પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.228

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ-
ત્રિપાદ્વિભૂતેર્લોકાસ્તુ અસંખ્યાતાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
શુદ્ધસત્વમયાઃ સર્વે બ્રહ્માનંદસુખાહ્વયાઃ

સર્વે નિત્યા નિર્વિકારા હેયરાગાદિવર્જિતાઃ ।
સર્વે હિરણ્મયાશ્શુદ્ધાઃ કોટિસૂર્ય્યસમપ્રભાઃ

સર્વે વેદમયાર્દિવ્યાઃ કામ ક્રોધવિવર્જિતાઃ ।
નારાયણપદાંભોજ ભક્ત્યેકરસસેવિતાઃ

નિરંતરં સામગાનપરિપૂર્ણસુખં શ્રિતાઃ ।
સર્વે પંચોપનિષદ સ્વરૂપા વેદવર્ચસઃ

સર્વે વેદમયૈર્દિવ્યૈઃપુરુષૈઃ સ્ત્રીભિરાવૃતાઃ ।
વેદૈકરસતોયાઢ્યૈસ્સરોભિરુપશોભિતાઃ

શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિ રૂપસ્થાવરસંયુતાઃ ।
સર્વં વર્ણયિતું શક્યં ન મયા લોકવિસ્તૃતમ્

વિરજા પરમવ્યોમ્નોરંતરંકેવલં સ્મૃતમ્ ।
તત્સ્થાનમુપભોક્તવ્યમવ્યક્તબ્રહ્મસેવિનામ્

સ્વાત્માનુભવજાનંદસુખદં કેવલં પદમ્ ।
નિઃશ્રેયસં ચ નિર્વાણં કૈવલ્યં મોક્ષ ઉચ્યતે

શ્રીશાંઘ્રિભક્તિસેવૈકરસભોગવિવર્ધિતાઃ તમ્ ।
તદિચ્છન્ત્યલ્પમતયો મોક્ષં સુખવિવર્જિતમ્ ।
મહાત્માનો મહાભાગા ભગવત્પાદસેવકાઃ

તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામ યાંતિ બ્રહ્મસુખપ્રદમ્ ।
નાનાજનપદાકીર્ણં વૈકુંઠં તદ્ધરેઃ પદમ્

પ્રાકારૈશ્ચ વિમાનૈશ્ચ સૌધૈરત્નમયૈર્વૃતમ્ ।
તન્મધ્યે નગરી દિવ્યા સાઽયોધ્યેતિ પ્રકીર્તિતા

મણિકાંચનચિત્રાઢ્ય પ્રાકારૈસ્તોરણૈર્વૃતા ।
ચતુર્દ્વારસમાયુક્તા રત્નગોપુરસંવૃતા

ચંડાદિદ્વારપાલૈશ્ચ કુમુદાદ્યૈશ્ચ રક્ષિતા ।
ચંડપ્રચંડૌ પ્રાગ્દ્વાર યામ્યે ભદ્રસુભદ્રકૌ

વારુણ્યાં જયવિજયૌ સૌમ્યે ધાતૃવિધાતરૌ ।
કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ પુંડરીકોઽથ વામનઃ

શંકુકર્ણઃ સર્વનેત્રઃ સુમુખઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
એતે દિક્પતયઃ પ્રોક્તાઃ પુર્ય્યામત્ર શુભાનને

કોટિવૈશ્વાનરપ્રખ્ય ગૃહપંક્તિભિરાવૃતા ।
આરૂઢયૌવનૈર્નિત્યૈર્દિવ્યનારીનરૈર્યુતા

અન્તઃપુરં તુ દેવસ્ય મધ્યે પુર્યામ્મનોહરમ્ ।
મણિપ્રાકારસંયુક્તં રત્નતોરણશોભિતમ્

વિમાનૈર્ગૃહમુખ્યૈશ્ચ પ્રાસાદૈર્બહુભિર્યુતમ્ ।
દિવ્યાપ્સરોગણૈઃ સ્ત્રીભિસ્સર્વતસ્સમલંકૃતમ્

