પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.77

મહાદેવ ઉવાચ-
પપ્રચ્છાહં જગન્નાથં વ્રતાનામુત્તમં વ્રતમ્ ।
પુત્રપૌત્રવિવૃદ્ધ્યર્થં સુખસૌભાગ્યદાયકમ્

તવાગ્રે સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ સુંદરિ સાંપ્રતમ્ ।
ઇદં કથાનકં દિવ્યમૃષીણાં વ્રતમુત્તમમ્

રજસ્વલા તુ યા નારી સહસા પાપરૂપિણી ।
કૃતેન ચ વ્રતેનૈવ મહાપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
પિતૄણામક્ષયં દેયં ધર્મકામાર્થસાધનમ્

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ-
પૂર્વમાસીન્મહાબાહુર્બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ।
સદાધ્યયનશીલસ્તુ દેવશર્મા ઇતિ દ્વિજઃ

અગ્નિહોત્રક્રિયાયુક્તઃ ષટ્કર્મનિરતઃ સદા ।
સર્વવર્ણેષુ સંપૂજ્યઃ સપુત્રપશુબાંધવઃ

તસ્ય બ્રાહ્મણમુખ્યસ્ય ભગ્ના ચ ગૃહવાહિની ।
પ્રાપ્તે ભાદ્રપદે માસે શુક્લપક્ષે તુ પંચમી

પિતુઃક્ષયાહં કુરુતે યતાત્મા ચ જિતેંદ્રિયઃ ।
રાત્રૌ નિમંત્રયેદ્વિપ્રાન્સુખસૌભાગ્યદાયકાન્

પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ભાંડાન્યન્યાનિ કારયેત્ ।
પાકં સર્વેષુ પાત્રેષુ સ કારયતિ જાયયા

અષ્ટાદશરસોપેતં પિતૄણાં પ્રીતિદાયકમ્ ।
આકારણં તતો દત્ત્વા વિપ્રાણાં ચ પૃથક્પૃથક્

સર્વે વિપ્રાસ્તુ સંપ્રાપ્તા મધ્યાહ્ને વેદપાઠકાઃ ।
અર્ઘપાદ્યાદિ વિધિવત્કૃતવાન્દ્વિજસત્તમઃ

રજસા દૂષિતઃ શ્રાદ્ધે પ્રક્ષાલ્ય વિધિવત્તદા ।
ગૃહમધ્યે ગતાઃ સર્વે આસને તે નિરૂપિતાઃ

પ્રદત્તં ભોજનં તેન મિષ્ટાન્નેન વિશેષતઃ ।
વિધિના ચ કૃતં શ્રાદ્ધં પિંડદાનપ્રપૂર્વકમ્

તાંબૂલં દક્ષિણાં ચૈવ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
સર્વં દદૌ દ્વિજેભ્યો વૈ પિતૃધ્યાનપરાયણઃ

વિપ્રા વિસર્જિતાઃ સર્વે આશીર્વાદપરાયણાઃ ।
ગોત્રિણાં બાંધવાનાં ચ અન્યેષાં ચ બુભુક્ષતામ્

દત્તમન્નં તદા તેન ભોજને વિધિપૂર્વકમ્ ।
નિશાયાં તુ કુટીદ્વારે ઉપવિષ્ટો યદા તદા

બ્રાહ્મણ્યા વારિ સંગૃહ્ય પાદપ્રક્ષાલનં કૃતમ્ ।
તદા શુની બલીવર્દૌ પરસ્પરમભાષતામ્

શૃણુ કાંત વચો મહ્યં યાદૃક્કૃતવતી વધૂઃ ।
તાદૃશં સંપ્રવક્ષ્યામિ નાન્યથા પ્રબ્રવીમ્યહમ્

કદાચિદ્દૈવયોગેન ગતાહં પુત્રસદ્મનિ ।
તત્રસ્થિતં પયઃ પાતું વધ્વા દૃષ્ટં ન તત્પુનઃ

પીતં પયસ્તુ સર્પેણ તદ્દૃષ્ટં તુ મયા પુનઃ ।
પશ્ચાત્પીતં મયા સમ્યક્દૃષ્ટં વધ્વા તદા પુનઃ

તેન સંપર્કદોષેણકટિર્ભગ્ના ચ મે સદા ।
તેન દુઃખેન ભો સ્વામિન્જાતાહં દુઃખભાગિની ।
ભગ્ના કટિશ્ચ સંજાતા હ્યાહારો નૈવ રોચતે

