પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.23

વ્યાસ ઉવાચ-
પૂર્વં કોચરશોનામ રાજાઽભૂત્ક્ષિતિમંડલે ।
શાંતઃ પરમધર્મજ્ઞો રાજનીતિવિદાંવરઃ

સત્યવાદી જિતક્રોધો જિતવૈરિ સમુચ્ચયઃ ।
નારાયણાર્ચનપરો હરિસેવા રતઃ પરઃ

સુપ્રજ્ઞા નામ મહિષી તસ્યાસીત્પ્રિયવાદિની ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના પતિસેવાપરાયણા

એકાદશીવ્રતરતા સર્વપ્રાણિહિતૈષિણી ।
જાતિસ્મરા મહાભાગા સુશીલા વરવર્ણિની

સ રાજા દશમીં કૃત્વા સદારઃ પરમાર્થવિત્ ।
એકાદશીં નિશીથિન્યાં જાગરં કર્તુમુદ્યતઃ

તત્રાંતરે દ્વિજઃ કશ્ચિચ્છૌરિર્નામ મહીપતેઃ ।
આજગામ મહાતેજાસ્તસ્ય જાગરમણ્ડપમ્

તમાયાંતં સ ભૂપાલો નારાયણપરાયણઃ ।
પાદ્યાદ્યૈઃ પૂજયામાસ સદારોઽત્યંતહર્ષિતઃ

તેષાં મધ્યે સૂપવિષ્ઠઃ સ વિપ્રોઽખિલતત્વવિત્ ।
વિષ્ણુપૂજાપરાંસ્તત્ર દદર્શ વ્રતિનો બહૂન્

પૂજયંતિ હરિં કેચિન્નાનાપુષ્પૈર્મનોરમૈઃ ।
ગંધૈર્ધૂપૈસ્તથાદીપૈરુપહારૈરનુત્તમૈઃ

ગઙ્ગામૃદ્ભૂષિતાકેચિત્તુલસીપત્રમાલયા ।
અલંકૃતા હરેરગ્રે નૃત્યંતિ વ્રતિનો મુદા

કેચિદ્ગાયંતિ ગીતાનિ લલિતાનિ હરેઃ પુનઃ ।
કરતાલં સમાદાય વ્રતિનો ભગવત્પ્રિયાઃ

સ્તવૈરનુત્તમૈઃ કેચિન્નારાયણમનામયમ્ ।
સ્તુવંતિ જગતામીશં દિવ્યાર્થૈઃ કોમલાક્ષરૈઃ

શ્વેતચામરવાતેન શીતલેન જગત્પતેઃ ।
વીજયંતિ હરેઃ પ્રીતિં કેચિચ્ચ મહતીં તથા

કેચિદ્વીણાદિકં વાદ્યં લલિતં શુચિમંગલમ્ ।
વાદયંતો મહાત્માનઃ કેચિદ્ગાયંતિ કેશવમ્

સ રાજા રાજમહિષી દ્વાવપ્યત્યંતહર્ષિતૌ ।
ગાયતાં લલિતં ગીતં નૃત્યતાં નૃત્યમુત્તમમ્

તૌ દંપતી મહાત્માનૌ નૃત્યગીતાદિકારિણૌ ।
વાચા મધુરયા પ્રાહ સ શૌરિર્બ્રાહ્મણોત્તમઃ

શૌરિરુવાચ-
ધન્યોઽસિ ત્વં મહીપાલ ધન્યા ચ મહિષી તવ ।
ચરિત્રં યુવયોરેતન્મઙ્ગલં ભુવિદુર્લ્લભમ્

ત્વાં વક્ષ્યામિ યતઃ કશ્ચિન્ન દૃષ્ટો વૈષ્ણવોત્તમઃ ।
ત્વયા ભૂમિભુજા પૃથ્વી ધન્યેયં નાત્ર સંશયઃ

એકાદશીવ્રતમિદં પવિત્રં ભગવત્પ્રિયમ્ ।
સદારઃ કુરુષે ભૂપ તસ્માત્ત્વં વૈષ્ણવાગ્રણીઃ

સપ્તદ્વીપૈકનાથશ્ચ સદારસ્ત્વં નૃપોત્તમ ।
નારાયણાગ્રતઃ પ્રીત્યા યતો નૃત્યસિ ગાયસિ

ચરિત્રં યુવયોરેતદ્દંપત્યોર્દૃષ્ટમદ્ભુતમ્ ।
કસ્માદ્બુદ્ધિરિયં જાતા યુવયોરતિનિર્મલા

વ્યાસ ઉવાચ-
તસ્યેદં વાક્યમાકર્ણ્ય શૌરિનામ્નો દ્વિજન્મનઃ ।
ઈષદ્ધાસ્યમુખીપ્રાહ સુપ્રાજ્ઞા તમથો દ્વિજમ્

સુપ્રાજ્ઞોવાચ-
એકાદશીપ્રભાવેન પૂર્વમાવાં દ્વિજોત્તમ ।
અતિપાતકિનૌ મુક્તૌ સૂર્યજેન મહાત્મના