મધ્યે તુ મંડપં દિવ્યં રાજસ્થાનં મહોચ્છ્રયમ્ ।
માણિક્યસ્તંભસાહસ્રજુષ્ટં રત્નમયં શુભમ્

દિવ્યૈર્મુક્તૈઃ સમાકીર્ણં સામગાનોપશોભિતમ્ ।
મધ્યે સિંહાસનં રમ્યં સર્વવેદમયં શુભમ્

ધર્માદિદૈવતૈર્નિત્યૈર્વૃંતવૈદમયાત્મકૈઃ ।
ધર્મ્મજ્ઞાનમહૈશ્વર્યવૈરાગ્યૈઃ પાદવિગ્રહૈઃ

ઋગ્યજુઃસામચાથર્વૈરૂપૈર્નિત્યં વૃતં ક્રમાત્ ।
શક્તિરાધારશક્તિશ્ચ ચિચ્છક્તિશ્ચ સદાશિવા

ધર્માદિદેવતાનાં ચ શક્તયઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
વસંતિ મધ્યમે તત્ર વહ્નિસૂર્યસુધાંશવઃ

કૂર્મશ્ચ નાગરાજશ્ચ વૈનતેયસ્ત્રયીશ્વરઃ ।
છંદાસિ સર્વમંત્રાશ્ચ પીઠરૂપત્વમાસ્થિતાઃ

સર્વાક્ષરમયં દિવ્યં યોગપીઠમિતિ સ્મૃતમ્ ।
તન્મધ્યેઽષ્ટદલં પદ્મમુદયાર્કસમપ્રભમ્

તન્મધ્યે કર્ણિકાયાં તુ સાવિત્ર્યાં શુભદર્શને ।
ઈશ્વર્ય્યા સહ દેવેશસ્તત્રાસીનઃ પરઃ પુમાન્

ઇંદીવરદલશ્યામઃ કોટિસૂર્યપ્રકાશવાન્ ।
યુવાકુમારઃ સ્નિગ્ધશ્ચ કોમલાવયવૈર્વૃતઃ

ફુલ્લરક્તાંબુજનિભઃ કોમલાંઘ્રિસરોજવાન્ ।
પ્રબુદ્ધઃ પુંડરીકાક્ષઃ સુભ્રૂ લતાયુગાઙ્કિતઃ

સુનાસસ્સુકપોલાઢ્યસ્સુશ્રોત્રમુખપંકજઃ ।
મુક્તાફલાભદન્તાઢ્યઃ સસ્મિતાધરવિદ્રુમઃ

પરિપૂર્ણેદુસંકાશઃ સુસ્મિતાનનપંકજઃ ।
તરુણાદિત્યવર્ણાભ્યાં કુંડલાભ્યાં વિરાજિતઃ

સસ્નિગ્ધનીલકુટિલકુન્તલૈરુપશોભિતઃ ।
મન્દારપારિજાતાઢ્ય કબરીકૃતકેશવાન્

પ્રાતરુદ્યત્સહસ્રાંશુનિભકૌસ્તુભશોભિતઃ ।
હારસ્વર્ણસ્રગાસક્ત કમ્બુગ્રીવો વિરાજિતઃ

સિંહસ્કંધનિભૈઃ પ્રોચ્ચૈઃ પીનૈરંસૈર્વિરાજિતઃ ।
પીનવૃત્તાયતભુજૈશ્ચતુર્ભિરુપશોભિતઃ

અઙ્ગુલીયૈશ્ચ કટકૈઃ કેયૂરૈઃ પરિમણ્ડિતઃ ।
બાલાર્કકોટિસંકાશૈઃ કૌસ્તુભાદ્યૈઃ સુભૂષણૈઃ

