પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.229

પાર્વત્યુવાચ-
વિસ્તરેણ મમાખ્યાહિ દેવસર્ગમનુત્તમમ્ ।
બ્રહ્માદિ ત્રિદિવશ્રેષ્ઠાઃ કથં જાતાઃ સનાતનાઃ ।
ઈશ્વરસ્યાવતારાંશ્ચ વિસ્તરેણ વદસ્વ મે

રુદ્ર ઉવાચ-
આકાશાનિલતેજોંબુ ભુવઃ સૃષ્ટા યથાક્રમમ્ ।
તાસાં મધ્યેઽસૃજદ્બ્રહ્મા અગાધજલમર્ણવમ્

અસ્મિન્નેકાર્ણવીભૂતે જલમાયાવટચ્છદે ।
આદાય સર્વ્વભૂતાનિ યોગનિદ્રાં યયૌ હરિઃ

સ જગત્સ્રષ્ટુકામસ્તુ યોગનિદ્રામુપેયિવાન્ ।
તયા રેમે ચિરં કાલં માયયા મધુસૂદનઃ

તસ્યાં તુ જનયામાસ કાલાત્માનમનુત્તમમ્ ।
કલાકાષ્ઠાદિ ભૂતા યે પક્ષમાસાદિરૂપિણઃ

તસ્મિન્કાલે હરેર્ન્નાભિપંકજં મુકુલાકૃતિ ।
વિકસત્સર્વજગતો બીજભૂતં સુવર્ચસમ્

ઉદસ્થાદુદભૂત્તત્ર બ્રહ્મા ચ સુમહામતિઃ ।
સ જગત્સ્રષ્ટુકામસ્તુ રજોગુણવિચોદિતઃ ।
તુષ્ટાવ યોગનિદ્રાયાં શયાનં પરમેશ્વરમ્

બ્રહ્મોવાચ-
નમોસ્તુ વિષ્ણવે તુભ્યં સર્ગસ્થિત્યંતહેતવે ।
જગદ્ભૂષણભૂષાય શ્રીમતે વિશ્વરૂપિણે

નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય ગોબ્રાહ્મણહિતાય ચ ।
જગદ્ધિતાય કૃષ્ણાય ગોવિંદાય નમોનમઃ

પ્રધાનકાલરૂપાય પુરુષાયેશ્વરાય ચ ।
નમઃ પ્રપંચરૂપાય નિષ્પ્રપંચસ્વરૂપિણે

નારાયણાય વિશ્વાય વિશ્વેશાય નમોનમઃ ।
શ્રીભૂલીલાધિપતયે બ્રહ્મણે પરમાત્મને

નમોસ્તુ વાસુદેવાય વિશ્વરૂપાય શાર્ઙ્ગિણે ।
ત્રયીનાથાય હરયે વિશ્વનાથસ્વરૂપિણે

અનંતકલ્યાણગુણપરિપૂર્ણાય તે નમઃ ।
જગચ્ચ સર્વ્વં સ્વપિતિ ત્વયિ સુપ્તે જગન્મયે

વૃતં સર્વં જગન્નાથ પ્રપંચે સચરાચરમ્ ।
ત્વમેવ કારણં કર્ત્તા કાર્ય્યં ચ ત્રિગુણોદ્ભવમ્

સ્રષ્ટા ધ્યાતા વિધાતા ચ ત્વમેવ પરમેશ્વરઃ ।
જાગર્ષિશુદ્ધસત્વસ્થસ્તવનિદ્રા કુતઃપ્રભો ।
દેવત્વયિ સ્થિતાલોકાઃ સમાધિષ્ઠાઃ સનાતનાઃ

શિવ ઉવાચ-
એવમુક્તો હૃષીકેશો બ્રહ્મણા પરમેશ્વરઃ ।
ઉત્તસ્થૌ શયનાત્તસ્માદ્વિમુક્તો યોગનિદ્રયા

નિયમ્ય યોગનિદ્રાં તાં જગત્સ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ।
અચિંત્યસ્તત્ક્ષણાદ્દેવો જગતાં પ્રભુરચ્યુતઃ

ચિંતયિત્વા જગત્સર્વમસૃજત્સ પુમાંસ્તતઃ ।
લોકાન્સર્વ્વાંસ્તદા હ્યપ્સુ ગતમંડં હિરણ્મયમ્

સપ્તદ્વીપાન્સમુદ્રાંતાન્મેદિની ભૂધરૈર્યુતાન્ ।
સહૈકાણ્ડકટાહેન નાભિપદ્મેઽસૃજત્પ્રભુઃ

તદણ્ડમધ્યે ચાસ્થાનમીશ્વરઃ કૃતવાન્હરિઃ ।
અથ નારાયણંકસ્તુ દધ્યાવધ્યાત્મચેતસા

ધ્યાનાંતે તસ્ય ભાલાત્તુ સ્વેદબિંદુરજાયત ।
સ બિંદુર્બુદ્બુદાકારઃ પૃથિવ્યામપતત્ક્ષણાત્