જાતિસ્મૃતિપ્રભાવેણ દિવ્યમેકાદશીવ્રતમ્ ।
કુર્વઃ સંપ્રતિ વિપ્રેન્દ્ર પરમસ્થાનકાઙ્ક્ષયા

શૌરિરુવાચ-
યદિ નૂનં વરારોહે પૂર્વાં જાતિં ત્વમાત્મનઃ ।
વેત્સિ મે બ્રૂહિ તાં શ્રોતું જાયતે કૌતુકં હૃદિ

પૂર્વં સ્થિતા કા ભવતી પતિર્વા કઃ સ્થિતસ્તવ ।
કથં ભાસ્કરિણા ત્યક્તૌ યુવાં પાતકિનાવપિ

સુપ્રાજ્ઞોવાચ-
અપ્રકાશ્યમિદં વાક્યં યદ્યપિ દ્વિજસત્તમ ।
સ્થિતાસ્મિ વારમુખ્યાઽહં રતિશાસ્ત્રવિશારદા

તસ્મિઞ્જન્મનિ પાપાનિ ઘોરાણિ સુબહૂનિ ચ ।
મયા કૃતાનિ વિપ્રેન્દ્ર નરકક્લેશદાનિ વૈ

અયં નિત્યોદયો નામ શૂદ્ર સ્વાઃચારવર્જિતઃ ।
પરદારહરઃ ક્રૂરઃ પરદ્રવ્યાપહારકઃ

સુરાપો મિત્રહંતા ચ ભ્રૂણહા પરહિંસકઃ ।
અત્યહંકારયુક્તશ્ચ ધર્મનિંદાકરઃ સદા

એકદા જ્ઞાતિભિઃ સર્વૈઃ પરિત્યક્તો હિ સદ્વ્રતૈઃ ।
આજગામ મમાગારં વેશ્યાવિભ્રમલોલુપઃ

યુવાનં સુંદરં દૃષ્ટ્વા તમેનં દ્વિજસત્તમ ।
મયાપિ પ્રીતિમાસાદ્ય સંતુષ્ટઃ સુરતૈરપિ

તતોઽનુભૂય સુરતં મયા સહ તપોધન ।
અયમાહ ચ માં પ્રેમ્ણા વિનયાવનતો વચઃ

અહં સુરતશાસ્ત્રજ્ઞઃ પરિત્યક્તઃ સ્વબંધુભિઃ ।
યદિ ત્વં મન્યસે તસ્મિંસ્તિષ્ઠામ્યત્ર ત્વયા સહ

વિનયાવનતં વાક્યમિદં શુશ્રાવ તદ્દિવજ ।
દંપતીભાવમાસાદ્ય સહાનેન સ્થિતાસ્મ્યહમ્

કદાચિદ્દિવજશાર્દૂલ એકાદશ્યાં તિથૌ હરેઃ ।
મહદ્ભિઃ પીડિતાહં ચ દેહદેહાવઘાતકૈઃ

તસ્મિન્નેવ દ્વિજશ્રેષ્ઠ જ્વરજર્જરદેહયા ।
ન પીતમુદકં નાન્નં ભુક્તં ચ પરયા ભિયા

મમસ્નેહોદયોઽયં ચ તસ્મિન્નેવ દિને હરેઃ ।
તત્યાજાન્નં ચ તોયં ચ વિષણ્ણ ઇવ જન્મના

અથ રાત્રૌ દ્વિજશ્રેષ્ઠ દીપં પ્રજ્વાલ્ય સર્પિષા ।
મયા કૃતં જાગરણં જ્વરાપહતચેતસા

નારાયણ હરેકૃષ્ણ રક્ષ મામિતિ જલ્પતા ।
મુહુર્મુહુરનેનાપિ કૃતં જાગરણં નિશિ

ઉપવાસપ્રભાવેણ કેશવોચ્ચારણેન ચ ।
આવયોઃ સકલં પાપં વિનષ્ટમભવદ્દિવજ

તતઃ પ્રભાતે વિમલે ભગવત્યુદિતે રવૌ ।
જ્વરાર્દિતાહં પંચત્વં ગતા બ્રાહ્મણસત્તમ

સંપ્રાપ્તપંચતાં દૃષ્ટ્વા મામયં ચ તતઃ શુચિઃ ।
સહત્યા મરણં ભેજે નિંદિતઃ સકલૈર્જનૈઃ

સૂર્ય્યજસ્ય તતઃ પ્રેષ્યૈર્જ્વલદગ્નિનિભેક્ષણૈઃ ।
બદ્ધ્વા દૃઢેન પાશેન નીતૌ દુર્ગમવર્ત્મના

શુભકર્મા શુભં વાપિ ચિત્રગુપ્તો યમાજ્ઞયા ।
સર્વં વિચારયામાસ મૂલાત્સ તુ વિચક્ષણઃ

ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ-
યદ્યપ્યેતૌ મહાબાહો મહાપાતકિનાં વરૌ ।
તથાપિ પાતકૈર્મુક્તૌ હ્યેકાદશ્યામુપોષણાત્