વિરાજિતમહાવક્ષો વનમાલાવિભૂષિતઃ ।
વિધાતૃજનનસ્થાન નાભિપઙ્કજશોભિતઃ

બાલાતપનિભશ્લક્ષ્ણ પીતવસ્ત્રસમન્વિતઃ ।
નાનારત્નવિચિત્રાંઘ્રિઃ કટકાભ્યાં વિરાજિતઃ

સજ્યોત્સ્નચંદ્રપ્રતિમ નખપંક્તિસમન્વિતઃ ।
કોટિકંદર્પલાવણ્ય સૌંદર્ય્યનિધિરચ્યુતઃ

દિવ્યચંદનલિપ્તાંગો દિવ્યમાલાવિભૂષિતઃ ।
ગૃહીતશંખચક્રાભ્યામુદ્બાહુભ્યાં વિરાજિતઃ

વરદાભયહસ્તાભ્યામિતરાભ્યાં તથૈવ ચ ।
વામાઙ્કે સંસ્થિતા દેવી મહાલક્ષ્મીર્મહેશ્વરી

હિરણ્યવર્ણા હરિણી સુવર્ણરજતસ્રજા ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના યૌવનારંભવિગ્રહા

રત્નકુંડલસંયુક્તા નીલા કુંચિતશીર્ષજા ।
દિવ્યચંદનલિપ્તાંગી દિવ્યપુષ્પોપશોભિતા

મંદારકેતકી જાતી પુષ્પાઞ્ચિતસુકુંતલા ।
સુભ્રૂસ્સુનાસા સુશ્રોણી પીનોન્નતપયોધરા

પરિપૂંર્ણેંદુસંકાશા સુસ્મિતાનનપંકજા ।
તરુણાદિત્યવર્ણાભ્યાં કુંડલાભ્યાં વિરાજિતા

તપ્તકાંચનવર્ણાભા તપ્તકાંચનભૂષણા ।
હસ્તૈશ્ચતુર્ભિઃ સંયુક્તા કનકાંબુજભૂષિતા

નાનાવિચિત્રરત્નાઢ્યા કનકાંબુજમાલયા ।
હારકેયૂરકટકૈરંગુલીયૈશ્ચ શોભિતા

ભુજદ્વયઘૃતોદગ્ર પદ્મયુગ્મોપશોભિતા ।
ગૃહીતમાતુલુંગાખ્ય જાંબૂનદકરાઞ્ચિતા

એવં નિત્યાનપાયિન્યા મહાલક્ષ્મ્યા મહેશ્વરઃ ।
મોદતે પરમે વ્યોમ્નિ શાશ્વતે સર્વદા પ્રભુઃ

પાર્શ્વયોર્ધરણી નીલે સમાસીને શુભાસને ।
અષ્ટદિક્ષુ દલાગ્રેષુ વિમલાદ્યાશ્ચ શક્તયઃ

વિમલોત્કર્ષિણી જ્ઞાનાક્રિયાયોગા તથૈવ ચ ।
પ્રહ્વી સત્યા તથેશાના શક્તયઃ પરમાત્મનઃ

ગૃહીત્વા ચામરાન્દિવ્યાન્સુધાકરસમપ્રભાન્ ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના મોદંતે પતિમચ્યુતમ્

દિવ્યાપ્સરોગણાઃ પંચ શતસંખ્યાશ્ચ યોષિતઃ ।
અંતઃપુરનિવાસિન્યઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ

પદ્મહસ્તાશ્ચ તાઃ સર્વાઃ કોટિવૈશ્વાનરપ્રભાઃ ।
સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ શીતાંશુસદૃશાનનાઃ

તાભિઃ પરિવૃતો રાજા શુશુભે પરમઃ પુમાન્ ।
અનંતવિહગાધીશ સેનાન્યાદ્યૈસ્સુરેશ્વરે

અન્યૈઃ પરિજનૈર્નિત્યૈર્મુક્તૈશ્ચ પરિસંવૃતઃ ।
મોદતે રમયા સાર્દ્ધં ભોગૈશ્વર્યરતઃ પુમાન્