તસ્માત્તુ બુદ્બુદાત્સોઽહમુત્પન્નોસ્મિ વરાનને ।
ત્ર્યક્ષસ્ત્રિશૂલહસ્તોઽહં જટામુકુટમંડિતઃ

કિંકરોમીતિ દેવેશમવોચં વિનયાન્વિતઃ ।
તતો નારાયણો દેવો મામિત્યાહ મુદાન્વિતઃ

કર્ત્તાસિ જગતો રુદ્ર સંહારં ભીમદર્શનમ્ ।
સાક્ષાત્સંકર્ષણાંશેન સંહારાર્થે વરાનને

તસ્માન્નારાયણાદ્દેવિ ઉત્પન્નોસ્મિ ભયંકરઃ ।
નિયોજ્ય માં તુ સંહારે પુનરેવ જનાર્દનઃ

નેત્રાભ્યામસૃજચ્ચંદ્રસૂર્ય્યૌ ધ્વાંતાપહારિણૌ ।
વાયું દિશશ્ચ શ્રોત્રાભ્યામિંદ્રાગ્નીમુખતોઽસૃજત્

નાસાભ્યાં વરુણં મિત્રમસૃજત્પંકજેક્ષણઃ ।
બાહુભ્યામખિલાન્દેવાન્સસાધ્યાન્સમરુદ્ગણાન્

સમસ્તરોમકૂપેભ્યો રત્નાન્યોષધયસ્તથા ।
ત્વચિ શૈલાન્સમુદ્રાશ્ચ ગવાદ્યાઃ પશવસ્તથા

મુખતો બ્રાહ્મણઃ સૃષ્ટો બાહુભ્યાં ક્ષત્રિયસ્તથા ।
ઊર્વ્વોર્વૈશ્યસ્તતઃ પદ્ભ્યાં શૂદ્રશ્ચૈવમજાયત

એવં સૃષ્ટ્વા જગત્સર્વ્વમચેતનમવસ્થિતમ્ ।
વિશ્વરૂપેણ દેવેશો યસ્યાંતરમધિષ્ઠિતઃ

શક્ત્યા વિના હરેસ્તસ્ય નોન્મેષો વિદ્યતે યતઃ ।
તસ્માત્સર્વજગત્પ્રાણો વિષ્ણુરેવ સનાતનઃ

સ એવાવ્યક્તરૂપઃ સન્પરમાત્મા વ્યવસ્થિતઃ ।
સર્ગસ્થિતિલયં બ્રહ્મા સ્વયમેવ પ્રવર્ત્તતે

ષાડ્ગુણ્યપરિપૂર્ણોઽસૌ વાસુદેવઃ સનાતનઃ ।
ત્રિગુણાદાત્મનોરૂપં ચતુર્દ્ધા કુરુતે જગત્

પ્રદ્યુમ્નમૂર્ત્તિર્ભગવાન્સર્વૈશ્વર્ય્યસમન્વિતઃ ।
વિધેઃ પ્રજાપતીનાં ચ કાલસ્ય ચ જનસ્ય ચ

અંતર્ય્યામિત્વમાપન્નો સર્ગં સમ્યક્કરોતિ હિ ।
સેતિહાસાંસ્તતો વેદાન્દદૌ તસ્મૈ મહાત્મને

પ્રદ્યુમ્નસ્યાંશભાગોઽસૌ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
જગત્સર્ગસ્થિતિં સર્વ્વં પ્રકરોત્યંશસંભવઃ

અનિરુદ્ધશ્ચ ભગવાઞ્છક્તિતેજઃ સમન્વિતઃ ।
મનૂનાં પાર્થિવાનાં ચ કાલસ્ય ચ જનસ્ય ચ

સ્થિતિં કરોતિ ભગવાનંતર્ય્યામિત્વમાસ્થિતઃ ।
સંકર્ષણો મહાવિષ્ણુર્વિદ્યાબલસમન્વિતઃ

કાલસ્ય સર્વભૂતાનાં રુદ્રસ્ય ચ યમસ્ય ચ ।
અંતર્ય્યામિત્વમાસ્થાય જગત્સંહરતે પ્રભુઃ

ઇત્યંતર્ય્યામ્યવસ્થાયામંતર્ય્યામિત્વમાત્મનઃ ।
મત્સ્યઃ કૂર્મ્મો વરાહશ્ચ નરસિંહોઽથ વામનઃ

રામો રામશ્ચ કૃષ્ણશ્ચ બુદ્ધઃ કલ્કી ચ તે દશ ।
એતે તુ વિભવાવસ્થા બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ

નૃસિંહરામકૃષ્ણેષુ ષાડ્ગુણ્યં પરિકીર્તિતમ્ ।
પરાવસ્થા તુ દેવસ્ય દીપાદુત્પન્ન દીપવત્