અનિચ્છયાપિ યઃ કુર્યાત્પુણ્યમેકાદશીવ્રતમ્ ।
સોઽપિ ગચ્છેત્પરંસ્થાનં સર્વપાપવિવર્જિતઃ

ઇત્યુક્તશ્ચિત્રગુપ્તેન ધર્મરાજો મહાયશાઃ ।
આસનાત્સહસોત્થાય વવંદે તામમુંચ સઃ

સુગંધૈશ્ચંદનૈર્દિવ્યૈર્ધૂપૈઃ પુષ્પૈશ્ચ મૃત્યુના ।
સુવર્ણાભરણૈરેવ મંડિતૌ પાપવર્જિતૌ

ફલૈર્નાનાવિધૈસ્તત્ર મધુરૈરમૃતોપમૈઃ ।
ભાસ્કરિઃ કારયામાસ પ્રીત્યા ભોજનમાવયોઃ ૫૦

અથ સ્તુત્વા સ્તવૈર્દિવ્યૈઃ સ્વયમાવાં યમઃ પ્રભુઃ ।
સમારોપ્ય રથે દિવ્યે પ્રોવાચેતિ કૃતાઞ્જલિ

યમ ઉવાચ-
યુવાં પુણ્યવતાં શ્રેષ્ઠૌ સર્વપાપવિવર્જિતૌ ।
યત્રાસ્તે ભગવાન્વિષ્ણુર્ગંચ્છેતાં તત્ર સંપ્રતિ

ઇત્યુક્તૌ ધર્મરાજેન વિનયાવનતેન વૈ ।
અથૈતદુક્તમાવાભ્યાં નત્વા તત્પાદપઙ્કજે

ગંતવ્યં નાન્યથા દેવ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
કિંત્વસ્તિ નરકં દ્રષ્ટું ત્વદ્ગૃહસ્થં સ્પૃહાવયોઃ

યમાજ્ઞયા તતો વિપ્ર રથમારુહ્ય શોભનમ્ ।
દુષ્પ્રેક્ષ્યા નિરયા દૃષ્ટા આવાભ્યાં તત્ર વિસ્તરાઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ-
તત્રાવસ્થા પાપવતાં યા યા દૃષ્ટાઃ પતિવ્રતે ।
વિસ્તરેણ સમાખ્યાતું તાસ્તાઃ સર્વાસ્ત્વમર્હસિ

પુણ્યાત્માનઃ પથા યેન વ્રજન્તિ યમમંદિરમ્ ।
પાપાત્માનશ્ચ સુશ્રોણિ તન્મે કથય વિસ્તરાત્

પુણ્યાત્મા કીદૃશં પશ્યેત્તત્ર વૈવસ્વતં પ્રભુમ્ ।
પુણ્યાત્મનાં પાપિનાં ચ પંથાનં સુખદુઃખદમ્

સુપ્રાજ્ઞોવાચ-
આદૌ બ્રવીમિ પંથાનં નૃણાં પુણ્યવતામહમ્ ।
શૃણુષ્વ દ્વિજશાર્દૂલ શૃણ્વતાં પ્રીતિવર્દ્ધનમ્

પ્રસ્તરૈર્વિસ્તરૈર્બદ્ધો દિવ્યવસ્ત્રૈઃ સમાવૃતઃ ।
ભાતિ પુણ્યવતાં પંથાઃ સર્વોપદ્રવવર્જિતઃ

ક્વચિદ્ગંધર્વકન્યાભિર્ગીયતે ગાનમદ્ભુતમ્ ।
ક્વચિન્મઞ્જુશરીરાભિરપ્સરોભિશ્ચ નૃત્યતે

ક્વચિદ્વીણાક્વણં નાના વાદ્યં ચક્રુર્મનોરમમ્ ।
ક્વચિત્કુસુમવૃષ્ટિશ્ચ ક્વચિદ્વાયુશ્ચ શીતલઃ

ક્વચિત્પ્રપા શીતતોયા ક્વચિચ્ચ ભુક્તિશાલિકાઃ ।
ક્વચિદ્દેવાશ્ચ ગંધર્વાઃ પઠંતિ સ્તવમુત્તમમ્

ક્વચિત્ક્વચિદ્દીર્ઘિકાશ્ચ ફુલ્લપદ્માઃ સુશોભનાઃ ।
સુચ્છાયાઃ પાદપાઃ ક્વાપિ પુષ્પિતા વંજુલાદયઃ

તતસ્તુ સુખસમ્પન્નાઃ પથિ ગચ્છંતિ માનવાઃ ।
પુણ્યાત્માનો દ્વિજશ્રેષ્ઠ સુખમૃત્યુમવાપ્ય ચ

કેચિત્તુરંગમારૂઢા નાનાલંકારભૂષિતાઃ ।
ઉદ્દણ્ડધવલચ્છત્રૈર્ગચ્છંત્યાવૃત્ય મસ્તકમ્

કેચિદ્યાંતિ ગજારૂઢા રથારૂઢાશ્ચ કેચન ।
યાનારૂઢા જનાઃ કેચિત્સુખેન યમમંદિરમ્

કેચિદ્દેવાઙ્ગના હસ્ત ન્યસ્તચામરવાયુભિઃ ।
ગચ્છંતિ વીજિતા મર્ત્યાઃ સ્તૂયમાનાઃ સુરર્ષિભિઃ

