પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 7.24

સૂત ઉવાચ-
એકાદશ્યાઃ ફલં શ્રુત્વા સુપ્રીતો જૈમિનિસ્તતઃ ।
કૃતાઞ્જલિરુવાચેદં કૃષ્ણદ્વૈપાયનં પ્રભુમ્

જૈમિનિરુવાચ-
વિષ્ણોર્દેવસ્ય માહાત્મ્યં ત્વત્પ્રસાદાચ્છ્રુતં મયા ।
તુલસ્યા બ્રૂહિ માહાત્મ્યં શૃણ્વતાં પાપનાશનમ્

વ્યાસ ઉવાચ-
ઇન્દ્રાદ્યૈર્દૈવતૈઃ સર્વૈસ્તુલસી ભગવત્યસૌ ।
સંસેવ્યા સર્વદા વિપ્ર ચતુર્વર્ગફલપ્રદા

સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે તુલસી દુર્લ્લભા સતામ્ ।
ચતુર્વર્ગફલપ્રાપ્તિસ્તસ્યાં ભક્તિઃ કરોતિ વૈ

યત્રૈકસ્તુલસીવૃક્ષસ્તિષ્ઠત્યપિ ચ સત્તમ ।
તત્રૈવ ત્રિદશાઃ સર્વે બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

કેશવઃ પત્રમધ્યે ચ પત્રાગ્રે ચ પ્રજાપતિઃ ।
પત્રવૃંતે શિવસ્તિષ્ઠેત્તુલસ્યાઃ સર્વદૈવ હિ

લક્ષ્મી સરસ્વતી ચૈવ ગાયત્રી ચંડિકા તથા ।
સર્વાશ્ચાન્યા દેવપત્ન્યસ્તત્પત્રેષુ વંસતિ ચ

ઇન્દ્રો ઽગ્નિ શમનશ્ચૈવ નૈરૃતિર્વરુણસ્તથા ।
પવનશ્ચ કુબરેશ્ચ તચ્છાખાયાં વસંત્યમી

આદિત્યાદિ ગ્રહાઃ સર્વે વિશ્વેદેવાશ્ચ સર્વદા ।
વસવો મુનયશ્ચૈવ તથા દેવર્ષયોઽખિલાઃ

કોટિબ્રહ્માણ્ડમધ્યેષુ યાનિ તીર્થાનિ ભૂતલે ।
તુલસીદલમાશ્રિત્ય તાન્યેવ નિવસંતિ વૈ

તુલસીં સેવતે યસ્તુ ભક્તિભાવસમન્વિતઃ ।
સેવિતાસ્તેન તીર્થાશ્ચ દેવા બ્રહ્માદયસ્તથા

છિન્દંતિ તૃણજાલાનિ તુલસીમૂલજાનિ યે ।
તદ્દેહસ્થાં બ્રહ્મહત્યાં ક્ષિણત્તિ તત્ક્ષણાદ્ધરિઃ

ગ્રીષ્મકાલે દ્વિજશ્રેષ્ઠ સુગંધૈઃ શીતલૈર્જલૈઃ ।
તુલસીસેચનં કૃત્વા નરો નિર્વાણમાપ્નુયાત્

ચન્દ્રાતપં વા છત્રં વા તસ્યૈ યસ્તુ પ્રયચ્છતિ ।
વિશેષતો નિદાઘેષુ સ મુક્તઃ સર્વપાતકૈઃ

વૈશાખેઽક્ષતધારાભિરદ્ભિર્યસ્તુલસીં જનઃ ।
સિંચયેત્સોઽશ્વમેધસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ નિત્યશઃ

પ્રસૃતોદકમાત્રેણ તુલસીં યસ્ય સેચયેત્ ।
સોઽપિ સ્વર્ગમવાપ્નોતિ સર્વપાપવિવર્જિતઃ

કદાચિત્તુલસીં દુગ્ધૈઃ સેચયેદ્યો નરોત્તમઃ ।
તસ્ય વેશ્મનિ વિપ્રર્ષે લક્ષ્મીર્ભવતિ નિશ્ચલા

