સાપિ ચન્દ્રકલા સાધ્વી સુપ્રીતા સ્વગૃહં ગતા

વિચિંત્ય વચનં તસ્યા માધવોઽતિ ત્વરાન્વિતઃ ।
ચિંતાકુલિતચિત્તોઽસૌ સહસા મંદુરાં યયૌ

તત્ર બદ્ધાઞ્જલિર્ભૂત્વા વૈક્રમિર્વિક્રમાન્વિતઃ ।
તુરંગમાનિતિ પ્રાહ ગુણયુક્તાન્મહાબલાન્

માધવ ઉવાચ-
યૂયં સર્વે મહાત્માનઃ સર્વલક્ષણસંયુતાઃ ।
સમુદ્રપારે માં નેતું કઃ શક્નોતિ તુરઙ્ગમઃ

અથ તે તુરગાઃ સર્વે શ્રુત્વા તદ્વચનં ભિયા ।
પરસ્પરં ક્ષિતિમુખાસ્તસ્થુર્નો નેતુમુદ્યતાઃ

અથૈકસ્તુરગસ્તત્ર સમસ્તલક્ષણૈર્યુતઃ ।
માધવસ્ય પુરો ગત્વા વાચમેતામુવાચ હ

અહં ભવંતં નેષ્યામિ સિંધુપારં ન સંશયઃ ।
કિં ત્વાકર્ણય દુઃખાનિ મદીયાનિ નૃપાત્મજ

અન્યભુક્તાવશિષ્ટં યત્તત્તૃણં મમ ભક્ષણમ્ ।
ગ્રંથિકોટિપ્રયુક્તાભીરજ્જુભિર્મમ બંધનમ્

સ્વપ્નેઽપિ વ્રીહયો વીર ન દૃષ્ટા બલિના મયા ।
અન્યેષામપિ ભોગાનાં કા કથાત્ર નૃપાત્મજ

ગૌરવેણ વિના વીર ન સતાં વિક્રમો ભવેત્ ।
જનિષ્યતિ કથં વહ્નિર્વિના કાષ્ઠં ઘૃતાદિભિઃ

અહમીદૃગિમે સર્વે નાનાભૂષાસમન્વિતાઃ ।
ન તુ સિંહસમાઃ શ્વાનઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

પ્રદક્ષિણાકારતયા સશૈલદ્વીપસાગરાઃ ।
ક્ષણમાત્રેણ પૃથિવીં શક્નોમિ ભૂપતે પ્રભો

માધવ ઉવાચ-
ક્ષમસ્વ દોષં સકલં મત્પિત્રા વિહિતં હય ।
અદ્યપ્રભૃતિ મુખ્યોઽસિ મંદુરાભ્યંતરે મમ

પરેણ દત્તઃ સંતાપઃ સદા તિષ્ઠતિ નોત્તમે ।
સલિલં વહ્નિસંતપ્તં ક્ષણાચ્છીતલતાં વ્રજેત્

સ્વમાધુર્યૈર્ભવેદિક્ષુઃ ક્ષણમપિ હિ તૃપ્તયે ।
ઇત્યુક્ત્વા તં નમસ્કૃત્ય તુરંગં નૃપનંદનઃ

તતઃ શુભે ક્ષણે તસ્ય પૃષ્ઠમારુહ્ય વાજિનઃ ।
પ્રચેષ્ટાખ્યેન ભૃત્યેન વિલંઘ્ય જલધિં યયૌ

પુરીં સર્વગુણૈર્યુક્તાં પુરંદરપુરોપમામ્ ।
જગામ માધવો ભ્રાજન્સૌધાવલિભિરુજ્જ્વલામ્

તત્રોપસ્થાં ચ યુવતીં ગંધિનીં માધવો દ્વિજઃ ।
દૃષ્ટ્વાસ્મિતમુખો વાક્યમુવાચેતિ ચ કોમલમ્

વૃદ્ધે માતરહં પાર્થો દિનમેકં તવાલયે ।
સ્થાતુમિચ્છામિ કાઽજ્ઞાતે ધનવાન્માધવાહ્વયઃ

આતિથેયી ગંધિની સા તમાદાયાતિથિં તતઃ ।
હર્ષિત્વા સ્વગૃહં તત્ર જગામાત્યંતભક્તિતઃ

યથોક્તવિધિના વિપ્ર તયા તસ્યાર્હણા કૃતા ।
માધવસ્તાં નિશાં નિન્યે ચિંતાવ્યાકુલમાનસઃ