કેચિદ્દિવ્યાયુધધરાઃ સ્રક્ચન્દનવિભૂષિતાઃ ।
ભુંજંતો યાંતિ તાંબૂલં પુણ્યાત્માનો યમાલયમ્

નિજગાત્રત્વિષા કેચિજ્જ્વાલયંતો દિશો દશ ।
વ્રજંતિ શમનાગારં જલગ્રહનિવાસિનઃ

કેચિચ્ચ પાયસં દિવ્યં ભુંજતો યાંતિ સત્તમ ।
સુભક્ષણં પ્રકુર્વંતઃ પથિ યાંતઃ સુખેન ચ

કેચિદ્દુગ્ધં પિબંતશ્ચ કેચિદિક્ષુરસં તથા ।
કેચિત્તક્રં પિબંતશ્ચ ગચ્છંતિ યમમંદિરમ્

કેચિદ્દધીનિ ભક્ષંતઃ કેચિન્નાનાફલાનિ ચ ।
કેચિન્મધુપિબંતશ્ચ પુણ્યવંતો વ્રજંતિ વૈ

તાનાગતાંસ્તતો દૃષ્ટ્વા બહૂન્ધર્મપરાયણાન્ ।
ભાસ્કરીં પ્રીતિમાસાદ્ય સ્વયં નારાયણો ભવેત્

ચતુર્બાહુઃ શ્યામવર્ણઃ પ્રફુલ્લકમલેક્ષણઃ ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મધારી ગરુડવાહનઃ

સ્વર્ણયજ્ઞોપવીતી ચ સ્મરચારુમહાનનઃ ।
કિરીટી કુણ્ડલી ચૈવ વનમાલાવિભૂષિતઃ

ચિત્રગુપ્તો મહાપ્રાજ્ઞશ્ચંડાદ્યા યમકિંકરાઃ ।
સર્વે નારાયણાકારા બભૂવુર્મધુરોક્તયઃ

તતઃ સ્વયં ધર્મરાજસ્તાન્સર્વાન્મનુજોત્તમાન્ ।
પરમાં પ્રીતિમાસાદ્ય મિત્રવચ્ચાર્ચયેદ્દ્વિજ

દિવ્યરત્નૈઃ ફલૈશ્ચૈવ તેષાં પુણ્યવતાં નૃણામ્ ।
ભોજનં કારયિત્વા તુ તાનુવાચાથ ભાસ્કરિઃ

યમ ઉવાચ-
યૂયં સર્વે મહાત્માનો નરકક્લેશભીરવઃ ।
નિજકર્મપ્રભાવેણ ગમ્યતાં પરમં પદમ્

સંસારે જન્મ સંપ્રાપ્ય પુણ્યં યઃ કુરુતે નરઃ ।
સ મે પિતા સ મે ભ્રાતા સ મે બંધુસમઃ સુહૃત્

ઇત્યુક્તા ધર્મરાજેન તે સર્વે દ્વિજસત્તમ ।
દિવ્યં રથં સમારુહ્ય નારાયણપુરં ગતાઃ

પુણ્યાત્મનાં ગતિઃ પ્રોક્તા સમાસેન દ્વિજોત્તમ ।
પાપાત્મનાં શૃણુ ગતિં વિસ્તરેણ વદામ્યહમ્

ષડશીતિસહસ્રાણિ યોજનાનિ દુરાત્મનામ્ ।
પ્રોક્તો માર્ગસ્ય વિસ્તારઃ સર્વદુઃખાન્વિતઃ સ ચ

કુત્રચિદ્વહ્નિવૃષ્ટિશ્ચ કુત્રચિચ્ચાશ્મવર્ષણમ્ ।
ક્વચિત્ક્વચિદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંતપ્તં તપ્તવાલુકમ્

ક્વચિત્ક્વચિત્તીક્ષ્ણશિલાઃ ક્વચિત્તપ્તશિલાસ્તથા ।
ક્વચિત્ક્વચિચ્છસ્ત્રવૃષ્ટિઃ ક્વચિદંગારવર્ષણમ્

ક્વચિદગ્નિરિવાતીવ સંતપ્તા વાંતિ મારુતાઃ ।
ગંભીરાંધકરાઃ ક્વાપિ તૃણાવર્તમુખા દ્વિજ

ક્વચિત્કંટકવૃષ્ટિશ્ચ નારાચમયકંટકૈઃ ।
પાષાણશ્રેણયઃ ક્વાપિ દુઃખરોહાઃ સપન્નગાઃ

ગચ્છંતિ પાપિનસ્તત્ર શુષ્કકંઠોષ્ઠતાલુકાઃ ।
એવં બહુવિધક્લેશે છાયાજલવિવર્જિતે

તસ્મિન્માર્ગે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પાપિનો યાંતિ દુઃખિતાઃ ।
નામ્ના વિમુક્તકેશાશ્ચ પ્રેતાકારા ભયંકરાઃ