સા હ્યવસ્થા હરેરસ્ય શૃણુષ્વ ગિરિજે શુભે ।
વૈકુંઠં પરમં લોકં વિષ્ણુલોકમનુત્તમમ્

શ્વેતદીપં સ્વરૂપં તુ ક્ષીરસાગરમુત્તમમ્ ।
એવં ચતુર્દ્ધા વ્યૂહં તુ સમ્યગુક્તં મહર્ષિભિઃ

જલાવરણમધ્યે તુ વૈકુંઠં કારણં શુભમ્ ।
કોટિવૈશ્વાનરપ્રખ્યં સર્વં ધર્મ્મવદવ્યયમ્

આમોદમંદારકરૈર્વૃક્ષૈર્વહ્નિભિરાસ્થિતમ્ ।
નાનામણિમયં દિવ્યં વિમાનકોટિભિર્ય્યુતમ્

યદુક્તં પરમં ધામ તાદૃક્લક્ષણસંસ્થિતમ્ ।
તસ્મિન્વૈકુંઠનગરે નાનારત્નસમુજ્જ્વલે

મધ્યે દેવજયારામં પુરં રમ્યમનુત્તમમ્ ।
ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં હેમપ્રાકારતોરણમ્

ચંડાદિદ્વારપાલાદ્યૈઃ કુમુદાદ્યૈશ્ચ રક્ષિતમ્ ।
નાનામણિમયૈર્દિવ્યૈર્ગૃહૈઃ પંક્તિભિરાવૃતમ્

વિતતં પંચપદ્માભિર્યોજનૈશ્ચ સમંતતઃ ।
સહસ્રયોજનોત્તુંગૈઃ પ્રાસાદૈઃ કોટિભિર્વૃતમ્

આરૂઢયૌવનૈર્દ્દિવ્યૈઃ પુંભિઃ સ્ત્રીભિશ્ચ શોભિતમ્ ।
સ્ત્રિયશ્ચ પુરુષાશ્ચાસ્મિન્સર્વલક્ષણશોભિતાઃ

સમરૂપાશ્ચ શ્રીવિષ્ણોઃ સર્વ્વાલંકારભૂષિતાઃ ।
દિવ્યસ્રગ્વસ્ત્રસંછન્ના દિવ્યચંદનભૂષિતાઃ

મોદંતે તત્ર દેવેશ ભક્ત્યા ત્વાત્મમનોરમે ।
મંત્રાષ્ટાક્ષરસંસિદ્ધા ભક્ત્યા ષોડશરૂપયા

વૃતાસ્તત્પદમાવિશ્ય મોદંતે મનસીપ્સિતમ્ ।
ગત્વાસ્મિન્ન નિવર્તંતે વિષ્ણુના સહ સંસ્થિતાઃ

અવિચ્છિન્નાત્મના તે વૈ વિષ્ણુના સંગતાઃ શુભાઃ ।
તત્સમાનસુખં નિત્યં પ્રાપ્નુવંતિ મનીષિણઃ

યત્રતત્ર હરેર્લોકાનાવિશ્ય શુભચેતસઃ ।
પ્રાપ્નુવંતિ પુનઃ સ્વર્ગં સ્વર્ગસ્થાઇવ જંતવઃ

યથા સૌમિત્રિ ભરતૌ યથા સંકર્ષણાદયઃ ।
તથા તેપિ ચ જાયંતે સત્યલોકે યથેચ્છયા

પુનસ્તેનૈવ યાસ્યંતિ તત્પદં શાશ્વતં પરમ્ ।
ન કર્મ્મબંધનં જન્મ વૈષ્ણવાનાં ચ વિદ્યતે

વિષ્ણોરનુચરત્વં હિ મોક્ષયાહુર્મનીષિણઃ ।
ન દાસ્યમમરેશસ્ય બંધનં પરિકીર્તિતમ્

સર્વબંધનનિર્મુક્તા હરિદાસા નિરામયાઃ ।
આબ્રહ્મભુવનાઁ લોકાઃ પુનરાવૃત્તિલક્ષણાઃ

કર્મબંધમયા દુઃખમિત્રાસખ્યભયપ્રદાઃ ।
બહ્વાયા સફલા દેવિ જનિનાશકહેતવઃ

સુખભોગસ્તુ યન્નૄણાં વિષમિશ્રાશનં યથા ।
સ્વર્ગસંસ્થાન્નરાન્દૃષ્ટ્વા ક્ષીણે કર્મ્મણિ દેવતાઃ

કુપિતાઃ પાતયન્ત્યેવ સંસૃતૌ કાર્ય્યબંધને ।
તસ્માત્સ્વર્ગસુખં દેવિ બહુધાયાસસાધનમ્

અનિત્યં કુટિલં દુઃખમિશ્રં યોગી પરિત્યજેત્ ।
સતતં સંસ્મરેદ્વિષ્ણું સર્વદુઃખૌઘનાશનમ્

નામોચ્ચારણમાત્રેણ પ્રાપ્નુવંતિ પરં પદમ્ ।
તસ્માત્તુ વૈષ્ણવં લોકં ગૌરિ સંપ્રાર્થયેત્સુધીઃ