અથ પ્રભાતે વિમલે ગન્ધિન્યાઃ પુરતો દ્વિજ ।
માધવઃ સકલં કાર્યં કથયામાસ ભૂસુરઃ

દેવી સુલોચનાયાશ્ચ તસ્મિન્નેવ દિને શુભે ।
ગન્ધાદિવાસનં કર્મ રચયામાસ સા ચ તત્

શ્રુત્વાધિવાસનં કર્મ રાજપુત્ર્યાસ્તતો દ્વિજ ।
શોકસાગરકલ્લોલ નિકરો માધવોઽભવત્

યદર્થં રાજ્યવસતિર્મયા ત્યક્તા તદિચ્છુના ।
યદર્થં બાંધવાસ્ત્યક્તા લંઘિતશ્ચ મહોદધિઃ

અદ્યૈવ તસ્યા દૈવેન ભવિષ્યત્યધિવાસનમ્ ।
નિષ્ફલાઃ સકલા એવ યાવંતો વિહિતાઃ શ્રમાઃ

કિંતુ લોકા ન જલ્પંતિ માધ્વ્યા મુગ્ધો ગતોઽખિલમ્ ।
કોઽપિ ભગ્નોદ્યમો ન સ્યાત્પ્રજ્ઞાત્વા કાર્યનિશ્ચયમ્

એતદ્વિચિંત્ય મનસા માધવોઽસૌ પુનઃ પુનઃ ।
માલાપુષ્પાદિકે કાર્યં લિલેખ પ્રેમવર્ણિતમ્

કન્યે માધવનામાહં કુમારો ધરણીપતેઃ ।
તાલધ્વજાધિરાજસ્ય વિક્રમસ્ય મહાત્મનઃ ૧૦૦

ત્વચ્ચેટી તત્ર કાપ્યસ્તિ કન્યે ચન્દ્રકલાહ્વયા ।
તયા તવગુણગ્રામઃ કથિતો મે પુરા કિલ

ત્વદ્ગુણગ્રામસંલગ્નચિત્તોઽહં નિમ્નસાગરમ્ ।
વિલઙ્ઘ્ય તુરગારૂઢઃ સમાયાતઃ પુરીં તવ

અધુના માં વરત્વેન વૃણુ કન્યે સુલોચને ।
યતઃ સંસારમધ્યેઽસ્મિંસ્તવાસ્મિ શરણં ગતઃ

યથા ગુણવતીં ત્વાં હિ નાન્યો જાનાતિ તત્પુમાન્

સરોજિનીગુણં વેત્તિ ભૃંગ એવ ન દર્દુરઃ ।
શુભ્રસ્ય જલદસ્યાપિ ગગનૈકસ્ય નોદયઃ

તથાપિ ન ભજેદન્યં વિના ચન્દ્રં કુમુદ્વતી ।
અથ તલ્લિખનં વીરો માલાકારપ્રિયા કરે

સ્વર્ણાંગુલીય સહિતં દદૌ સ વિનયો નૃપઃ ।
પુષ્પમાલાંતરે કૃત્વા તં લેખં સાંગુલીયકમ્

રાજપુત્રી સમીપે સા ગંધિની તરસા યયૌ ।
પુષ્પમાલાં બલિં તસ્યૈ દત્વા સા ગંધિની તતઃ

તસ્થૌ બદ્ધાઞ્જલિર્ભૂત્વા દૂરં ગત્વા ભિયા કિયત્ ।
તતઃ સા રાજતનયા લિખિતં સાંગુલીયકમ્

વિલોક્ય સકલં મૂલાત્પપાઠાત્યંતપણ્ડિતા ।
સાપિ તત્પૃષ્ઠપત્રે તુ તદ્યોગ્યમુત્તરં દ્વિજ

અલિખદ્વિસ્મિતા કન્યા યદ્યચ્ચ સર્વમુચ્યતે ।
રાજપુત્ર મહાબાહો ત્વદ્વાક્યમખિલં શ્રુતમ્