રુધિરૌઘપ્લુતાઃ કેચિત્કેચિત્કર્દમભૂષિતાઃ ।
કેચિત્કેચિચ્ચ કૃષ્ણાંગાઃ પથિ ગચ્છંતિ પાપિનઃ

ક્રંદંતો વ્યથયા કેચિત્સ્રવદ્બાષ્પાકુલે ક્ષણાઃ ।
શોચંતઃ સ્વાનિ કર્માણિ કેચિદ્ગચ્છંતિ પાપિનઃ

કસ્યચિચ્ચર્મપાશસ્ય બંધનં પાપિનાં ગલે ।
કંકાલે કસ્યચિદ્બદ્ધાઃ કસ્યચિચ્ચ પદદ્વયે

ગલે સૂચીસમુત્કીર્ણે પાશં દત્વા દૃઢં રુષા ।
આકૃષ્યંતે યમપ્રેષ્યાઃ કેષાંચિચ્ચ કૃતૈનસામ્

વર્ત્મસ્થાન્ગુરુપાષાણાન્વહંતઃ કર્ણરન્ધ્રકૈઃ ।
અયોભારાંશ્ચ શીર્ષાગ્રૈર્વ્રજંતિ પથિ પાપિનઃ

કાંશ્ચિદ્ભુજેષુ પાશેષુ નયંતિ યમકિંકરાઃ ।
ગ્રીવાસુ પાપિનઃ કેચિત્કરપ્રહરણૈર્દૃઢૈઃ

ક્ષિપ્તક્ષિપ્તા યમપ્રેષ્યા નયંતિ યમકિંકરાઃ ।
યાંત્યધઃ શિરસઃ કેચિદૂર્ધ્વપાદાસ્તથાપરે

ગચ્છંતિ બાહુભિઃ કેચિદેકપાદાશ્ચ કેચન ।
ઇત્યેવં વિકૃતાકારા આર્તરાવવિરાવણાઃ

યમદૂતૈસ્તાડ્યમાનાઃ પાપિનો યાંતિ તત્પથે ।
તેષ્વાગતેષુ સર્વેષુ પાપાત્મા સુરુષા યમઃ

દિવ્યાં મૂર્તિં પરિત્યજ્ય બભૂવાત્યંતભૈરવઃ ।
ત્રિંશદ્યોજનદીર્ઘાંગો વાપીસદૃશલોચનઃ ૧૦૦

ધૂમ્રવર્ણો મહાતેજાઃ પ્રલંબો ઘર્ઘરધ્વનિઃ ।
સુદીર્ઘદશનશ્રેણિઃ શૂર્પોપમ નખાવલિઃ

પ્રચણ્ડમહિષારૂઢઃ સંદષ્ટદશનચ્છદઃ ।
દંડહસ્તશ્ચર્મપાશો ભ્રુકુટી કુટિલાનનઃ

ચિત્રગુપ્તો મહામાયઃ ક્રોધારુણિતલોચનઃ ।
અટ્ટાટ્ટહાસં કુર્વાણઃ સમવર્તી વિરાજતે

ચંડાદ્યાઃ કિંકરાઃ સર્વે પાશમુદ્ગરપાણયઃ ।
બભૂવુર્ભૈરવાઃ ક્રુદ્ધા ગર્જંતો જલદા ઇવ

જહિ જહ્યાશુ પાપિષ્ઠાન્ભિન્ધિ ચ્છિંદય વિંધય ।
સમંતાદેવ ધાવંતો વલ્ગંતિ યમકિંકરાઃ

તાનાહ પતતઃ સર્વાન્પાપિનો ધર્મરાટ્પ્રભુઃ ।
તર્જયેત્કાલદંડેન ત્યજન્હુંકારનિઃસ્વનમ્

યમ ઉવાચ-
રેરે પાપા દુરાચારા યુષ્માભિરવિવેકિભિઃ ।
અહો કૃતાનિ પાપાનિ આત્મપીડાકરાણ્યપિ

મસ્તકોપરિ તિષ્ઠંતં નેક્ષધ્વં સમવર્તિનમ્ ।
જ્ઞાત્વાપિ માં જીવિતેશં યુષ્માભિઃ પાતકં કૃતમ્

પુણ્યાત્મનામહં બંધુરહં પાપાત્મનાં રિપુઃ ।
ઇતિ કુત્રાપિ યુષ્માભિર્ન શ્રુતં શ્રવણૈઃ સ્વકૈઃ

નિરયા દુઃસહાઃ સંતિ નાનાદુઃખસમન્વિતાઃ ।
પાપિનો ભુંજતે તાંશ્ચ યુષ્માભિર્નેતિ વિશ્રુતમ્

મત્વા મિથ્યૈવ યુષ્માભિશ્ચર્ચા મમ દુરાશયાઃ ।
અદ્ય સૈવ સ્વકૈર્નેત્રૈર્દૃશ્યતાં કૃતપાતકાઃ