ભક્ત્યા ત્વનન્યયા દેવં ભજેત કરુણાંબુધિમ્ ।
સ સર્વજ્ઞાનગુણવાન્રક્ષત્યેવ ન સંશયઃ

તસ્માદષ્ટાક્ષરં મન્ત્રં જપ્ત્વા સુખતરં શુભમ્ ।
સંપ્રાપ્નોતિ પરં લોકં વૈષ્ણવં સર્વકામદમ્

તસ્મિન્મણિમયે તલ્પે સહસ્રસૂર્ય્યરશ્મિનિ ।
વિમાને શુશુભે દિવ્યે સંસ્થિતો ભગવાન્હરિઃ

તત્ર ચાધારશક્ત્યાદિ ધૃતે પીઠે હિરણ્મયે ।
નાનારત્નમયે દિવ્યે નાનાવર્ણસમન્વિતે

તસ્મિન્નષ્ટદલે પદ્મે મંત્રાક્ષરપદે શુભે ।
કર્ણિકાયાં સુરમ્યાયાં લક્ષ્મીબીજશુભાક્ષરે

તસ્મિન્વાલાર્કસાહસ્રકોટિતુલ્ય સમપ્રભે ।
દિવ્યે નારાયણઃ શ્રીમાનાસીનઃ પંકજાસને

તસ્ય દક્ષિણકે પાર્શ્વે જગન્માતા હિરણ્મયી ।
ગૃહીત્વા ચામરાન્દિવ્યાન્ દિવ્યમાલ્યવિભૂષણા

વસુપાત્રં માતુલુંગં સ્વર્ણપદ્મં ધૃતં કરૈઃ ।
વામતઃ પૃથિવીદેવી નીલોત્પલદલદ્યુતિઃ

નાનાભરણસંયુક્તા વિચિત્રાંબરભૂષિતા ।
સા ધૃત્વા ચોર્દ્ધ્વબાહુભ્યાં રમ્યં રક્તોત્પલદ્વયમ્

ઇતરાભ્યાં ધૃતં દેવ્યા ધાન્યપાત્રયુગં તથા ।
ગૃહીત્વા ચામરાન્દિવ્યાન્શક્તયો વિમલાદિકાઃ

દલાગ્રેષુ સમાસીનાઃ સર્વલક્ષણશોભિતાઃ ।
તાસાં મધ્યે સમાસીનો ભગવાનચ્યુતો હરિઃ

શંખચક્રગદાપદ્મપાણિભિર્દિવ્યભૂષણૈઃ ।
કેયૂરાંગદહારાદ્યૈર્ભૂષણૈ રૂપશોભિતઃ

પ્રાતરુદ્યત્સહસ્રાંશુ કુણ્ડલાભ્યાં વિરાજિતઃ ।
પૂર્વોક્તૈસ્ત્રિદશૈર્ન્નિત્યૈઃ સેવિતઃ પરમેશ્વરઃ

આસ્તે વૈકુણ્ઠનગરે નિત્યે સત્યે ચ ભોગવાન્ ।
શ્રીમદષ્ટાક્ષરં મંત્રં સિદ્ધાનાં વૈ મનીષિણામ્

ગમ્યં તદ્વૈષ્ણવં લોકં નેતરેષાં કથંચન ।
ઇત્યેવં પ્રથમં વ્યૂહં કથિતં તે વરાનને

દ્વિતીયં વૈષ્ણવં લોકં શૃણુ વક્ષ્યામિ સુવ્રતે ।
યોઽયં નિત્ય ઇતિ ખ્યાતો લોકાગ્ર્યો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ

તં લોકં વિપુલં પુણ્યં શુદ્ધં સત્વમયં શુભમ્ ।
મધ્યાહ્નસૂર્ય્યસાહસ્રયુગપદ્ભાસિતં તદા

કલ્પાંતેઽપિ ન લીયેત તત્વલોકં મહત્તરમ્ ।
મમ બ્રહ્માદિદેવાનાં ન દ્રષ્ટુમપિ શક્યતે

સર્વં કલ્પદ્રુમવનૈઃ પરિપૂર્ણં સમંતતઃ ।
સુધામ્બુપરિપૂર્ણાભિર્દીર્ઘિકાભિઃ સમન્વિતમ્

સ્વર્ણરત્નમયૈર્દિવ્યૈઃ પંકજૈરુપશોભિતમ્ ।
જલદગ્નિનિભૈર્દિવ્યૈર્ભૂષણૈઃ કોટિભિર્વૃતમ્

નિરંતરં સામભિશ્ચ કૂજિતૈઃ કોકિલાદિભિઃ ।
ઊહ્યમાનૈર્ગન્ધર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પકૈરપિ શોભિતમ્