શૃણુ સત્તમ વાક્યં મે યથોચિતમિદં વચઃ ।
અદ્યાધિવાસનં કર્મ શ્વો વિવાહો મમ ધ્રુવમ્

પિતુર્યત્સંમતં કાર્યં પૃથિવ્યાંકોઽપિ નત્યજેત્ ।
કાર્યે તુ દુઃખસાધ્યે તુ કાર્યો નાતિશ્રમો જનૈઃ

કાર્યેસિદ્ધે શ્રમો ન સ્યાદસિદ્ધે શ્રમ એવ હિ ।
તથાપિ શૃણુ વક્ષ્યામિ યેન પ્રાપ્નોતિ માં ભવાન્

યદર્થો ભવતા ચૈવ સમુદ્રોપિ ચ લંઘિતઃ ।
મયા પ્રદક્ષણી કાર્યો વરો વિદ્યાધરો હ્યયમ્

તત્પુરોઽહં ગમિષ્યામિ નાનાભરણભૂષિતા ।
વામબાહૂર્દ્ધ્વં કૃત્વા ચ વીરઃ સ્યાન્મમ સંમુખઃ

યેન માં શક્યતે નેતું સ મે ભર્તા ભવિષ્યતિ ।
સત્યં સત્યમિદં સત્યં પત્રેઽસ્મિંલ્લિખિતં મયા

અન્યથા સુદૃઢં કાર્યં લંઘિતું ન હિ શક્યતે ।
એતદ્વિલિખ્ય સા કન્યા તસ્યા એવ કરે દદૌ

સાપિ તત્પત્રમાદાય ગતા માધવસન્નિધિમ્ ।
તયા યલ્લિખિતં પત્રે તત્પઠિત્વા તુ માધવઃ

ભૂયોપિ લિખિતં વિપ્ર લિલેખાત્યંતકૌતુકૈઃ ।
ત્વયા યદુક્તં હે કન્યે ધન્યે ધન્યકુલોદ્ભવે

તદેવ મન્મતં સર્વં કોઽપિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
તતસ્તુ ગંધિની ભૂયો ગત્વા તન્નિકટે દ્વિજ

દદૌ સુલોચનાયૈ સા લિખનં સુન્દરાક્ષરમ્ ।
અથ તલ્લિખનં જ્ઞાત્વા કુમારાંગી કૃતં દ્વિજ

બભૂવાત્યન્તસંહૃષ્ટા વિસ્મિતા ચ પુનઃ પુનઃ ।
તસ્મિન્નસંશયં કાર્યં યદાસૌ સ્વીકૃતં દદૌ

તદા કિં સ્વયમિન્દ્રો વા યન્માયા માધવઃ પુમાન્ ।
ઇહલોકે પરત્રાસ્તિ સ્નેહભૂમિઃ પતિઃ સદા

વિના સંદર્શનેનાપિ ન વરત્વેદૃતો મયા ।
ઇતિ સંચિન્ત્ય સા સાધ્વી નિઃશ્વસ્ય ચ પુનઃ પુનઃ

સ્નાનવ્યાજાદ્ગતાવાસં ગન્ધિન્યાશ્ચ સહાલિભિઃ ।
હસ્તે વિધૃત્ય તાં કન્યાં ગંધિની સા પુરંધ્રિકા

માધવં દર્શયામાસ શયાનં મંચકોપરિ ।
તં સમાલોક્ય સા કન્યા કંદર્પસદૃશં તતઃ

રોમાંચિતં સમસ્તાઙ્ગમુદાત્તં પશ્યતિ ક્રમાત્ ।
તન્નેત્રયુગલં તસ્મિન્યત્ર યત્ર નિમજ્જતિ

કષ્ટદૃષ્ટ્યા ચ નાન્યત્ર તસ્માન્નામાત્ર ગચ્છતિ ।
સાક્ષાદયં વા કન્દર્પો દેવકીનન્દનોઽપિ વા

શર્વો વા વિષયાધીશઃ સાક્ષાદ્વા પાર્વતીપતિઃ ।
રૂપૈરેતૈર્જગન્મધ્યે માનુષો ન હિ જાયતે