વિત્તાંધ્યેન વચો મત્તા યૂયં સર્વે સદૈવ હિ ।
ચક્રિરે પાપજાલાનિ યુષ્માભિઃ સતતં યથા

તથા પાપફલં દુષ્ટા ભુંજતાં ક્રંદનેન કિમ્ ।
સુપ્રાજ્ઞોવાચ-
ઇત્યુક્ત્વા ભાસ્કરિર્દેવશ્ચિત્રગુપ્તમુવાચ હ

એતેષાં પાપકર્માણિ મહાભાગ વિચારય ।
ધર્મરાજવચઃ શ્રુત્વા ચિત્રગુપ્તો મહત્તદા

તેષાં યાવંતિ પાપાનિ તાવંતિ પ્રાહ ચોદિતઃ ।
તતસ્તે પાપિનઃ સર્વે ક્રંદંતિ દ્વિજસત્તમ

ઇત્યૂચુઃ શમનં ભીતાશ્ચર્મપાશે નિયંત્રિતાઃ ।
પાપિન ઊચુઃ
અસ્માભિર્યાનિ પાપાનિ કૃતાનિ ભાસ્કરાત્મજ

કે સ્થિતાઃ સાક્ષિણસ્તત્ર કે વા યૂયં નિવેદિતાઃ ।
અશુભં વા શુભં વાપિ યતોઽસ્માભિઃ કૃતં પુરા

તથા ચ દૃષ્ટં કેનાત્ર પુરોઽસ્માકં નિગદ્યતામ્ ।
તતઃ પ્રહસ્ય ભગવાન્કોપેન મહતા દ્વિજ

આહૂય સાક્ષિણઃ સર્વાનિદં વચનમબ્રવીત્ ।
યમ ઉવાચ-
યૂયં સર્વે યથાવૃત્તં સંનિધૌ સાક્ષિણસ્તથા

આકાશં પૃથિવીં ચૈવ જલં ચ તિથયસ્તથા ।
દિનં રાત્રિરુભે સંધ્યે ધર્મશ્ચૈતે તુ સાક્ષિણઃ

તેષાં પાપાત્મનામૂચુઃ સર્વં કર્મશુભાશુભમ્ ।
યસ્ય યસ્ય ચ વેલાયાં કર્મ યદ્યદિકારિતમ્

સ સ સાક્ષી તસ્ય તસ્ય જગાદ યમસન્નિધૌ ।
તચ્છ્રુત્વા પાપિનઃ સર્વે સાધ્વસા કૃષ્ટમાનસાઃ

સકંપહૃદયાસ્તસ્થુર્મેઘં દૃષ્ટ્વા મૃગા ઇવ ।
તતસ્તુ દંતાવલિભિઃ કુર્વન્કડકડધ્વનિમ્

ધર્મરાટ્કાલદંડેન તાઞ્જઘાન પૃથક્પૃથક્ ।
તાડિતા ધર્મરાજેન તે સર્વે કૃતપાતકાઃ

ક્રંદંતિ નિજકર્માણિ શોચંતઃ પ્રાપ્તસાધ્વસાઃ ।
તતસ્તાન્પાપિનઃ સર્વાન્દૂતાશ્ચંડાદયો રુષા

નરકેષુ યમાદેશાદ્રૌરવાદિષુ ચિક્ષિપુઃ ।
તપને ચિક્ષિપુઃ કાંશ્ચિદવીચૌ કૃતપાતકાન્

સંઘાતે કાલસૂત્રે ચ મહારૌરવકે તથા ।
સંતપ્તે વાલુકાકુંડે કુંભીપાકે તથાપરાન્

નિરુચ્છ્વાસે મહાઘોરે ચિક્ષિપુશ્ચ પ્રમર્દ્દને ।
અસિપત્રવને ઘોરે નાનાભક્ષેષુ પાપિનઃ

વૈતરણ્યાં તથા કેઽપિ ચિક્ષિપુર્યમકિંકરાઃ ।
ઘોરે વિષ્ઠાહ્રદે કાંશ્ચિત્તુષાંગારાસ્થિકંટકૈઃ

પૂર્ણે નિતાંતસંતપ્તે ચિક્ષિપુર્યમકિંકરાઃ ।
પુરીષલેપને ચૈવ પુરીષભોજને તથા

સ્વમાંસભોજને ચૈવ સ્થાપિતા યમકિંકરૈઃ ।
શ્લેષ્માણં ભુંજતે કેચિત્કેચિદ્વીર્યં ચ ભુંજતે

પિબંતિ કેચિન્મૂત્રાણિ કેચિદ્રક્તાનિ પાપિનઃ ।
કેષાંચિદ્વદનેષ્વેવ જલૌકાઃ પન્નગોપમાઃ

પૂર્યંતે પન્નગાશ્ચૈવ યમદૂતૈર્ભયંકરૈઃ ।
ઉત્પાદ્યંતેઽતિસંતપ્તૈર્જિહ્વાશ્ચ દ્વિજસત્તમ