ઊનષોડશવર્ષાબ્દૈર્દિવ્યનારીનરૈર્વૃતમ્ ।
સર્વલક્ષણશોભાઢ્યૈર્દિવ્યકલ્પવિભૂષણૈઃ

તત્રપ્રદેશે રમ્યેષુ દેશેષુ કમલાપતિમ્ ।
મુદિતૈઃ પતિભિઃ સાર્દ્ધમર્ચયંતિ સ્મ યોષિતઃ

તત્પ્રસાદોપલભ્યં વૈ સુખમશ્નન્તિ સર્વદા ।
ગાયંતિ પરમાનંદં કૃષ્ણસ્ય ચરિતં મહત્

પદ્મેક્ષણાઃ પદ્મહસ્તાઃ પદ્મયા સદૃશઃ શુભાઃ ।
દિવ્યસ્રગ્વસનોપેતાઃ ક્રીડંતિ સ્મ સુયોષિતઃ

શંખચક્રગદાપદ્મધરા ભૂષણભૂષિતાઃ ।
સ્રગ્વિણઃ પીતવસનાઃ પુરુષાસ્તત્ર સંસ્થિતાઃ

અનન્યસ્પર્શનાત્તત્ર સ્ત્રીપુંસોઃ ક્રીડમાનયોઃ ।
ભવત્યનુદિનં વૃદ્ધં હરિભક્તિસુખં રસમ્

તન્મધ્યેંતઃપુરં રમ્યં વાસુદેવસ્ય શોભિતમ્ ।
ચંદનાગુરુકર્પ્પૂરકુંકુમોદકસંયુતમ્

નાનાપુષ્પવિમાનાદ્યૈઃ સર્વતઃ સમલંકૃતમ્ ।
તન્મધ્યે કલ્પવૃક્ષસ્ય ચ્છાયાયાં કમલાસને

વિચિત્રશ્લક્ષ્ણપર્યંકે શુભાસ્તરણસંવૃતે ।
દિવ્યગંધસુશોભાઢ્યૈર્નાનાપુષ્પપરિચ્છદૈઃ

તસ્મિન્મનોરમે દિવ્યે સમાસીનઃ શ્રિયા સહ ।
ઈશ્વર્ય્યા સહ દેવેશો વાસુદેવઃ સનાતનઃ

સુધાંશુકોટિસંકાશો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ ।
સુવર્ણશુભ્રયુગલ શ્લક્ષ્ણનાસાંચિતાનનઃ

સ્નિગ્ધાયતસુલાવણ્યકપોલાભ્યાં વિરાજિતઃ ।
નીલકુંચિતકેશાઢ્યો રક્તાબ્જદલલોચનઃ

મંદારકેતકીજાતી કૈરવીકૃતશેખરઃ ।
સ્નિગ્ધબિમ્બફલાભૌષ્ઠઃ સુસ્મિતાનનપંકજઃ

અનર્ઘ્યમૌક્તિકાભાસદંતાવલિવિરાજિતઃ ।
હરિચંદનલિપ્તાંગઃ કસ્તૂરીતિલકાંકિતઃ

ઉન્નતાંસભુજૈર્દીર્ઘૈશ્ચતુર્ભિરુપશોભિતઃ ।
જપાકુસુમસંકાશકરપલ્લવશોભિતઃ

શ્રીવત્સકૌસ્તુભાભ્યાં ચ શોભિતઃ પૃથુવક્ષસા

મુક્તામયૈઃ સુશોભાઢ્યૈર્દિવ્યસ્રગ્ભિરલંકૃતઃ ।
બાલાર્કસદૃશજ્યોત્સ્ના પીતવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતઃ

માણિક્યનૂપુરોપેત પદ્મપત્રવિરાજિતઃ ।
અકલંકિતચંદ્રાભ નખપંક્તિવિરાજિતઃ

રક્તોત્પલનિભશ્લક્ષ્ણ શુભ્રાંઘ્રિકરપંકજઃ ।
પાંચજન્યરથાંગાભ્યાં બાહુયુગ્મવિરાજિતઃ

ઇતરાભ્યાં શ્રિયો ગાત્રમાશ્લિષ્યન્નિજવક્ષસિ ।
શ્લિષ્યદ્વિદ્યુલ્લતોદ્ગીથ શિતાભ્ર ઇવ રાજતે

સપ્તજાંબૂનદશ્લક્ષ્ણ શુભાંઘ્રિયુગપંજકઃ ।
અત્ર ક્રીડતિ દેવેશો વાસુદેવઃ સનાતનઃ

તપ્તકાંચનસંકાશા સર્વાભરણભૂષિતા ।
સુસ્નિગ્ધનીલકુટિલચંદ્રરાવિવિરાજિતા

મંદારપારિજાતાદિ દિવ્યપુષ્પવિરાજિતા ।
કર્ણાવતંસ શોભાઢ્યા ચિકુરાંતાલિસન્નિભા

પીનોન્નતસ્તનાભ્યાં ચ પીડંતિ હરિવક્ષસિ ।
કેયૂરાંગદહારાદ્યૈર્ભૂષણૈરુપશોભિતા

આરૂઢયૌવના નિત્યં સર્વલોકેશસુંદરી ।
તત્ર ક્રીડતિ લોકેશ પત્યા સહ નિરંતરમ્

સ એવ વાસુદેવોઽત્ર સર્વભૂતમનોહરઃ ।
ક્રીડતે સર્વલોકેસ્મિન્સર્વકામપ્રદો નૃણામ્

અત્રાષ્ટશક્તયો લક્ષ્મ્યાસ્તનવઃ પરિતઃ સ્થિતાઃ ।
રમા ચ રુક્મિણી સીતા પદ્મા પદ્માલયા શિવા