અનેન સ્વામિના જન્મસફલં હરિણીદૃશઃ ।
મદ્ભક્તિવશગો ભૂત્વા વિધાતાત્યંતયત્નતઃ

યદાહં કન્યકા જાતા તદૈનં કિં સસર્જ હ ।
અદ્યપ્રભૃતિ નાથોઽયં સ્વયં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

ઇત્યુક્ત્વા સા મતિં ચક્રે ગંતું નિજગૃહં પ્રતિ ।
ગન્ધિન્યુવાચ-
કન્યે યુક્તિરિયં ભદ્રે ત્વયાપિ હૃદિ સેવ્યતામ્

યથા સુમૂર્તિઃ પુરુષો ન તથા ભાતિ નિન્દયા ।
ઉલ્લાસો ગાત્રભંગશ્ચ મન્દદૃષ્ટિશ્ચ વિસ્મિતમ્

સર્વાણિ વિષ્ણુચિહ્નાનિ નિદ્રાયાં મૃગલોચને ।
સંદષ્ટૌષ્ઠપુટાક્ષેપાત્પ્રોક્તો નોત્તિષ્ઠતિ ધ્રુવમ્

શનૈઃ શનૈઃ કરં તસ્ય સ્વકરાભ્યામદર્શયત્ ।
ત્વાં દ્રષ્ટું રાજકન્યાયાઃ સંધૃત્યાગમનં શૃણુ

શ્રુત્વૈતત્સોપિ ચોત્તસ્થૌ સંભ્રમાક્રાંતમાનસઃ ।
વિનયાવનતો વાક્યં માધવશ્ચેત્યુવાચ તામ્

માધવ ઉવાચ-
કન્યે મજ્જન્મસફલં શ્રમશ્ચ સફલો મમ ।
ત્વચ્ચારુવદનાંભોજં સાક્ષાદેવ મયેક્ષિતમ્

સકલૈર્યૌવનૈઃ કન્યે ત્વં વરત્વેન માં વૃણુ ।
ત્વદ્યોગોસ્તિ વરો નાન્યો માં વિના ભુવિ સુન્દરિ

સુલોચનોવાચ-
સુગતે ત્વં મમ સ્વામી ભાગ્યેન મહતા ભવેઃ ।
મયા યદ્વચનં પ્રોક્તં તદેવ સુદૃઢં ખલુ

આજ્ઞાં કુરુ મહાભાગ ગચ્છામિ નિજમંદિરમ્ ।
માધવ ઉવાચ-
તિષ્ઠેતિ યદિ વા વચ્મિ કન્યે ગર્વસ્તદા ભવેત્

ગચ્છેતિ વચનં વક્તું નાયાતિ વદનાન્મમ ।
સ્વયં વિચાર્ય ચાર્વંગિ યદ્યુક્તં તદ્વિધીયતામ્

સત્યેહવચનં તસ્મિન્ભવિષ્યસિ સુતત્પરા ।
ઇત્યુક્તા તેન સા કન્યા હર્ષિતા સ્વગૃહં ગતા

તત્રૈવ માધવસ્તસ્થૌ વૃતો બહુપરિચ્છદૈઃ ।
ચારુવિદ્યાધર એવ સ્થિતો વિદ્યાધરો વરઃ

તત્રસ્થાશ્ચ જનાઃ સર્વે સ્રક્ચન્દનવિભૂષિતાઃ ।
દિવ્યાંબરપરીધાના રેજુર્દેવગણા ઇવ

ક્વચિદ્ગીતં ક્વચિન્નૃત્યં ક્વચિત્કોલાહલધ્વનિઃ ।
ક્વચિત્કેન પ્રદીપાલિસ્તત્પુરે સમવર્તત

હેષિતૈઃ સપ્તિવૃંદાનાં હસ્તિનાં ચૈવ બૃંહિતૈઃ ।
હર્ષસ્વનૈશ્ચ પત્રીણાં પૂરિતાઃ કકુભો દશ