એવં વૈકુંઠનાથોઽસૌ રાજતે પરમે પદે ।
તદ્વ્યૂહભેદાઁલ્લોકાંશ્ચ વક્ષ્યામિ ગિરિજે શુભે

પ્રાચ્યાં વૈકુંઠલોકસ્ય વાસુદેવસ્ય મંદિરમ્ ।
આગ્નેય્યાં લક્ષ્મ્યાલોકસ્તુ યામ્યાં સંકર્ષણાલયઃ

સારસ્વતસ્તુ નૈરૃત્યા પ્રાદ્યુમ્નઃ પશ્ચિમે તથા ।
રતિલોકસ્તુ વાયવ્યામુદીચ્યામનિરુદ્ધભૂઃ

ઐશાન્યાં શાંતિલોકઃ સ્યાત્પ્રથમાવરણં સ્મૃતમ્ ।
કેશવાદિચતુર્વિંશત્યમી લોકાસ્તતઃ ક્રમાત્

દ્વિતીયાવરણં પ્રોક્તં વૈકુંઠસ્ય શુભાહ્વયમ્ ।
મત્સ્યકૂર્માદિલોકાસ્તુ તૃતીયાવરણં શુભમ્

સત્યાચ્યુતાનંત દુર્ગા વિષ્વક્સેન ગજાનનાઃ ।
શંખપદ્મનિધીલોકાશ્ચતુર્થાવરણં શુભમ્

ઋગ્યજુઃ સામાથર્વાણો લોકા દિક્ષુ મહત્સુ ચ ।
સાવિત્ર્યા વિહગેશસ્ય ધર્મસ્ય ચ મખસ્ય ચ

પંચમાવરણં પ્રોક્તમક્ષયં સર્વવાઙ્મયમ્ ।
શંખચક્રગદાપદ્મખડ્ગશાર્ઙ્ગહલં તથા

મૌશલં ચ તથા લોકાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રસંયુતાઃ ।
ષષ્ઠમાવરણં પ્રોક્તં મંત્રાસ્ત્રમયમક્ષરમ્

ઐંદ્ર પાવકયામ્યાનિ નૈરૃતં વારુણં તથા ।
વાયવ્યં સૌમ્યમૈશાનં સપ્તમં મુનિભિઃ સ્મૃતમ્

સાધ્યા મરુદ્ગણાશ્ચૈવ વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ ।
નિત્યાઃ સર્વે પરે ધામ્નિ યે ચાન્યે ચ દિવૌકસઃ

તે વૈ પ્રાકૃતલોકેસ્મિન્ન નિત્યાસ્ત્રિદશેશ્વરાઃ ।
તે હ નાકં મહિમાનઃ સચંત ઇતિ વૈ શ્રુતિઃ

એવં પરં પદં નિત્યૈર્મુક્તૈર્ભોગપરાયણૈઃ ।
દિવ્યાભિર્મહિષીભિશ્ચ રાજતે વિભુરીશ્વરઃ

ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શંશાંકો ન પાવકઃ ।
યદ્ગત્વા ન નિવર્ત્તંતે યોગિનઃ સંશિતવ્રતાઃ

દ્વયૈકમંત્રનિષ્ઠા યે તે વૈ યાંતિ તદવ્યયમ્ ।
ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈર્ન દાનૈર્ન વ્રતૈઃ શુભૈઃ

ન તપોભિર્નિરાહારૈર્ન ચ સાધનકર્મભિઃ ।
એકેન દ્વયમંત્રેણ તથા ભક્ત્યા ત્વનન્યથા

તદ્ગમ્યં શાશ્વતં સ્થાનં પ્રપત્ત્યા વૈ સનાતનમ્ ।
પાર્વત્યુવાચ-
સાધૂક્તં પરમં સ્વર્ગસ્વરૂપં ભવતા પ્રભો