કેષાંચિત્કર્ણરંધ્રેષુ મુખેષુ ચ કૃતૈનસામ્ ।
તપ્તતૈલાનિ પૂર્યંતે નિર્દ્દયૈર્યમકિંકરૈઃ

કેષાંચિત્ખઙ્ગધારાભિર્બાહું ચ ચરણં તથા ।
કર્ણાદિનાસિકાશ્ચૈવ ચ્છિંદંતિ ચ દુરાત્મનામ્

શયનં કુર્વતે કેચિજ્જ્વલદંગારસંચયે ।
કેચિન્નારાચતુલ્યેષુ શયનં કંટકેષુ ચ

કર્દમેષુ ચ તપ્તેષુ કાંશ્ચિચ્છમનકિંકરાઃ ।
પાતયંતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કેશેષ્વાકૃષ્ય પાપિનઃ

વમનેષુ ચ કેષાંચિન્નખસંધિષુ પાપિનામ્ ।
તપ્તસૂચીસહસ્રાણિ પ્રક્ષિપંતિ મુહુર્મુહુઃ

સંતપ્તલોહશૂલાગ્રે કાંશ્ચિદારોપયંતિ વૈ ।
ક્રંદંતિ કંટકૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ કેષાંચિન્મસ્તકાનિ વૈ

ગૃહીત્વા હસ્તપાદેષુ શાલ્મલિદ્રુમકંટકૈઃ ।
નિષ્કુષંતિ રુષા કાંશ્ચિદાર્ત્તરાવવિરાવિણઃ

બદ્ધ્વા ગલેષુ પાષાણં કાંશ્ચિચ્છમનકિંકરાઃ ।
રક્તગર્તે પયોગર્તે પાતયંતિ પુનઃ પુનઃ

યામ્યૈર્દૂતૈરુદ્ગિરંતિ શિરાંસિ પાપિનાં નૃણામ્ ।
ચૂર્ણયંત્યુપલૈર્યામ્યા મુહુર્મુહુરતિક્રુધા

વક્ષોમધ્યેષુ કેષાંચિલ્લોહકીલકસંચયાન્ ।
આરોપયંતિ લોકાનાં ક્રંદતાં દુરિતાત્મનામ્

ચક્ષૂંષિ બડિશૈઃ કેષામુત્પાટ્યંતે કૃતૈનસામ્ ।
કેષાંચિન્નાસિકા એવ પૂર્ય્યંતે વૃશ્ચિકૈર્દ્વિજ

કેષાંચિદ્વૃક્ષશાખાયાં બદ્ધ્વા પાદાંશ્ચ પાશકૈઃ ।
જ્વાલયંતિ તલે વહ્નિં સધૂમં યમકિંકરાઃ

ધૂમપાનં પ્રકુર્વન્તિ તે તત્ર કૃતકિલ્વિષાઃ ।
અધોમુખા ઊર્ધ્વપાદાસ્તસ્થુરાચન્દ્ર તારકમ્

મુસલૈર્મુદ્ગરૈઃ કેચિત્તાડ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ।
યામ્યૈર્દૂતૈરુદ્ગિરન્તિ શોણિતાનિ વ્યથાકુલાઃ

અન્ધકારમયે ગેહે પૂતિગન્ધવતિ દ્વિજ ।
દંશૈશ્ચ મશકૈશ્ચૈવ કેચિત્સીદંતિ પાપિનઃ

ભસ્માનિ ભુઞ્જતે કેચિત્કૃમીન્કેચિચ્ચ ભુઞ્જતે ।
કેચિદ્દુર્ગન્ધમાંસાનિ કેચિચ્ચ પૂતિમૃત્તિકામ્

શ્વભિર્વ્યાઘ્રૈઃ શૃગાલૈશ્ચ વજ્રદન્તનખૈસ્તથા ।
ઋક્ષૈઃ કેચિદ્ભક્ષ્યમાણાઃ ક્રંદન્તિ રુધિરાપ્લુતાઃ ૧૫૦

નિતાંતોગ્રવિષૈઃ સર્પૈર્ભક્ષ્યમાણાસ્તથાપરે ।
અન્યે મહિષશૃંગાગ્રનિર્ભિન્નવક્ષસો દ્વિજ

પતન્તિ મૂર્ચ્છિતાઃ પૃથ્વીં સિંચંતો રુધિરૈર્મહીમ્ ।
યમદૂતધનુર્મુક્તૈર્ઘોરૈરાશીવિષોપમૈઃ

જર્જરાખિલદેહાશ્ચ લુઠંત્યન્યે મહીતલે ।
તપ્તાયઃ પિણ્ડનિલયં તપ્તપાષાણમેવ ચ

દંશશસ્ત્રેણ કેષાંચિત્કુષ્ણંતિ વદનેષુ ચ ।
નાસારન્ધ્રેષુ કેષાંચિદ્યમદૂતા મુખેષુ ચ

શ્વાસાનિલનિરોધાર્થં નાસારન્ધ્રં વયંતિ વૈ ।
કેષાંચિત્તીક્ષ્ણધારાભિર્યમશાક્તિભિરુદ્ધતૈઃ