નાનાપતાકાનિવહૈર્ધવલૈર્નૃપસદ્મભિઃ ।
સમંતાદ્ગગનં સર્વં વ્યાપ્તં હિ યત્ર જૈમિને

કેઽપિ શઙ્ખાન્સમાદધ્મુર્ઢક્કાડિંડિમઝર્ઝરાન્ ।
વાદયાંચક્રિરે કેઽપિ મધુકોહલકાદિકમ્

તતો યુવતયઃ સર્વાઃ સરોજકોરકસ્તસ્થા ।
લલિતાનિ સુગીતાનિ જગુશ્ચન્દ્રનિભાનનાઃ ૧૫૦

પરસ્પરં યૌવનતો ઘર્ષણચ્યુતમાલયા ।
પ્રસ્વેદામ્બુગલદ્ગંધૈર્બભૌ કન્યેવ તત્ર ભૂઃ

ગંભારીકાષ્ઠરચિતં પીઠમારુહ્ય સુન્દરી ।
જ્ઞાતિભિર્વેષ્ટિતા યાતા વરં સ્થાનં સુલોચના

અત્રાંતરે વિક્રમપુત્ર એષ શય્યોપરિષ્ટાત્કિલ લબ્ધનિદ્રઃ ।
ન વેદ દૈવેન વિવાહકાર્યં સુલોચનાયાશ્ચ સુલોચનાયાઃ

વિધાતૃમાયાશતમોહિતાનાં કદાપિ ન સ્યાદ્ભુવને સુખાય ।
તતઃ સ્વસંકેતવિધિં જનોઽયં વિસ્મૃત્ય નિદ્રામભજત્સુખેન

વનં પરિત્યજ્ય કૃશાનુભીત્યા જલં પ્રવિષ્ટા નલિની સુખાર્થમ્ ।
સંદહ્યતે તત્ર હિમાનલેન યદ્યસ્ય કર્મ ન તદન્યથા સ્યાત્

વેદાદિશાસ્ત્રમખિલં પ્રપઠંતુ લોકાઃ કુર્વંતુ નામક્ષિતિપાલસેવામ્ ।
ઉગ્રં તપઃ પ્રતિદિવં પ્રતિસાધયંતુ ન શ્રીસ્તથાપિ ચ ભજત્યતિભાગ્યહીનમ્

મસ્તકોપરિ તિષ્ઠંતિ દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ।
અન્યકાલે સમાયાન્તિ હઠાદન્યાનિ સત્તમ

નિદ્રાવંતં સમાલોક્ય માધવં દુઃખભાગિનમ્ ।
પ્રચેષ્ટશ્ચિંતયામાસ જાનન્સંકેતમેતયોઃ

ધિગસ્ત્વમું રાજપુત્રં દૈવમાયાવિમોહિતઃ ।
વિસ્મૃત્ય નિજસંકેતં નિદ્રાં સંપ્રાપ્ય સેવતે

અસૌ દુઃખાગતા કન્યા વરસ્ય નિકટેઽધુના ।
કિં ભવેન્નયને તાદૃક્સંકેતં યાતિ નિષ્ફલમ્

તિષ્ઠ ત્વં વૈ પાપકર્મન્નિદ્રાં સંસેવ્ય મસ્તકે ।
મયા હયં સમારુહ્ય નેતવ્યા સા વરાઙ્ગના

કન્યારત્નં ચ રત્નં ચ મુદા પ્રાપ્નોતિ દુર્લ્લભમ્ ।
તદા કિં સેવયા કાર્યં માધવસ્યાસ્ય દુર્મતેઃ

ધનાર્થં ક્રિયતે સેવા સર્વભાવેન ભૂભુજામ્ ।
તચ્ચેન્મુદા સ્વયં પ્રાપ્તં સેવાદુઃખેન કિં તદા

પ્રચેષ્ટ ઇતિ સંચિંત્ય સમારુહ્ય તુરંગમમ્ ।
સા રાજકન્યા યત્રાસ્તે યયૌ તત્ર નભઃ પથા

વરં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય સ્મરંતી સમયં સ્વકમ્ ।
વામહસ્તં સમુદ્ધૃત્ય તસ્થૌ વિદ્યાધરાગ્રતઃ

હસ્તે વિધૃત્ય તાં કન્યાં પ્રચેષ્ટોઽતિજવેન સઃ ।
પૃષ્ઠે નિવેશયામાસ સપ્તેસ્તસ્ય મહાબલઃ

તાં રાજપુત્રીમાદાય પુરીં કાંચીં સુશોભનામ્ ।
તામથાસૌ સમાલોક્ય પ્રચેષ્ટોઽતિત્વરાન્વિતઃ