સુલક્ષણા સુશીલા ચ રતિકામપ્રદાશ્ચ તાઃ ।
શંખચક્રગદાપદ્મ શાર્ઙ્ગાદ્યૈર્હેતિભિસ્તથા

પરિતઃ પુષ્કરાકારૈસ્તં લોકં પરિરક્ષતે ।
એવં દ્વિતીયં રૂપં ચ સમ્યક્તે શુભદર્શને

સંક્ષેપતો મયા પ્રોક્તં ન શક્યં વિસ્તરેણ હિ ।
દ્વાદશાક્ષરમંત્રં વૈ યે જપંતિ સુખાહ્વયમ્

તે પ્રાપ્નુવંતિ સતતં શાશ્વતં શુભમક્ષયમ્ ।
ન વેદાધ્યયનૈર્યજ્ઞૈર્ન વ્રતૈર્નોપવાસતઃ

ન પ્રાપ્યં વૈષ્ણવં લોકં વિના દાસ્યેન કુત્રચિત્ ।
તસ્માદ્દાસ્યં હરેર્ભક્તં ભજેતાનન્યમાનસઃ

પ્રાપ્નોતિ પરમાં સિદ્ધિં કર્મબંધવિમોચનીમ્ ।
એવં સંપ્રોચ્યતે દેવિ દ્વિતીયં વ્યૂહમવ્યયમ્

તૃતીયં તુ પરં વ્યૂહં શૃણુ વક્ષ્યામિ પાર્વતિ ।
તોયાબ્ધેરુત્તરં કૂલં શ્વેતદ્વીપે મહામતે

સંદર્શનાય યોગાનાં સનકાદિ મહાત્મનામ્ ।
સનકશ્ચ સનંદશ્ચ તૃતીયશ્ચ સનાતનઃ

સનત્કુમારજાતાશ્ચ વોઢુઃ પંચશિખસ્તથા ।
સપ્તૈતે બ્રહ્મણઃ પુત્રા યોગિનઃ સુમહૌજસઃ

વિરક્તાઃ સર્વભોગેષુ શુદ્ધાઃ સત્વગુણાઃ સદા ।
ભગવદ્દર્શનોદ્ભૂતસુખૈકરસસેવિનઃ

નરનારાયણાદ્યાશ્ચ શ્વેતદ્વીપે વસંતિ યે ।
તેષાં સંદર્શનાર્થાય તત્ર સંનિહિતો હરિઃ

શુભ્રાંશુકોટિસંકાશે નાનારત્નમયોજ્જ્વલે ।
શ્વેતદ્વીપે મહાયોગિ સેવિતે ભયવર્જિતે

તત્રોદ્યાનાનિ રમ્યાણિ પારિજાતસમાનિ વૈ ।
સંતાનકલતાકીર્ણં ચન્દનદ્રુમમંડિતમ્

ફુલ્લપદ્મોત્પલોપેતં નાનાતોયાલયૈર્યુતમ્ ।
તન્મધ્યે નગરી રમ્યા નામ્ના ચૈરાવતી શુભા

નાનારત્નમયૈર્દિવ્યૈર્વિમાનૈરુપશોભિતા ।
દિવ્યસ્ત્રીપુંભિરાક્રાંતા બહુપ્રાસાદસંકુલા

તન્મધ્યેઽન્તપુરં રમ્યં રત્નદ્રુમસમાકુલમ્ ।
બાલસૂર્યનિભૈસ્તુંગૈઃ પ્રાસાદૈર્બહુભિર્વૃતમ્

તન્મધ્યે મંડપં દિવ્યં મણિકાંચનશોભિતમ્ ।
ચંદનાગુરુકર્પૂરકુંકુમામોદવાશિતમ્

નાનાકુસુમશોભાઢ્યૈર્વિતાનૈઃ સમલંકૃતમ્ ।
દિવ્યાપ્સરઃ સમાકીર્ણં સામગાનોપશોભિતમ્

મધ્યે સિંહાસનં તત્ર સૂર્યવૈશ્વાનરપ્રભમ્ ।
તન્મધ્યેઽષ્ટદલં પદ્મં ચંદ્રબિંબમિવાપરમ્