પરવ્યોમ્નિ સ્થિતો નિત્યં કથં પ્રકૃતિમણ્ડલે ।
સ્થિતવાન્કિં નિમિત્તેન લીલયા કિં પ્રયોજનમ્

શુદ્ધસત્વમયે લોકે સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ ।
કથં રજસ્તમોમિશ્ર વિભૂત્યા સ્થિવાન્પ્રભુઃ

રુદ્ર ઉવાચ-
ત્રિપાદ્વિભૂતૌ ભગવાનીશ્વર્ય્યા પરમેશ્વરઃ ।
નિત્યમુક્ત્યૈકભોગ્યોઽસૌ મોદતે સતતં વિભુઃ

તમીશ્વરં મહામાયા પ્રકૃતિર્જગદાશ્રયા ।
કૃતાંજલિપુટા ભૂત્વા તુષ્ટાવ પરમેશ્વરમ્

મહામાયોવાચ-।
નમસ્તે ત્રિજગદ્ધામ્ને નમસ્તે વિશ્વરૂપિણે ।
પુરાણાય નમસ્તુભ્યં જગદુત્પત્તિહેતવે

શ્રીભૂલીલાધિપતયે નમો નારાયણાય ચ ।
નમો ભગવતે તુભ્યં વાસુદેવાય શાર્ઙ્ગિણે

સર્વદેવસ્વરૂપાય વિષ્ણવે જિષ્ણવે નમઃ ।
સહસ્રમૂર્તયે તુભ્યમનંતાય નમોસ્તુ તે

અચ્યુતાય વિકારાય શુદ્ધસત્ત્વસ્વરૂપિણે ।
અદિમધ્યાંતરહિત સ્વરૂપાય નમો નમઃ

નમો હિરણ્યગર્ભાય જ્ઞાનાય પરમાત્મને ।
સર્વભૂતાત્મને તુભ્યં સર્વભૂતાશ્રયાય ચ

બ્રહ્મણે જ્યોતિષે તુભ્યં નમસ્તે વિશ્વરૂપિણે ।
નમઃ શુચિષદે તુભ્યં હંસાય પરમાય ચ

સંકર્ષણાય રુદ્રાય સર્વભૂતધરાય ચ ।
હયગ્રીવાય દીપ્તાય કાલાય હરયે નમઃ ।
નમસ્તે યજ્ઞપુરુષ હવ્યકવ્યસ્વરૂપિણે

નમઃ પ્રજાપતયે તસ્મૈ સૂર્યાય શુભવર્ચસે ।
અગ્નયે હવ્યભોક્ત્રે ચ તસ્મૈ યજ્ઞાત્મને નમઃ

નમસ્તે પ્રસવિત્રે ચ સર્ગસ્થિત્યંતહેતવે ।
નમો વેદાંતવેદ્યાય ચતુરાત્મસ્વરૂપિણે

બ્રહ્મણે વિષ્ણવે તુભ્યં નમસ્તે શંકારાય ચ ।
ત્રિગુણાય નમસ્તુભ્યં સર્ગસ્થિત્યંતહેતવે

નિર્ગુણાય નમસ્તુભ્યં સર્વાત્માન્તરવર્તિને ।
અવ્યક્તાય નમસ્તસ્મૈ વિષ્ણવે લોકસાક્ષિણે

નારાયણાય શ્રીશાય પૂર્ણષાડ્ગુણ્યમૂર્ત્તયે ।
અનંતગુણપૂર્ણાય નમઃ સર્વાર્થદાયિને

નમસ્તે વાસુદેવાય પંચાવસ્થસ્વરૂપિણે ।
નમઃ પંચનવવ્યૂહ ભેદરૂપાય તે નમઃ

નમો યજ્ઞવરાહાય ગોવિંદાય નમો નમઃ ।
અવિકારાય શુદ્ધાય હેયપ્રતિભટાય ચ

નમો રામાય કૃષ્ણાય નરસિંહાય તે નમઃ ।
કેશવાય નમસ્તુભ્યં જગતાં ક્લેશહારિણે

ત્વમેવ સર્વલોકાનામાશ્રયઃ પુરુષોત્તમઃ ।
પ્રસીદ દેવદેવેશ સર્વલોકહિતાય વૈ

મત્સંસ્થાશ્ચેતનાસ્સર્વે નિરાધારા નિરાશ્રયાઃ ।
હીનદેહા નિરાકારાઃ સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતાઃ

સર્વાનુષ્ઠાનરહિતાઃ સતતં દુઃખભોગિનઃ ।
તેષાં લોકાંશ્ચ દેહાંશ્ચ દાતુમર્હસિ કેશવ

લીલાવિભૂતિં સર્વજ્ઞ યથાપૂર્વં પ્રકલ્પય ।
ચેતનાચેતનં કૃત્સ્નં જગત્સ્થાવરજંગમમ્

મયા સંમોહિતં પશ્ય લીલાર્થંપરમેશ્વર ।
પ્રાકૃતાણ્ડં મયા સાર્ધં સૃજસ્વ પુરુષોત્તમ

ધર્મ્માધર્મ્મૌ સુખં દુઃખં તસ્મિન્નિક્ષિપ્ય સંસૃતૌ ।
મામધિષ્ઠાય લીલાં વૈ કર્તુમર્હસિ મા ચિરમ્

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ-
એવમુક્તસ્તયા દેવ્યા માયયા પરમેશ્વરઃ ।
તસ્યાં નિવેશ્ય માયાયાં જગત્સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે

યોઽસૌ પ્રકૃતિપુરુષઃ પ્રોચ્યતે સ ઇહાચ્યુતઃ ।
સ એવ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પ્રકૃત્યાં પ્રવિવેશ હ

અસૃજત્પ્રકૃતૌ બ્રહ્મભૂતાદિમહદાશ્રયમ્ ।
મહતઃ પુરુષાદસ્માદહંકારોઽભ્યજાયત

અહંકારાત્તુ વૈ તસ્માદ્ગુણત્રયમજાયત ।
ત્રિભ્યો ગુણેભ્યસ્તન્માત્રામસૃજદ્વિશ્વભાવનઃ

તન્માત્રેભ્યોભ્યજાયંત મહાભૂતાનિ તત્ક્ષણાત્ ।
ૐકારઃ પ્રથમં જાતો બ્રહ્મણસ્ત્રિગુણાત્મનઃ

આકાશાદભવદ્વાયુર્વાયોરગ્નિરજાયત ।
અગ્નેરાપઃ સમુદ્ભૂતા અદ્ભ્યશ્ચ પૃથિવી મતા

આકાશાદીનિ ભૂતાનિ સૃષ્ટાન્યેકોત્તરાણિ વૈ ।
શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગંધશ્ચ તદ્ગુણાઃ

એકોત્તરગુણાન્સૃષ્ટ્વા તાનાદાય મહાપ્રભુઃ ।
તેષાં વિમિશ્રણં કૃત્વા જગદંડં મહત્તરમ્ ।
અસૃજત્તત્રલાન્વૈ સંખ્યયા યે ચતુર્દશ

બ્રહ્માદિત્રિદશાંસ્તસ્મિન્નસૃજત્પુરુષોત્તમઃ ।
દૈવતિર્ય્યક્તથા મર્ત્યં સ્થાવરં ચ ચતુર્વ્વિધમ્

તથા સૃષ્ટો મહાસર્ગન્તેન વૈ જલજેક્ષણે।
તત્ર કર્માનુરૂપેણ ત્રિદશાદિષુ યોનિષુ

સંસ્થિતાઃ પ્રકૃતૌ પૂર્વ આત્મનઃ પ્રભવંતિ હિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે પરમવ્યોમાદિવર્ણનંનામ અષ્ટાવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