ગોમયૈસ્તુલસીમૂલં યઃ કુર્યાદુપલેપનમ્ ।
સંમાર્જનં ચ વિપ્રર્ષે તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

રજાંસિ તત્ર યાવંતિ દૂરીભૂતાનિ જૈમિને ।
તાવત્કલ્પસહસ્રાણિ મોદતે વિષ્ણુના સહ

પ્રદીપં યસ્તુ સંધ્યાયાં સ્થાપયેત્તુલસીતલે ।
સ યાતિ મંદિરં વિષ્ણોઃ કુલકોટિસમન્વિતઃ

ગોભ્યઃ શ્વભ્યઃ ખરેભ્યશ્ચ મનુષ્યેભ્યશ્ચ રક્ષતિ ।
શિશુભ્યસ્તુલસીં યસ્તુ તં રક્ષેત્કેશવઃ સદા

તુલસ્યારોપણં યસ્તુ ભક્તિતઃ કુરુતે નરઃ ।
સ મૃતઃ પરમં મોક્ષં પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ

પ્રભાતે તુલસીં પશ્યેદ્ભક્તિમાન્યો નરોત્તમઃ ।
સ વિષ્ણુદર્શનસ્યૈવ ફલં પ્રાપ્નોતિ ચાક્ષયમ્

તુલસીં પ્રણમેદ્યસ્તુ નરો ભક્તિસમન્વિતઃ ।
આયુર્બલં યશોવિત્તં સંતતિસ્તસ્ય વર્દ્ધતે

તુલસીસ્મરણેનૈવ સર્વપાપં વિનશ્યતિ ।
તુલસીસ્પર્શનેનૈવ નશ્યંતિ વ્યાધયો નૃણામ્

યોઽશ્નાતિ તુલસીપત્રં સર્વપાપહરં શુભમ્ ।
તચ્છરીરાંતરસ્થાયિ પાપં નશ્યતિ તત્ક્ષણાત્

તુલસીકાષ્ઠસંભૂતાં માલાં વહતિ યો નરઃ ।
તદ્દેહે પાતકં નાસ્તિ સત્યમેતન્મયોચ્યતે

તુલસીપત્રગલિતં યસ્તોયં શિરસા વહેત્ ।
ગંગાયાઃ સ્નાનજં પુણ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

દૂર્વાભિરક્ષતૈઃ પુષ્પૈર્નૈવેદ્યૈસ્તુલસીં શુભામ્ ।
સમારાધ્ય નરો ભક્ત્યા વિષ્ણુપૂજા ફલં લભેત્

યેનાર્ચિતા ભગવતી તુલસી કદાચિન્નૈવેદ્ય પુષ્પવરધૂપઘૃતપ્રદીપૈઃ ।
ધર્માર્થકામપરમામૃતદાયિ વિપ્રાઃ કિં તસ્ય વિષ્ણુચરણાપચિતિપ્રયોગૈઃ

સ્થાનેષુ દોષરહિતેષુ સુરૌઘસેવ્યામારોપયંતિ તુલસીં હરિતુષ્ટિકર્ત્રીમ્ ।
તુષ્ટો હરિસ્ત્રિજગતામધિપોઽમુરારિસ્તેભ્યો દદાતિ પરમં પદમાશુ વિપ્ર

યજ્ઞં વ્રતં ચ પિતૃપૂજનમચ્યુતાર્ચ્ચાં દાનં યદન્યદપિ કર્મશુભં મનુષ્યાઃ ।
કુર્વંતિ દોષરહિતે તુલસીતલે ચ તાન્યક્ષયાણિ સકલાનિ ભવંતિ નૂનમ્

યદ્ધર્મકર્મકુરુતે મનુજઃ પૃથિવ્યાં નારાયણપ્રિયતમાં તુલસીં વિના ચ ।
તત્સર્વમેવ વિફલં ભવતિ દ્વિજેન્દ્ર પદ્મેક્ષણોઽપિ ન હિ તુષ્યતિ દેવદેવઃ