તન્મધ્યે કર્ણિકાયાં તુ સમાસીનો જનાર્દનઃ ।
શુદ્ધજાંબૂનદપ્રખ્યો મુક્તાહારવિભૂષિતઃ

શંખચક્રગદાપદ્મશક્તિહસ્તચતુષ્ટયઃ ।
હારકેયૂરકટકૈરંગુલીયૈશ્ચ શોભિતઃ

સુવર્ણપંકજપ્રખ્યઃ પદયુગ્મવિરાજિતઃ ।
સંતાનકનિભૈઃ શુભ્રૈર્નખપંક્તિવિરાજિતઃ

ષોડશાબ્દવયો રૂપયૌવનેન વિરાજિતઃ ।
વિશાલભાલદેશે તુ કુંકુમેન સુગંધિના

રચિતેનોર્ધ્વપુંડ્રેણ સીમંતેનોપશોભિતઃ ।
મથિતામૃતફેનાભ શુક્લવસ્ત્રસુવેષ્ટિતઃ

મુક્તામયાભ્યાં શુભ્રાભ્યાં કુંડલાભ્યાં વિરાજિતઃ ।
પદ્માસનસમાસીનો જગન્મોહનવિગ્રહઃ

વામાંકે સંસ્થિતા દેવી તસ્ય દિવ્યસ્વરૂપિણી ।
તસ્યૈવ સદૃશી લક્ષ્મીઃ શીલસુષ્ટુગુણાદિભિઃ

પદ્મકિંજલ્કસંકાશા યૌવનારંભશોભિતા ।
સર્વલક્ષણસંપન્ના તપ્તકાંચનભૂષણા

દિવ્યસ્રગ્વસનોપેતા નીલકુંચિતમૂર્ધજા ।
ચતુર્ભુજૈર્વિરાજંતી કેયૂરાઙ્ગદભૂષિતા

મુક્તાહારૈર્વિરાજંતી મંદારાંચિતશીર્ષજા ।
શ્લક્ષ્ણનાસાપુટયુતા લસદ્દંતિવરા જિતા

કસ્તૂરીતિલકોપેતા નાસાગ્રાંચિત મૌક્તિકા ।
સ્વર્ણકુંભસમપ્રખ્ય પીનોન્નતપયોધરા

દિવ્યકુંકુમલિપ્તાંગી પદ્મમાલોપશોભિતા ।
વસ્ત્રપાત્રં માતુલિડ્ગં દર્પણં હેમપંકજમ્

કરપદ્મધૃતા દેવી ચેતસાભીષ્ટદાયિની ।
તસ્યૈતાઃ સદૃશાસ્તત્ર શક્તયઃ પરિતો હરેઃ

ઈશાવાસ્યા મહાદેવી જાહ્નવી કમલાલયા ।
સાવિત્રી સર્વગા પદ્મા શક્તયઃ પરિકીર્તિતાઃ

શ્રદ્ધા મેધા ધૃતિઃ પ્રજ્ઞા ધારણા શાંતિરેવ ચ ।
શ્રુતિસ્મૃતિર્ધૃતિર્મેધા વૃદ્ધિર્બુદ્ધિર્મનીષિણી

દાસ્યસ્તે તાઃ શ્રિયઃ પ્રોક્તાઃ સર્વકાર્યસ્ય કારિકાઃ ।
અનંતવૈનતેયાદિ દેવતા નિત્યકિંકરાઃ

સાધ્યા મરુદ્ગણાશ્ચૈવ સેવંતે નિત્યદેવતાઃ ।
પ્રાસાદેષુ વિમાનેષુ વનેષુ નગરેષુ ચ

તત્પ્રસાદોપલબ્ધેષુ ભોગેષ્વત્રાનુરંજિતાઃ ।
ક્રીડંતી સતતં નિત્યા હેયનિષ્ફલવર્જિતાઃ

યે વિષ્ણુમંત્રજપ્તારઃ સતતં શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
યે દ્વાદશીવ્રતે યુક્તાસ્તત્પદં યાંતિ તેઽવ્યયમ્

ન વેદૈર્ન ચ દાનૈશ્ચ ન યજ્ઞૈર્ન વ્રતૈરપિ ।
પ્રાપ્તું ચ શક્યં ગિરિજે વિષ્ણુલોકં સનાતનમ્

ભક્ત્યા ચાનન્યયા પ્રાપ્તું શક્યં વિષ્ણુપદં નૃણામ્ ।
તસ્માત્સંપૂજયેન્નિત્યં ભક્ત્યા દેવં જનાર્દનમ્

કીર્તનં નામમાત્રં ચ ધ્યાયન્મંત્રં જપેત્સદા ।
જુહુયાત્તર્પયેદ્ભક્ત્યા સર્વગં સર્વકામદમ્

એવમુક્તં તૃતીયં તુ વ્યૂહં તુ પરમાત્મનઃ ।
સ્વરૂપં તવ સુશ્રોણિ યથાપ્રોક્તં પુરાતનૈઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ચતુર્થં વ્યૂહમુત્તમમ્ ।
દિવૌકસાં રક્ષણાર્થં દુગ્ધાબ્ધૌ પરમેશ્વરઃ