ઉવાચ પ્રવહન્પાણિં નષ્ટમાનસસાધ્વસઃ ।
પ્રચેષ્ટ ઉવાચ-
સમુદ્રાંતરતીરસ્થાં કાંચીં નામ પુરીમિમામ્

પશ્ય સર્વત્ર વિખ્યાતાં જનસર્વસુખપ્રદામ્ ।
અત્ર માધવવીરસ્ય તસ્ય વિદ્યાધરસ્ય વા

કસ્યાપિ ચ ભયં નાસ્તિ પશ્ય ચન્દ્રનિભાનને ।
મચ્ચિત્તેંધનસંલગ્નાં કામાનલશિખાવલિમ્

કુચકુંભકરૈઃ સિદ્ધં નિર્વાણં દેહિ સુંદરિ ।
ત્વચ્ચારુમુખપદ્મેઽસ્મિન્મન્મુખભ્રમરોઽધુના

ઇચ્છેત્પાતું મધૂન્યત્ર કાઽજ્ઞાતે તિષ્ઠતિ પ્રિયે ।
ત્વચ્ચારુગાત્રસંસ્પર્શાચ્છરૈસ્તુદતિ માં સ્મરઃ

ત્રાહિ ત્રાહિ પ્રિયે ત્રાહિ તવાસ્મિ શરણં ગતઃ ।
ઇતિ બ્રુવંતં તં મૂઢમભિવીક્ષ્ય વરાંગના

શોકાગ્નિતપ્તસર્વાઙ્ગી ચિંતયામાસ ચેતસા ।
અયં મૂઢો દુષ્ટચેષ્ટઃ પ્રચેષ્ટો નામ વેધસા

લિખિતઃ કિં લલાટે મે યન્મયા હા હતાસ્મ્યહમ્ ।
ક્વ માતા ક્વ ચ મે તાતઃ ક્વ ચ વિદ્યાધરો વરઃ

અનેનાહં સમાનીતા ધિગસ્તુ ઘટનાં વિધેઃ ।
અલં લોકાઃ પ્રકુર્વંતિ ગર્વં જગતિ સર્વદા

વેત્તિ ચ્છેતું ગર્વવૃક્ષં વિધાતા ઘટનાસિના ।
તથાપિ વિપદે ધૈર્યં નિર્ભયત્વં ચ તત્પરમ્

ઉપાયાશ્ચેતિ ચત્વારઃ પ્રશસ્યા દીર્ઘદર્શિભિઃ ।
ઇત્યાલોક્ય હૃદા કન્યા વચોભિઃ કોમલાક્ષરૈઃ

પ્રચેષ્ટં પ્રત્યુવાચાસૌ સર્વકાર્યવિચક્ષણા ।
સુલોચનોવાચ।
દૃઢં કુરુ મનો વીર કન્યાહમવિવાહિતા

માં સમાલિઙ્ગ્ય મોહેન કથં યાસ્યસિ દુર્મતે ।
શાસ્ત્રોક્તવિધિના વીર વિવાહેન ગૃહાણ મામ્

તવ સેવાં કરિષ્યામિ દાસીવત્કોઽત્ર સંશયઃ ।
ત્વં મે પ્રાણાશ્ચ મિત્રશ્ચ ભૂષણં બાંધવસ્તથા

અનન્યગતયો નાર્યો ભવાન્નીતિમવૈતિ કિમ્ ।
વિવાહયોગ્યવસ્તૂનિ વિવાહાર્થં સમાનય

મત્પાણિગ્રહણં શીઘ્રં કુરુ જાડ્યંગૃહીતિ ચ ।
અંતર્દૃઢં બહિઃ શ્લક્ષ્ણં બદરીફલવદ્વચઃ

આકર્ણ્ય તસ્યા મૂઢોઽસૌ પરમાં પ્રીતિમાયયૌ ।
તુરંગમં ચ તાં કન્યાં સંસ્થાપ્યૈકત્ર દુર્મતિઃ

કરકંકણમાદાય તસ્યાસ્તત્પુરમાયયૌ ।
તતઃ સા ચિંતયામાસ વિધિં નૂનં પ્રશસ્યતમ્

યત આવાં પરિત્યજ્ય મૂઢોઽસૌ હર્ષિતો યયૌ ।
કિં કર્તવ્યં ક્વ ગંતવ્યં ક્વ સ્થાતવ્યં મયાધુના