યાત્રાસુ પશ્યતિ શુભાં તુલસીં પવિત્રાં યો ભક્તિભાવસહિતો મનુજો હિ નૂનમ્ ।
યાત્રાફલં સકલમેવ હરિપ્રસાદાત્તસ્યાશુ સિદ્ધ્યતિ વચઃ સુદૃઢં મમૈતત્

ત્યક્ત્વા સુગન્ધિકુસુમં ભુવનૈકનાથો મંદારકુન્દનલિનાદિકમપ્યનંતઃ ।
ગૃહ્ણાતિ સદ્ગુણમયીં તુલસીં પ્રમોદૈઃ શુષ્કામપિ પ્રચુરપાપવિનાશરક્ષામ્

ઉત્પાટ્ય ચૈવ તુલસીં ભુવિ નિક્ષિપંતિ પાપાશયાઽમૃતલતાભ નિદાનભૂતામ્ ।
અજ્ઞાનતો નરહરિસ્તુલસીપ્રિયોઽસૌ તેષાં શ્રિયં હરતિ સંતતમેવ સત્યમ્

મૂત્રં પુરીષં તુલસીતલેષુ કુર્વંતિ યેઽપિ ચ મલં સતતં મનુષ્યાઃ ।
દેવાશ્રયે સંચિત પાતકાનાં તેષાં હરત્યાશુ હરિર્ધનાનિ

નારાયણસ્યપૂજાર્થં ચિનોમિ ત્વાં નમોસ્તુતે ।
કુસુમૈઃ પારિજાતાદ્યૈર્ગંધાદ્યૈરપિ કેશવઃ

ત્વયા વિના નૈતિ તૃપ્તિં ચિનોમિ ત્વામતઃ શુભે ।
ત્વયા વિના મહાભાગે સમસ્તં કર્મ નિષ્ફલમ્

અતસ્તુ તુલસી દેવિ ચિનોમિ વરદા ભવ ।
ચયનોદ્ભવ દુઃખં તે યદ્દેવિ હૃદિ જાયતે

તત્ક્ષમસ્વ જગન્નાથે તુલસિ ત્વાં નમામ્યહમ્ ।
કૃતાઞ્જલિરિમાન્મન્ત્રાન્પઠિત્વા વૈષ્ણવો જનઃ

કરતાલદ્વયં દત્વા ચિનોતિ તુલસીદલમ્ ।
યથા ન કંપતે શાખા તુલસ્યા દ્વિજસત્તમ

પત્રસ્ય ચયને દેવી ભગ્નશાખા યદા ભવેત્ ।
તદા હૃદિ વ્યથા વિષ્ણોર્જ્જાયતે તુલસીપતેઃ

શાખાગ્રાત્પતિતં ભૂમૌ પત્રં પત્રં પુરાતનમ્ ।
તેનાપિ પૂજ્યો ગોવિન્દો મધુકૈટભમર્દ્દનઃ

કોમલૈસ્તુલસીપત્રૈર્યોઽર્ચયેદચ્યુતં પ્રભુમ્ ।
સર્વં સ લભતે શીઘ્રં યદ્યદિચ્છતિ ચેતસા

જૈમિનિરુવાચ-
તુલસીવૃક્ષસદૃશઃ કોવૃક્ષોઽસ્તિ દ્વિજર્ષભ ।
તમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ બ્રૂહિ સત્યવતીસુત

વ્યાસ ઉવાચ-
યથા પ્રિયતમા વિષ્ણોસ્તુલસી સતતં દ્વિજ ।
તથા પ્રિયતમા ધાત્રી સર્વપાપપ્રણાશિની

તુલસીવૃક્ષમાસાદ્ય યા યાસ્તિષ્ઠંતિ દેવતાઃ ।
આમલક્યાસ્તલે તાસ્તા નિવસંતિ દ્વિજોત્તમ

ગંગાદીનિ ચ તીર્થાનિ તત્રૈવ દ્વિજસત્તમ ।
વિષ્ણુપ્રિયતમા ધાત્રી પવિત્રા યત્ર તિષ્ઠતિ