સુધાંશુકોટિસંકાશઃ સહસ્રાક્ષેણ શોભિતે ।
પુરંદરસયૂથૈસ્તુ ચ્છાદિતે દુગ્ધવારિધૌ

તસ્મિન્નનંતપર્યંકે શેતેઽસૌ વિસ્તૃતે શુભે ।
દિવ્યાસનસમાસીનઃ પદ્મનાભોઽચ્યુતો હરિઃ

નીલજીમૂતસંકાશઃ પદ્મપત્રાયતેક્ષણઃ ।
વિવસ્વત્કોટિસંકાશ કિરીટેન વિરાજિતઃ

નાનારત્નોજ્જ્વલદ્દિવ્યં કુંડલાભ્યાં વિરાજિતઃ ।
બાલાર્કસદૃશજ્યોત્સ્ના પીતવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતઃ

સ્ફુરદ્રક્તારવિંદાભ હસ્તાંઘ્રિતલશોભિતઃ ।
હારકેયૂરકટકૈરંગુલીયૈર્વિરાજિતઃ

શંખચક્રગદાશાર્ઙ્ગખડ્ગહસ્તૈર્વિભૂષિતઃ ।
સુપુષ્પફલશાખાઢ્યકલ્પવૃક્ષૈર્વિરાજિતઃ

વિશ્વસ્ય જન્મમરણ નાભિપંકજશોભિતઃ ।
હરિચંદનલિપ્તાંગઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ

મંદારપારિજાતાદિ દિવ્યપુષ્પૈર્મનોરમૈઃ ।
સુસ્નિગ્ધનીલકુટિલકબરીકૃતકેશવાન્

શ્લક્ષ્ણોન્નતસુનાસાંસ જાનુયુગ્મવિરાજિતઃ ।
મણિવિદ્રુમશાખાઢ્ય નૂપુરાઙ્ઘ્રિવિરાજિતઃ

અકલંકિતચંદ્રાભ નખપંક્તિવિરાજિતઃ ।
અશોકપુષ્પસંકાશ રક્તોષ્ઠમુખપંકજઃ

અનર્ઘ્યમુક્તિકાભાસ દંતપંક્તિવિરાજિતઃ ।
સંપૂર્ણચંદ્રપ્રતિમ સ્મિતવક્ત્રસુશોભિતઃ

આરૂઢયૌવનઃ શ્રીમાન્કોમલાવયવોજ્જ્વલઃ ।
શરણ્યઃ સર્વલોકાનાં સર્વલોકફલપ્રદઃ

સદૃશી તસ્ય દેવી તુ રૂપશીલગુણાદિભિઃ ।
તપ્તકાંચનસંકાશા તપ્તકાંચનભૂષણા

તરુણી રૂપલાવણ્યા કાન્તિશીલગુણાન્વિતા ।
દુગ્ધાબ્ધિફેનસંકાશ શુભવસ્ત્રેણ વેષ્ટિતા

મંદારકેતકી જાતી પુષ્પાર્ચિતશિરોરુહા ।
કસ્તૂરીતિલકોપેતા રત્નસીમંતશોભિતા

નાનાવર્ણસુશોભાઢ્યા કર્ણભૂષણભૂષિતા ।
પ્રવાલસદૃશજ્યોત્સ્ના રક્તધારસુવિસ્મિતા

મત્તભૃઙ્ગોપમૈઃ સ્નિગ્ધૈરલકૈઃ સુવિરાજિતા ।
તનુમધ્યા વિશાલાક્ષી પીનોન્નતપયોધરા

ચતુર્હસ્તૈર્વિરાજંતી સર્વાભરણભૂષિતા ।
ઉદ્બાહુભ્યાં ધૃતા દેવી હેમપદ્મયુગં શુભમ્

ઇતરાભ્યાં સમાશ્લિષ્ય ભર્તારં નિબિડં સ્થિતા ।
આલોકયંતી સતતં ત્રિદશાંશ્ચ કટાક્ષકૈ

નિરીક્ષિતાસ્તયા દેવ્યા ધન્યાસ્તે સતતં શિવે ।
તત્ર દેવા વિમાનસ્થાઃ સિદ્ધચારણકિન્નરાઃ

ગાયંતિ સતતં દેવીમાનંદાશ્રુપરિપ્લુતાઃ ।
દૈતેયૈર્બાધ્યમાનૈસ્તુ બ્રહ્મરુદ્રાદિભિઃ સુરૈઃ

સંસ્તૂયમાનસ્તત્રેશો દેવાનામભયં દદૌ ।
દેવાનામભયં દત્ત્વા સર્વદેવેશ્વરો હરિઃ

રાક્ષસાન્હંતુમારેભે જગત્સંરક્ષણાય વૈ ।
એવં ચતુર્થં વ્યૂહં તુ હરેઃ પ્રોક્તં તવાનઘે

કિમન્યચ્છ્રોતુકામાસીત્તદ્બ્રવીમિ વરાનને ।
ધન્યાસિ કૃતકૃત્યાસિ ભક્તાસિ પુરુષોત્તમે

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે વિષ્ણુવ્યૂહભેદવર્ણનંનામ એકોનત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