અતિસંકટકાર્યેસ્મિન્નિસ્તારો મે ભવેત્કથમ્ ।
યદાહમત્ર તિષ્ઠમિ કિં વદિષ્યંતિ તે તદા

પુણ્યતીર્થં સમાસાદ્ય પરત્ર જન્મકામ્યયા ।
પંચતાં પ્રતિયાસ્યામિ સાપિ શ્રેયસ્કરી યતઃ

મદ્વિયોગાદયં મૂઢો ન વિદ્યાધર માધવૌ ।
જીવિષ્યંતિ ત્રયોપ્યેતે ક્ષણમાત્રમપિ સ્મરન્

મયિ સ્થિતાયામેતેષાં ભવેજ્જીવનરક્ષણમ્ ।
મૃતાયામપિ યાસ્યંતિ ત્રયોઽપ્યેતે તુ પંચતામ્

મામુદ્દિશ્ય યદા પ્રાણાઃ યક્ષ્યંતે તેઽત્ર મે જનાઃ ।
ભવિષ્યામિ તદા નૂનમહં તદ્વધભાગિની

ઇદાનીં પુણ્યતીર્થેષુ યષ્ટવ્યો ભગવાન્હરિઃ ।
તસ્મિન્પ્રસન્ને ભદ્રં મે સર્વમેવ ભવિષ્યતિ

પ્રાણેષુ ચ વિનષ્ટેષુ સર્વમેવ વિનશ્યતિ ।
તેષુ સ્થિતેષુ સકલં સ્તોકસ્તોકેન સિધ્યતિ

નિશાવશિષ્ટા નલિની હિમાકરે દૂરીકૃતે ચણ્ડકરેણ ભાસ્વતા ।
સુગન્ધપુષ્પપ્રકરોઽતિસુંદરી નાપ્નોતિ કિં ભૃંગવરસ્ય સંગમમ્

હૃદા વિચિંત્યેતિ વરાંગના સા સપ્તિં સમારુહ્ય મહાજવં તમ્ ।
તપ્તું તપઃ સાગરવિષ્ણુપત્ન્યોર્જગામ વિજ્ઞોત્તમસંગમાય

તસ્મિન્ક્ષેત્રવરે પુણ્યે ગઙ્ગાસાગરસંગમે ।
વસેદ્રાજા સુષેણાખ્યઃ સોમવંશસમુદ્ભવઃ

ગંતું તસ્ય સભાં રાજ્ઞશ્ચેતસા સા વ્યચિંતયત્ ।
મયા યુવત્યા કર્તવ્યં કથં ભૂપાલદર્શનમ્

અધિવાસનસૂત્રાણિ સદૂર્વાણિ ભુજે મમ ।
કન્યાહં તુરગારૂઢા યુવતી સંગવર્જિતા

ચારિત્રં મામકં નૂનં મનોવિસ્મયકારકમ્ ।
આત્માનં ગોપયિત્વાહં યાસ્યામિ નૃપતેઃ સભામ્

ઇન્દ્રજાલપ્રભાવેણ સા ભૂત્વા પુરુષાકૃતિઃ ।
પ્રવિવેશ સભાં રાજ્ઞઃ સુધર્મામિવ જૈમિને ૨૦૦

તં સપન્નમિવાયાંતં શક્તિહસ્તં હયાસનમ્ ।
સ્વયં પપ્રચ્છ ભૂપાલઃ કસ્ત્વં કુત ઇહાગતઃ

તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સા કન્યા પુરુષાકૃતિઃ ।
પ્રણમ્યોવાચ રાજાનં સુહૃદં સજ્જનાશ્રયમ્

દેવ વીરવરો નામ પુત્રોઽહં પૃથિવીપતેઃ ।
વર્તનાય સમાયાતસ્ત્વદ્રાજ્યં પ્રતિ સંપ્રતિ

યદ્યત્કાર્યમસાધ્યં સ્યાત્તદેવ સાધયામ્યહમ્ ।
મયિ સ્થિતે ન મદ્ભર્ત્તુઃ કુત્રાપિ સ્યાત્પરાજયઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે વીરવરપ્રદર્શોનામ પંચમોઽધ્યાયઃ