અશુભં વાશુભં વાપિ યત્કર્મામલકીતલે ।
ક્રિયતે માનવૈર્વિંપ્ર ભવેત્તત્સત્યમક્ષયમ્ ૫૦

પવિત્રૈર્નૂતનેઃ પત્રૈર્ધાત્ર્યા યઃ પૂજયેદ્ધરિમ્ ।
સ મુક્તઃ પાપજાલેન સાયુજ્યં લભતે હરેઃ

ધાત્રી ચ તુલસીદેવી ન તિષ્ઠેદ્યત્ર જૈમિને ।
સ્થાનં તદપવિત્રં સ્યાન્ન ચ ક્રિયાફલં લભેત્

ન તિષ્ઠત્યાશ્રમે યસ્ય ધાત્રી ચ તુલસી શુભા ।
તેન કર્મ કૃતં સર્વં નૂનં ગચ્છતિ નિષ્ફલમ્

ધાત્ર્યા તુલસ્યા હીનં ચ નિલયં યસ્ય ભૂસુર ।
અલક્ષ્મીઃ પાતકં સર્વં કલિશ્ચ તેન તોષિતઃ

સ્થાને તસ્મિન્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ન ધાત્રી તુલસી ન ચ ।
શ્મશાનતુલ્યં સ્થાનં તદ્વિજ્ઞેયં તત્વદર્શિભિઃ

ધાત્રી ચ તુલસી યત્ર તિષ્ઠેત્તત્રાખિલાઃ સુરાઃ ।
ન ધાત્રી તુલસી પત્રં તત્રૈવાખિલપાતકમ્

ધાત્રીફલસ્રજં યસ્તુ પાપહર્ત્રીં વહેદ્બુધઃ ।
તસ્યાશ્રિત્ય તનું વિષ્ણુઃ સદા તિષ્ઠેચ્છ્રિયા સહ

ધાત્રીકાષ્ઠસ્ય માલાં ચ યો વહેન્મતિમાન્નરઃ ।
તસ્ય દેહં સમાશ્રિત્ય તિષ્ઠંતિ સર્વદેવતાઃ

ધાત્રીફલસ્રજં ગૃહ્ણન્યત્કર્મ કુરુતે નરઃ ।
તત્સર્વમક્ષયં પ્રોક્તં શુભં વા યદિ વાશુભમ્

યસ્તુ ધાત્રીફલં ભુંક્તે માનવોઽખિલતત્વવિત્ ।
તદ્દેહાભ્યંતરસ્થાયિ સર્વં પાપં વિનશ્યતિ

ધાત્રીફલમયીં માલાં યો વહેદ્દિવજસત્તમ ।
બ્રવીમિ શૃણુ માહાત્મ્યં સર્વપાપહરં પરમ્

શ્મશાનેઽપિ યદા મૃત્યુસ્તસ્ય સ્યાદ્દૈવયોગતઃ ।
ગઙ્ગામરણજં પુણ્યં સંપ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ

તં દૃષ્ટ્વા પાપિનઃ સર્વે પાપજાલૈઃ સુદારુણૈઃ ।
સદ્ય એવ પ્રમુચ્યંતે જન્મકોટિશતૈરપિ

નિત્યં ગૃહ્ણાતિ વિપ્રેંદ્ર યો ધાત્રીફલકર્દ્દમમ્ ।
દિને દિને લભેત્પુણ્યં સંપ્રાપ્નોતિ ન સંશયઃ

ધાત્રીતરું ચ યો હંતિ સર્વદેવગણાશ્રયમ્ ।
સ દદાતિ હરેરંગે ઘાતં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

સર્વદેવમયી ધાત્રી વિશેષાત્કેશવપ્રિયા ।
સમ્યગ્વક્તું ગુણં તસ્યા બ્રહ્મણાપિ ન શક્યતે

ધાત્ર્યાસ્તુલસ્યા વિદધાતિ ભક્તિં યો માનવો જ્ઞાતસમસ્તતત્વઃ ।
ભુક્ત્વા ચ ભોગાન્સકલાં સ્તતોંઽતે સ મુક્તિમાપ્નોતિ હરેઃ પ્રસાદાત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ક્રિયાયોગસારે તુલસીમાહાત્મ્યં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