ઉત્પાટ્યંતેંગચર્માણિ યમદૂતૈર્મહાબલૈઃ ।
કાંશ્ચિદ્ગૃહીત્વા કેશેષુ નિપાત્ય પૃથિવીતલે

કીલૈઃ પાદાદિભિર્ઘાતૈસ્તાડયંતિ સદૈવ હિ ।
કેચિત્ક્ષારાંબુધારાભિઃ સંતપ્તાઃ કૃતપાતકાઃ

ક્ષારાંબુપાનં કુર્વંતિ ક્રંદંતો બહુધા દ્વિજ ।
પિત્તપાનં મહાભાગ કેચિત્કુર્વન્તિ પાપિનઃ

સ્નુહીક્ષીરાણિ કેચિચ્ચ પિબંતિ પાપિનાં વરાઃ ।
કેષાંચિત્સ્વપતાં ભૂમૌ વક્ષઃસુ યમકિંકરૈઃ

દીયંતે ગુરુપાષાણાઃ સંતપ્તાઃ પર્વતોપમાઃ ।
કાષ્ઠખંડદ્વયં દત્વા ગ્રીવાયાં ચ ગલે તથા

ઉદગ્રમુખં બધ્નન્તિ કેષાંચિદ્દૃઢપાશકૈઃ ।
આરોપ્ય વૃક્ષશાખાયાં કાંશ્ચિદ્ભૂમૌ ક્ષિપંતિ ચ

ઉત્થાપયંતિ ભૂમૌ ચ પ્રક્ષિપંતિ પુનઃ પુનઃ ।
એવં તે પાપિનઃ સર્વે ક્ષુધિતાસ્તૃષિતાસ્તથા

ત્રાહિ ત્રાહીતિ જલ્પંતો રુદંતિ યાતનાગૃહે ।
યુગકલ્પાંતપર્યંતં ભુક્ત્વા નિરયયાતનામ્

નાતિભુક્ત્વા પાપશેષે જાયંતે પાપયોનિષુ ।
પાપયોનૌ સમુત્પન્ના ભવંતિ વ્યાધિપીડિતાઃ

હીનાંગા અધિકાંગાશ્ચ દુઃખિનઃ પાપસેવકાઃ ।
અપુત્રા અતિમૂર્ખાશ્ચ પરહિંસાપરાયણાઃ

અલ્પાયુષોઽલ્પમતયઃ કુભાર્યાપતયસ્તથા ।
નિત્યં પાપાનિ કર્માણિ કર્મણા મનસા ગિરા

પુનઃ પાપપ્રભાવેન નિરયં યાંતિ પૂર્વવત્ ।
તસ્માત્પાપં ન કર્તવ્યં કદાચિદપિ સત્તમૈઃ

નરાણાં કૃતપાપાનાં નરકાન્નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ।
સંક્ષેપાત્પાપિનાં દુઃખં નિરુક્તં દ્વિજસત્તમ

સમ્યગ્વક્તું કઃ ક્ષમોસ્તિ વર્ષાયુતશતૈરપિ ।
દુર્ગતીનાં તતો દૃષ્ટ્વા મનુજાનાં કૃતૈનસામ્

આવાં વિમાનમારુહ્ય નારાયણપુરં ગતૌ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ ભુક્ત્વા ભોગાન્હરેર્ગૃહે

જાતૌ વૈ રાજવંશેઽસ્મિન્વિશુદ્ધે દ્વિજસત્તમ ।
અત્ર ભુક્ત્વાખિલાન્ભોગાન્સર્વસંપત્સમન્વિતાન્

સુખમૃત્યું સમાસાદ્ય ગંતવ્યં પરમં પદમ્ ।
એકાદશીવ્રતસમં વ્રતં નાસ્તિ જગત્ત્રયે

અનિચ્છયાપિ યત્કૃત્વા ગતિરેવંવિધાઽવયોઃ ।
એકાદશીવ્રતં યે તુ ભક્તિભાવેન કુર્વતે

ન જાને કિં ભવેત્તેષાં વાસુદેવાનુકમ્પયા ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં પૃષ્ટં બ્રાહ્મણસત્તમ

વિષ્ણોર્દિવસમાહાત્મ્યં કિમન્યચ્છ્રોતુમર્હસિ ।
વ્યાસ ઉવાચ-
તસ્યૈતદ્વચનં શ્રુત્વા સ વિપ્રઃ પરમાર્થવિત્

એકાદશીવ્રતે ચિત્તં ચકાર સુદૃઢં નિજમ્ ।
સ રાજા રાજમહિષી ચિરં ભુક્ત્વા વસુંધરામ્

અંતે વિષ્ણુપુરં ગત્વા પ્રાપ્તવંતૌ પરં પદમ્ ।
વ્રતરાજસ્ય માહાત્મ્યં યે શૃણ્વંતિ પઠંતિ ચ

પાપજાલૈર્વિનિર્મુક્તા લભંતે હરિસન્નિધૌ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે એકાદશીમાહાત્મ્યે ત્રયોવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