બલીવર્દ્દ ઉવાચ-
શૃણુ ત્વં શુનિ વક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
અસ્મિન્વૈ દિવસે પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણાનાં તુ ભોજનમ્

કારિતં મમ પુત્રેણ મમ ચિંતા તુ નો કૃતા ।
નોદકં ન તૃણં ચૈવ ન દત્તં કેનચિત્ક્વચિત્

અનાહારોહ્યહં પાપી બદ્ધોઽસ્મિન્પાપભાવિતઃ ।
પૂર્વપાપવિશેષેણ જાતં શુનિ ન સંશયઃ

તદ્વાક્યં તુ તદા દેવિ શ્રુતં પુત્રેણ ધીમતા ।
મમાયં તુ પિતા સાક્ષાજ્જાતો મમ ગૃહે પશુઃ

ઇયં તુ જનની સાક્ષાન્મમ ચૈવ ન સંશયઃ ।
દૈવયોગાચ્છુની જાતા કિં કરોમિ સુનિશ્ચયમ્

એવં વિચાર્યાસૌ વિપ્રો નૈવ નિદ્રામવાપ સઃ ।
રાત્રૌ ચિંતાપરો ભૂત્વા સ્મરન્વિશ્વેશ્વરં પરમ્

નાનાધર્મપરોઽહં ચ મમૈવં ચ કથં શુભમ્ ।
વિચારયિત્વા ચ તતો રાત્રૌ સુપ્તસ્તદા પુનઃ

પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ઋષીણાં પુરતો ગતઃ ।
તેષાં મધ્યે વસિષ્ઠેન તસ્ય સુસ્વાગતં કૃતમ્

બ્રૂહિ ત્વં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તવાગમનકારણમ્ ।
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા વિપ્રઃ પ્રણામમકરોત્તદા

અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલા ક્રિયા ।
અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તા દુર્લભાત્તવ દર્શનાત્

યથોક્તં ચ કૃતં શ્રાદ્ધં દ્વિજાશ્ચૈવ સુભોજિતાઃ ।
કુટુંબિનાં તુ સર્વેષાં ભોજનં કારિતં તથા

ભોજનાનંતરં પ્રાપ્તા શુની તત્ર ઉવાચ હ ।
અસ્માકં તુ ગૃહે હ્યેકો બલીવર્દસ્તુ વર્ત્તતે

તં પતિં પ્રતિવાક્યં યદ્દિવજ મત્તઃ શૃણુષ્વ તત્ ।
ગૃહેસ્થિતં દુગ્ધભાંડમહિના દૂષિતં મયા

દૃષ્ટં મે મહતી ચિંતા તદા જાતા ન સંશયઃ ।
અનેન પયસા ચૈવ પક્વમન્નં યદા ભવેત્

તદાત્ર સર્વે વિપ્રાશ્ચ મ્રિયંતે ભોજનાત્તતઃ ।
એવં વિચાર્ય તત્સ્વામિન્દુગ્ધં પીતં તદા મયા

તદા દૃષ્ટં તુ વધ્વા વૈ તયા મે તાડનં કૃતમ્ ।
ચરામિ તેન સંભગ્ના કિં કરોમિ સુદુઃખિતા

તસ્યા દુઃખં તુ સંસ્મૃત્ય વૃષઃ પ્રાહ શુનીં પ્રતિ ।
શૃણુ શુનિ પ્રવક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્

અસ્યાહં તુ પિતા સાક્ષાત્પૂર્વજન્મનિ વૈ શુનિ ।
અદ્ય વૈ ભોજિતા વિપ્રા દત્તમન્નં તુ ભૂરિશઃ

ન તૃણં નોદકં ચૈવ મમાગ્રે સંનિવેદિતમ્ ।
તેન દુઃખેન મે દુઃખં જાતં બહુતરં તદા

એતત્કથાનકં શ્રુત્વા રાત્રૌ નિદ્રામવાપ ન ।
મમ ચિંતા તુ તત્રૈવ જાતા વૈ ઋષિસત્તમ

વેદાધ્યયનશીલોઽહં કુશલો વેદકર્મણિ ।
અનયોશ્ચ મહદ્દુઃખં કિં કરોમીતિ ચિંતયન્ ।
આગતસ્ત્વત્સમીપે તુ મમકષ્ટં નિવારય

ઋષિરુવાચ-
ઉગ્રજન્મન્શૃણુષ્વ ત્વં પૂર્વજન્મનિ યત્કૃતમ્ ।
અયં વૈ તુ દ્વિજશ્રેષ્ઠો કુંડને નગરે શુભે

માસે ભાદ્રપદે ચૈવ પંચમી યા સમાગતા ।
તદ્વ્રતં તેન નાજ્ઞાતં પિતુઃ શ્રાદ્ધાદિકારણાત્

સ્ત્રીધર્મેણ તુ સંપ્રાપ્તા ક્ષયહેતુ તદાનઘ ।
તયા ચૈવ કૃતં સર્વં બ્રાહ્મણાનાં ચ ભોજનમ્

ન જ્ઞાતં ચ કૃતં તેન પાપિષ્ઠેન દુરાત્મના ।
પ્રથમેઽહનિ ચાંડાલી દ્વિતીયે બ્રહ્મઘાતિની

તૃતીયે રજકી પ્રોક્તા ચતુર્થેઽહનિ શુધ્યતિ ।
તેન પાપેન સા જાતા શુની સ્વગૃહચારિણી ।
બલીવર્દસ્ત્વયં જાતઃ કર્મણાનેન સુવ્રત

ઉગ્રજન્મોવાચ-
વ્રતં દાનં તથા યજ્ઞં તીર્થં વામમસુવ્રત ।
બ્રૂહિ યેન વિશેષેણ મુક્તિઃ પિત્રોર્ભવેન્મમ

ઋષિરુવાચ-
માસે ભાદ્રપદે શુક્લે જાયતે ઋષિપંચમી ।
રજસા વિકૃતં પાપં નશ્યતે કરણાદ્યતઃ

પુત્રપૌત્રપ્રદાત્રી ચ પિતૄણાં મુક્તિદાયિની ।
નદ્યા કૂપે તડાગે વા બ્રાહ્મણસ્ય ગૃહે તથા

ગોમયં મંડલં કુર્યાત્કુંભં તત્રૈવ વિન્યસેત્ ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રમૃષિધાન્યેન પૂરિતમ્

યજ્ઞોપવીતસૂત્રં ચ સહિરણ્યં ફલં તથા ।
સ્થાપ્યાશ્ચ ઋષયઃ સપ્ત સુખસૌભાગ્યદાયકાઃ

આવાહયિત્વા તે સર્વે પૂજનીયા વ્રતસ્થિતૈઃ ।
નૈવેદ્યમૃષિધાન્યં ચ ઋષિધાન્યં તુ ભોજનમ્

એકભક્તેન કર્તવ્યમૃષીણામર્ચનં તદા ।
પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા મંત્રેણ વિધિપૂર્વકમ્

નિર્વાપં સઘૃતં દેયં દક્ષિણાસંયુતં તદા ।
દેયં વિપ્રાય વિધિવદૃષીણાં પ્રીયતાં પ્રતિ

કથાં શ્રુત્વા વિધાનેન કૃત્વા ચૈવ પ્રદક્ષિણામ્ ।
ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યમર્ઘ્યં દદ્યાત્પૃથક્પૃથક્

ઋષયઃ સંતુ મે નિત્યં વ્રતસંપૂર્ણકારિણઃ ।
પૂજાં ગૃહ્ણંતુ મદ્દત્તાં ઋષિભ્યોઽસ્તુ નમોનમઃ

પુલસ્ત્યઃ પુલહશ્ચૈવ ક્રતુઃ પ્રાચેતસસ્તથા ।
વસિષ્ઠમરિચાત્રેયા અર્ઘં ગૃહ્ણંતુ વો નમઃ

એવં પૂજા પ્રકર્ત્તવ્યા ધૂપૈર્દીપૈર્મનોરમૈઃ ।
પિતૄણાં જાયતે મુક્તિઃ કૃતસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

પૂર્વકર્મવિપાકેન રજસા દોષભાવતઃ ।
કૃતં હ્યેવં તુ ભો વત્સ મુક્તિસ્તસ્ય ન સંશયઃ

તદ્વ્રતં ચ કૃતં તેન મુક્ત્યર્થં પિતૃહેતવે ।
તે ગતા મુક્તિમાર્ગેણ આશીર્વાદપરાયણાઃ

ઋષિપંચમીવ્રતં પુણ્યં વિપ્રાય પરિકીર્તિતમ્ ।
યે કુર્વંતિ નરશ્રેષ્ઠાસ્તે જ્ઞેયાઃ પુણ્યભાગિનઃ

યે કુર્વંતિ નરશ્રેષ્ઠ ઋષિવ્રતમનુત્તમમ્ ।
ભુક્ત્વાત્ર ભોગાન્વિપુલાન્યાંતિ વિષ્ણોઃ પદં તુ તે

ઇતિશ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમાપતિનારદ।
સંવાદે ઋષિપંચમીવ્રતંનામ સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